ચૌદમું પાનું. મુમુક્ષુ:- નિશ્ચયનયે શુદ્ધ કહેતા, કોઈ નયે અશુદ્ધ છે એમ આવી જશે.
નિશ્ચયનયે નિત્ય કહેતા, કોઈ નયે અનિત્ય છે એમ આવી જશે.
કેમકે નય સાપેક્ષ હોય છે. અને સ્વભાવ તો નિરપેક્ષ છે. ઉત્તર:- સ્વભાવ તો નિરપેક્ષ હોય છે.
મુમુક્ષુ:- નય સ્વભાવથી જ સાપેક્ષ હોય છે અને સ્વભાવ સ્વભાવથી જ અત્યંત નિરપેક્ષ હોય છે.
વ્યવહારનય નિશ્ચયનયના દ્વારા નિષેધ્ય છે અને નિશ્ચયનય સ્વભાવના દ્વારા નિષેધ્ય છે. વાહ!
ઉત્તર:- સંકલન સારું થઈ ગયું. કેમ કે નિશ્ચયનય સ્વભાવના દ્વારા જ નિષેધ્ય થાય, નહિતર વિકલ્પ ઊભો જ થાય.
સ્વભાવમાં જો જાય એટલે નિશ્ચયનયો વિકલ્પ ચાલ્યો જાય.
સ્વભાવ દ્વારા નિશ્ચયનયનો અભાવ થઈ જાય, અને વ્યવહારનયનો નિષેધ નિશ્ચયનય દ્વારા થાય.
જૈનદર્શન પરિપૂર્ણ છે. હેં? ચૌદમું પાનું છે મોદી સાહેબ, ત્રીજો પારો, ચૌદમે પાને, હવે.
મુમુક્ષુ:- 'નય' છે એ નિર્ણય કરવા માટે છે.
અપૂર્વ નિર્ણય આવે છે- પરોક્ષ અનુભૂતિ થાય છે પણ એમાં આનંદ નથી.
જ્ઞાન છે એ અનુભવ માટે છે. પ્રત્યક્ષ અનુભૂતિ થાય છે-એમાં આનંદ આવે છે.
ઉત્તર:- ટૂંકા શબ્દોમાં બધું આવી ગયું. આ અભ્યાસી માટે જ છે.
ટૂંકા વાક્ય છે એ અભ્યાસી સિવાય કોઈ સમજી ન શકે.
મુમુક્ષુ:- આમાં અપૂર્વ નિર્ણય આવ્યો. કાલે આપે ફરમાવ્યું હતું, એ નિર્ણય. ઉત્તર:- એ નિર્ણય (છે), અનુભવ નથી એમાં.
મુમુક્ષુ:- વ્યવહારદૃષ્ટિ તે મિથ્યાદૃષ્ટિ અને નિશ્ચયદૃષ્ટિ તે સમ્યગ્દૃષ્ટિ એમ આવે છે.
(પણ) 'નિરપેક્ષ દૃષ્ટિ તે સમ્યગ્દૃષ્ટિ’ બસ નિરપેક્ષતામાં બે નયપક્ષ ઉભા જ ન થાય. અહીં નયાતીત થવાની વાત છે.
ઉત્તર:- આ તો જાણે સૂત્ર હોય ને, સૂત્ર. એવું આવી ગયું છે, આવી ગયું છે. કોઈ પળ હતી, પળ હતી.
મુમુક્ષુ:- વ્યવહારદૃષ્ટિ તે મિથ્યદૃષ્ટિ અને નિશ્ચયદૃષ્ટિ તે સમ્યગ્દૃષ્ટિ એમ આવે છે.
(પણ) 'નિરપેક્ષ દૃષ્ટિ તે સમ્યગ્દૃષ્ટિ’ બસ નિરપેક્ષતામાં બે નયપક્ષ ઊભા જ ન થાય. અહીં નયાતીત થવાની વાત છે.
ઉત્તર:- મંત્રો છે. મુમુક્ષુ:- પહેલી વાત પ્રચલિત છે. આ નિરપેક્ષ દૃષ્ટિ તે સમ્યગ્દૃષ્ટિ એ (પ્રચલિત નથી).
મુમુક્ષુ:- મહનીય ગુરુ જ કહી શકે! મુમુક્ષુ:- સાચી વાત છે.
ઉત્તર:- પાછું કારણ આપ્યું કે બસ નિરપેક્ષતામાં બે નયપક્ષ ઊભા જ ન થાય. અહીં નયાતીત થવાની વાત છે.
કોઈ વિકલ્પ જ ઊભો ન થાય. આ નયે આવો અને આ નયે આવો,
વિધિ-નિષેધ નહિ, પ્રમાણ નહિ, વિધિ-નિષેધ નહિ, કાંઈ નહિ, સ્વભાવ.
મુમુક્ષુ:- નિશ્ચયનયથી એક જ ધર્મ ખ્યાલમાં આવે છે અને સ્વભાવની સમીપ જઈને જુએ છે તો આખો સ્વભાવ ખ્યાલમાં આવે છે. બરાબર.
પરિપૂર્ણ સ્વભાવની પ્રાપ્તિ સ્વભાવદૃષ્ટિમાં થાય છે. એક એક (મંત્ર છે).
નિશ્ચયનયથી એક જ ધર્મ ખ્યાલમાં આવે છે અને સ્વભાવની સમીપ જઈને જુએ છે તો આખો સ્વભાવ ખ્યાલમાં આવે છે.
પરિપૂર્ણ સ્વભાવની પ્રાપ્તિ સ્વભાવદૃષ્ટિમાં થાય છે.
ઉત્તર:- નિશ્ચયનય છે ને, નય? એ એક ધર્મને સ્વીકારે છે. સ્વભાવ દૃષ્ટિમાં આખો ધર્મી આવી જાય છે.
ફરીથી નિશ્ચયનયથી...
મુમુક્ષુ:- નિશ્ચયનયથી એક જ ધર્મ ખ્યાલમાં આવે છે અને સ્વભાવની સમીપ જઈને જુએ છે તો આખો સ્વભાવ ખ્યાલમાં આવે છે.
પરિપૂર્ણ સ્વભાવની પ્રાપ્તિ સ્વભાવદૃષ્ટિમાં થાય છે.
ઉત્તર:- લ્યો! ૧૪ માં પાના ઉપર છેલ્લો પારો છે.
મુમુક્ષુ:- નય દૃષ્ટિથી માત્ર એક જ ધર્મની સિદ્ધિ થાય છે,
તેથી બીજા ધર્મોને જાણવાની આકુળતા ઉત્પન્ન થાય છે. ઉત્તર:- છેલ્લા પારામાં ચોથી લીટી.
નય દૃષ્ટિથી માત્ર એક જ ધર્મની સિદ્ધિ થાય છે, તેથી બીજા ધર્મોને..
મુમુક્ષુ:- જાણવાની આકુળતા ઉત્પન્ન થાય છે.
નયમાં વિકલ્પની ઉત્પત્તિ થાય છે એનું કારણ જ એ છે કે નયનો ધર્મ એક એક ધર્મને જાણવાનો છે.
જ્યારે સ્વભાવની સમીપ જઈને જુએ છે તો આખો સ્વભાવ જણાય છે.
અને કંઈપણ જાણવું બાકી નહિ રહેતું હોવાથી નયપક્ષના વિકલ્પ ઉત્પન્ન જ થતા નથી. વાહ!
વિષયનો પ્રતિબંધ છૂટી જાય છે અને અનુભવ થઈ જાય છે.
ઉત્તર:- કંઈપણ જાણવું બાકી રહેતું નથી. આત્માને જાણ્યો એણે બધું જાણ્યું.
મુમુક્ષુ:- ત્યારે ધ્યેયપૂર્વક આખો સામાન્ય-વિશેષાત્મક આત્મા જ્ઞાનનું જ્ઞેય થાય છે.
ઉત્તર:- નયથી એક ધર્મ જણાતો હતો. સ્વભાવદૃષ્ટિથી આખો ધર્મી જણાઈ જાય છે. આહાહા!
આશ્રય એકનો અને જ્ઞાન અનંતનું થઈ જાય. આશ્રય સામાન્યનો અને જ્ઞાન સામાન્ય-વિશેષ આખા આત્માનું.
બધા ધર્મો યુગપદ, અક્રમે, એક સમયમાં નિર્વિકલ્પધ્યાનમાં જણાઈ જાય છે, અતીન્દ્રિયજ્ઞાનમાં.
નયજ્ઞાન છે, એ ઈન્દ્રિયજ્ઞાન છે, માટે એમાં આકુળતા થાય છે, એક ધર્મને જાણે છે અને બાકી જાણવું રહી જાય છે બાકી.
માટે સ્વભાવની દૃષ્ટિ થતાં.... મુમુક્ષુ:- માટે સ્વભાવની દૃષ્ટિ થતા જ પક્ષાતિક્રાંત થવાય છે. જુઓ! એક-એક વાક્ય.
માટે સ્વભાવની દૃષ્ટિ થતા જ પક્ષાતિક્રાંત થવાય છે. પરંતુ નિશ્ચયનયથી પક્ષાતિક્રાંત થવાતું નથી.
ઉત્તર:- નિશ્ચયનય તો એક ધર્મને અંગીકાર કરે છે અને બાકીના ધર્મો રહી જાય છે.
મુમુક્ષુ:- કાલે ફરમાવ્યું હતું, નિશ્ચયનયથી પ્રમાણમાંથી નીકળી નથી શકાય.
ઉત્તર:- બે વિકલ્પ ઊભા થાય, ઘડીકમાં આ વિકલ્પ અને ઘડીકમાં આ વિકલ્પ. સાપેક્ષ નય છે ને?
સ્વભાવ સુધી પહોંચતા, બે નયોનો જ્ઞાતા થઈ જાય છે, પણ બે નયોનો કોઈ વિકલ્પ ઉત્પન્ન ન થાય. આહાહા!
(સમયસાર) ૧૪૩માં કહ્યું ને? સમયથી પ્રતિબદ્ધ થાય ત્યારે બે નયોનો જ્ઞાતા થાય છે. કોઈ પણ નય પક્ષ ગ્રહણ કરતો નથી.
એટલે વિકલ્પ માત્ર વિલય પામે છે અને અનંત ધર્મોનું જ્ઞાન થઈ જાય છે. આહાહા!
નયથી એક-એક ધર્મનું જ્ઞાન થાય. સ્વભાવથી અનંત ધર્મનું જ્ઞાન થાય.
નય માનસિક જ્ઞાન છે, ઓલું અતીન્દ્રિયજ્ઞાન છે.
નિશ્ચયનયથી પક્ષાતિક્રાંત થવાતું નથી. આહાહા!
સ્વભાવદૃષ્ટિ થતા જ પક્ષાતિક્રાંત થવાય છે. પરંતુ નિશ્ચયનયથી પક્ષાતિક્રાંત થવાતું નથી.
હું શુદ્ધ છું, અભેદ છું, જ્ઞાયક છું, એમ નિશ્ચયનયથી વિચાર કર્યા કરે, વિચાર સાચો છે.
વ્યવહારનયનો વિચાર પણ ખોટો છે, કર્મથી બંધાયેલો છું અને મનુષ્ય છું અને રાગી છું અને પરનો જ્ઞાતા છું, એ તો પક્ષ જ જાવા દયો.
આ તો નિશ્ચયનય સુધી આવ્યો, જેવો સ્વભાવ છે એવો લક્ષમાં લે છે, વિકલ્પમાં, તો પણ પક્ષાતિક્રાંત થવાતું નથી.
સ્વભાવ દૃષ્ટિ થતા નિશ્ચયનયનો વિકલ્પ છૂટી જાય છે.
નિશ્ચયનયનો વિકલ્પ છૂટતાં નિશ્ચય-વ્યવહારનો જ્ઞાતા થાય છે.
નિશ્ચયનયના પક્ષમાં નિશ્ચય-વ્યવહારનો જ્ઞાતા થવાતું નથી.
જ્ઞાતા થવું હોય ને તારે? તો સ્વભાવ ઉપર જા ને!
બે નયને તમે માનો છો? બે નયને અમે માનીએ છીએ, જ્ઞાની જ માને છે.
બે નયને જાણે છે એ. ક્રમે જાણવું એ જાણવું જ નથી.
અક્રમે જણાઈ જાય છે, દ્રવ્ય-પર્યાયસ્વરૂપ આખી વસ્તુ. સામાન્ય-વિશેષ બે લીધું ને? આહાહા!
કાલે હસમુખભાઈ આવ્યા હતા. મેં કીધું કે આ કાચો પારો છે જુઓ આ.
મોદી સાહેબ કહે કે કાચો પારો છે પણ જો પચી જાય તો ચક્રવર્તી થઈ જાય, ચક્રવર્તી થઈ જાય.
અખંડનો સ્વામી, ચક્રવર્તી એટલે? છ ખંડનો નહિ, અખંડનો સ્વામી. આહાહા! આગળ.
મુમુક્ષુ:- જે આત્મા સ્વભાવથી જ શુદ્ધ છે એને કોઈ નય દ્વારા શુદ્ધ કહેવો એ બરાબર નથી. મુમુક્ષુ:- જરા ખોલો ને, સાહેબ.
ઉત્તર:- એમ કહે છે કે જે આત્મા અનાદિ-અનંત પોતે પોતાના સ્વભાવથી જ શુદ્ધ છે, એ શુદ્ધ થતો નથી.
ભગવાન જે આત્મા સામાન્ય જ્ઞાયકભાવ છે, એ અનાદિ-અનંત પોતાના સ્વભાવથી જ શુદ્ધ છે.
અશુદ્ધતા ટળે તો શુદ્ધ છે, એમ પણ નહિ,
અને ‘હું શુદ્ધ છું’ એવો વિકલ્પ કરે તો શુદ્ધ છે, એમ પણ નહિ.
એ તો અનાદિ-અનંત સ્વભાવથી શુદ્ધ છે. વિકલ્પ દ્વારા સમજાવે છે.
અશુદ્ધતાનો પક્ષ હતો એને કહે છે
કે વ્યવહારનયથી અશુદ્ધ કહે છે, વ્યવહારનય આત્માને, પણ ખરેખર નિશ્ચયનય કહે છે એ સત્યાર્થ કથન છે.
નિશ્ચયનય આત્માને શુદ્ધ કહે છે, ત્રિકાળ,
એટલે ઓલું અશુદ્ધનયનું પડખું છૂટી ગયું અને શુદ્ધમાં આવ્યો પણ વિકલ્પમાં ઊભીને શુદ્ધમાં આવ્યો.
હવે કહે છે કે નિશ્ચયનયે હું શુદ્ધ છું, એમ જાણીશ તો વ્યવહારનયે અશુદ્ધ છું- (આ) પ્રતિપક્ષ આવી જશે એટલે પ્રમાણમાં આવી જશે.
વ્યવહારનયથી વિચારે તો પણ પ્રમાણમાં અને નિશ્ચયનયથી વિચારે તો પણ પ્રમાણમાં આવી જાય છે.
સાપેક્ષ છે ને, એટલે. હવે કહે છે કે વિકલ્પ છોડી દે.
સ્વભાવથી શુદ્ધ અનાદિ-અનંત શુદ્ધ છું, નિત્ય નિરાવરણ એમ, અખંડ-એક-પ્રત્યક્ષ-પ્રતિભાસમય આત્મા છે.
અનાદિ-અનંત સ્વભાવથી જ શુદ્ધ છે, એને નયની જરૂર નથી.
નયો દ્વારા સમજાવવામાં આવે છે પણ નયોથી વસ્તુ તને અનુભવમાં નહિ આવે, અનુમાનમાં આવશે પણ અનુભવમાં નહિ આવે.
માટે (નિશ્ચયનય)થી જ શુદ્ધ છે એમ તું લઈશ તો નિશ્ચયનયથી હું શુદ્ધ છું એવો જે વિકલ્પ ઊઠે, એ વિકલ્પ એનું કર્મ થઈ જાય.
ઈન્દ્રિયજ્ઞાન અને રાગ એનું કર્મ થઈ જાય, અનુભવ ન થાય એમાં.
સ્વભાવથી જ શુદ્ધ છું અનાદિ-અનંત, કોઈ નયની મારે અપેક્ષા નથી. આહાહા!
અગ્નિ ઉષ્ણ સ્વભાવથી જ છે. પાણી શીતળ સ્વભાવથી જ છે. આહાહા!
સૂર્ય પ્રકાશનો પુંજ સ્વભાવથી જ છે. નયની શું જરૂર છે?
સ્વભાવ સમજતો નથી, એને નય દ્વારા સમજાવે છે. પણ નયને વળગવા જેવું નથી.
નયને છોડી દેવા જેવો છે.
બાળક ચાલતો હોય ત્યારે ઓલી બાબાગાડી આપે, પડી ન જાય એટલા માટે.
પછી થયો મોટો, પછી બાબાગાડી રાખતો હશે? છોડી દયે છે.
એવી રીતે સ્વરૂપ વિપરીતતા હતી, એ અવિપરીત સમજણ થાય એટલા માટે વ્યવહારનો નિષેધ કરીને નિશ્ચયનયનું પ્રતિપાદન કર્યું.
સવિકલ્પ નિશ્ચયનયમાં મોટો ફાયદો એ થયો એને કે વિપરીતતા નીકળી ગઈ.
ખ્યાલમાં આવ્યું, ઓહો! હું તો અશુદ્ધ થયો જ નથી ને!
અશુદ્ધતાની તો પરિણામની સ્થિતિ હતી, પરિણામ તો પરદ્રવ્ય છે.
પરિણામ તો જીવને હોય જ નહિ. હું તો પરિણામથી ભિન્ન પરમાત્મા છું.
હું તો ત્રિકાળ પ્રથમથી જ શુદ્ધ છું, શુદ્ધ મારે થવું પણ નથી. પરિપૂર્ણ છું, મારે પરિપૂર્ણ થવું નથી.
એમ પહેલા પર્યાય ઉપર દૃષ્ટિ હતી એને દ્રવ્ય સ્વભાવનું, જેવું સ્વરૂપ છે, અવિપરીત, એવું જ્ઞાન કરાવ્યું.
હવે કહે છે કે વિકલ્પ છોડી દે.
એ એને પ્રતીતમાં આવે ને જ્યારે, પૂરું પ્રતીતમાં આવે,
જેટલી માત્રામાં શ્રદ્ધા જોઈએ એટલી માત્રામાં શ્રદ્ધા આવે, વચનાતીત છે, ઈશારાથી સમજાવું છું તમને.
જેટલી માત્રામાં શ્રદ્ધા આવે, પરિપક્વ થાય, એટલી માત્રામાં જો પરિપક્વ થઈ જાય શ્રદ્ધા,
તો હું શુદ્ધ છું એવો જે છેલ્લો વિકલ્પ, એ વિલય પામીને સાક્ષાત્ શુદ્ધનો અનુભવ કરે અને પર્યાયમાં શુદ્ધતા પ્રગટ થઈ જાય.
શ્રદ્ધાના બળે જ ઉપયોગ અંદરમાં આવે છે.
શ્રદ્ધા વિપરીત છે અનંતકાળથી. શ્રદ્ધાનો દોષ પહેલો ટળે છે, પછી ચારિત્રનો દોષ ટળે છે.
લોકોને શ્રદ્ધાની કાંઈ કિંમત જ નથી. આહાહા!
પર્યાયદૃષ્ટિ છે ને? એટલે જ્ઞાની કહે છે તું શુદ્ધ છું, પરિપૂર્ણ છું. કે ના સાહેબ, હું તો અશુદ્ધ છું.
જ્ઞાનીના વચન ઉપર શ્રદ્ધા રાખેને તો એ વ્યવહાર શ્રદ્ધામાં આવ્યો કહેવાય.
ગુરુદેવને પ્રશ્ન આવતા હતા કે સંસારી જીવ છે, તો મિથ્યાદર્શનરૂપે પરિણમે છે ત્યારે દ્રવ્ય પણ અશુદ્ધ થઈ ગયું?
એમ હિન્દુસ્તાનમાંથી પ્રશ્નો આવે છાપામાં.
ત્યારે ગુરુદેવ કહે ભાઈ, એ પ્રથમથી જ શુદ્ધ છે, અશુદ્ધ થયો જ નથી. આહાહા!
કપડું જ્યારે મેલું છે ત્યારે કપડું સ્વચ્છ છે, મેલું થયું જ નથી ને.
પાણી ઉષ્ણ થયું ત્યારે પાણી શીતળ જ છે ને. ઉષ્ણ થયું નથી. આહાહા!
એમ બે નય છે. એક નય સંયોગને બતાવે છે, બીજી નય સ્વભાવને બતાવે છે, નિશ્ચયનય.
બન્નેને વિકલ્પાત્મક નય છે.
હવે નિશ્ચયનય જે વિકલ્પાત્મકનય છે એ વસ્તુના યથાર્થ સ્વરૂપનું પ્રતિપાદન કરે છે, જેમ છે તેમ.
પ્રતિપાદન કરનાર પણ નયથી સમજાવે છે અને સમજનાર પણ નિશ્ચયનયથી સમજે છે. બન્નેને વિકલ્પ ઊઠે છે.
પછી ઓલો વિકલ્પ છૂટી જાય છે, હું તો સ્વભાવથી પરિપૂર્ણ શુદ્ધ છું, સ્વભાવથી જ અકર્તા છું, એ છેલ્લો વિકલ્પ હતો એ છૂટે છે.
એ શ્રદ્ધાનું બળ આવે એટલું બધું જબરજસ્ત, અપૂર્વ, નહિ આવેલું એવું શ્રદ્ધાનું બળ આવે.
ફટ વિકલ્પ તૂટીને નિર્વિકલ્પ અનુભવ થઈ જાય છે.
લોકો જ્ઞાનના બળ ઉપર ચાલ્યા ગયા, શ્રદ્ધાનું બળ જોઈએ.
જ્ઞાન નિર્બળ છે, સવિકલ્પ છે એ જ્ઞાન. શ્રદ્ધા નિર્વિકલ્પ છે.
શ્રદ્ધા અભેદગ્રાહી છે, જ્ઞાન ભેદાભેદગ્રાહી છે.
શ્રદ્ધાનું બળ main (મેઇન, મુખ્ય) (છે), ગુરુદેવનો ૪૫ વર્ષનો ઉપદેશ શ્રદ્ધાના ઉપર વજન હતું.
તું વર્તમાનમાં મુક્ત છો! તું બંધાણો જ નથી ને!
કે સાહેબ, વ્યવહારનયે તો બંધાણો છું ને? ભાઈ હવે રહેવા દેને, અત્યારે રામ બોલો ભાઈ રામ રહેવા દે, લગનના ગીત ગવાય છે.
તું મુક્ત છો, અટાણે તું સિદ્ધ સમાન છો, સિદ્ધ જ છો, સિદ્ધ થવું પણ નથી.
એમ નય દ્વારા સ્વભાવનો ખ્યાલ આવે ત્યારે નિશ્ચયનયના પક્ષવાળાને સ્વભાવનું બળ આવે છે.
ધ્યાન રાખજો. નિશ્ચયનયના પક્ષવાળાને સ્વભાવનું બળ આવે છે.
એવું સ્વભાવનું બળ એક વખત આવશે કે નિશ્ચયનયનો વિકલ્પ છૂટીને સાક્ષાત્ અનુભવ થઈ જશે.
આ તો નિશ્ચયની વાત છે, આ તો નિશ્ચયની વાત છે, એમ કરીને કાઢી નાખે!
નિશ્ચય એટલે સત્ય, વ્યવહાર એટલે જૂઠું.
વ્યવહારનય અન્યથા કથન કરે છે. નિશ્ચયનય જેવું સ્વરૂપ છે એવું કથન કરે છે, પણ નિશ્ચયનયના વિકલ્પમાં અનુભવ ન થાય.
એ સ્વભાવનું જોર આવે એમાં વિકલ્પ છૂટી જાય.
એને ખબર પણ ન હોય અને એકાએક સમ્યગ્દર્શન થઈ જાય એ વખતે.
સ્વભાવનું એકદમ રટણ ચાલતું હોય એમાં. સ્વભાવનું જોર આવે છે તે વખતે.
આ પુસ્તક નયાતિક્રાંત થવાનું છે.
નિશ્ચયનય સુધી આવી ગયો. વ્યવહારના પક્ષમાં ઊભો છે એને તો આ નિમિત્ત પણ નહિ થાય.
પણ નિશ્ચયનયના પક્ષમાં આવ્યો છે એને જ્ઞાનીની વાણી નિમિત્ત થશે. પક્ષાતિક્રાંત થવાની વિધિ છે આ.
નિશ્ચયનયથી શુદ્ધ છું એમ નહિ, સ્વભાવથી જ શુદ્ધ છું.
નિશ્ચયનયથી અકર્તા છું એમ નહિ, સ્વભાવથી જ અકર્તા છું.
નિશ્ચયનયથી જ્ઞાતા છું એમ નહિ, સ્વભાવથી જ જ્ઞાતા છું, એમ.
આવ્યું ને? નિશ્ચયનય વ્યવહારનો નિષેધ કરે છે અને સ્વભાવ નિશ્ચયનયનો નિષેધ કરી અને અનુભવ કરાવે છે, એમ આવ્યું.
વ્યવહારનય નિશ્ચયનયના દ્વારા નિષેધ્ય છે અને નિશ્ચયનય સ્વભાવના દ્વારા નિષેધ્ય છે. બીજો પારો,
મોટા અક્ષર ત્રણ લીટી, મોટા અક્ષર bold type (બોલ્ડ ટાઈપ, બોલ્ડ પ્રકાર).
આવે, વિકલ્પ આવે. નિશ્ચયનયના વિકલ્પ દ્વારા વ્યવહારનયનો વિકલ્પનો નિષેધ થાય, પણ તેથી શું?
નિશ્ચયનયના વિકલ્પમાં પણ આનંદ નથી, સમ્યગ્દર્શન ન થાય. એ વિકલ્પ છૂટે ત્યારે અનુભવ થાય.
આ કોને માટે છે? કે વ્યવહારનો જેને નિષેધ વર્તે છે,
નિશ્ચયના પક્ષમાં આવી ગયો છે અને હજી અનુભવ થતો નથી, એના માટે છે.
ચક્રવર્તીના આંગણા સુધી આવ્યો છે પણ અંદર દાખલ નથી થતો.
વ્યવહારનયના પક્ષવાળો તો હરિજનવાસમાં રખડે છે. આહાહા!
આત્માના અનુભવ વિના ધર્મ ત્રણકાળમાં શરૂ થાય નહિ. આજે અનુભવ કરો કે કાલ કરો, બીજી કોઈ ક્રિયા જ નથી.
सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्ग: (મોક્ષશાસ્ત્ર/તત્ત્વાર્થસૂત્ર, પ્રથમ અધ્યાય, સૂત્ર ૧),
આત્માનું જ્ઞાન, આત્માનું શ્રદ્ધાન અને આત્માની લીનતા, બસ! આ મોક્ષનો, સુખનો માર્ગ, બાકી બધી વાતો.
વ્યવહારના પક્ષવાળાને તો આ એકાંત લાગે આમાં. નિશ્ચયના પક્ષવાળાને અમૃત લાગે.
(સમયસાર ગાથા) ૧૪૩ મા કહ્યું છે કે પક્ષાતિક્રાંત થાય ત્યારે જ સમયસારની પ્રાપ્તિ થાય છે.
પક્ષમાં, નિશ્ચયનયના પક્ષમાં (પ્રાપ્ત નથી થતું). તેથી શું? (સમયસાર ગાથા ૧૪૨, મથાડું)
વ્યવહારનો નિષેધ તો પ્રથમથી જ કરતા આવીએ છીએ.
એવું તો આત્માનું સ્વરૂપ જ નથી, વ્યવહારનય પ્રતિપાદન કરે છે એવું.
નિશ્ચયનય પ્રતિપાદન કરે છે એવું સ્વરૂપ છે. વ્યવહારનય તો અન્યથા કથન કરે છે.
નિશ્ચયનય તો જેવું સ્વરૂપ છે એવું પ્રતિપાદન કરે છે. પણ તેથી શું?
એ વિકલ્પમાં કાંઈ શાંતિ નથી, આકુળતા છે.
સ્વભાવનું જોર આવતા વિકલ્પ છૂટી જાય છે, સહેજે છૂટે છે.
છોડતો નથી, વિકલ્પની ઉત્પત્તિ થતી નથી, એમ. છૂટે છે બસ!
વિકલ્પને છોડતો પણ નથી અને નિર્વિકલ્પને કરતો પણ નથી,
એ તો જ્ઞાયકને જાણે છે - ત્યાં આ સ્થિતિ ભજી જાય છે.
પૂર્વ પર્યાયનો વ્યય અને ઉત્તર પર્યાયનો ઉત્પાદ અને ધ્રુવની દૃષ્ટિ.
આ અનુભવ કેમ થાય એની આમાં વિધિ છે. રહસ્યપૂર્ણ ચિઠ્ઠી છે આ. શું કહ્યું?
મુમુક્ષુ:- રહસ્યપૂર્ણ ચિઠ્ઠી છે, સાહેબ. પરમ સત્ય વાત છે. અફર ફરમાન!
ઉત્તર:- અને title page (ટાઈટલ પેજ, મુખપૃષ્ઠ) પણ સારું કર્યું છે.
આ ૐ કાર ધ્વનિમાંથી આવેલું છે આ, દ્રવ્ય સ્વભાવ અને પર્યાય સ્વભાવ.
ગોહિલ (ચિત્રકર્તા)નું કામ સારું છે. આ પુસ્તક તો છ મહિના પછી બહાર પડશે, છ મહિના સુધી ગુપ્ત રાખવાનું છે.
મુમુક્ષુ:- આમાં આવ્યું નય પક્ષથી અતિક્રાંત ભાખ્યો તે સમયનો સાર છે.
ઉત્તર:- પહેલા પાના ઉપર છે, પહેલા પાના ઉપર, ગોળાકારમાં. હા, એ, હા, એ.
એટલે આમાં એ વિષય છે, એમ. વિષયની સૂચના છે આમાં.
નયમાં વિકલ્પ ઉત્પન્ન થાય છે, કે હું શુદ્ધ છું એવો વિકલ્પ, અને જ્યારે વિકલ્પ તૂટે છે ત્યારે નિર્વિકલ્પ ધ્યાન આવી જાય છે.
એટલે ઈન્દ્રિયજ્ઞાન રોકાઈ જાય છે, નવું સ્વસંવેદન અતીન્દ્રિયજ્ઞાન આત્મસન્મુખ પ્રગટ થાય છે.
તે આત્માના આશ્રયે પ્રગટ થાય છે તો અભેદ થઈને આનંદનો એમાં અનુભવ આવે છે.
એનું નામ નિર્વિકલ્પ, વિકલ્પ રહિત, રાગ રહિત, ઈન્દ્રિયજ્ઞાન રહિત, ખંડજ્ઞાન રહિત.
વિકલ્પનો અર્થ ખંડજ્ઞાન છે, વિકલ્પનો અર્થ રાગ પણ છે.
એ વચનાતીત, વિકલ્પાતીત, નયાતીત - અનુભવમાં નય ન હોય, નયાતીત છે.
એટલે આ અભ્યાસ કર્યા પછી જેને અનુભવ ન થયો હોય, સમ્યગ્દર્શન, આ એને માટે છે.
વ્યવહારના પક્ષવાળાને તો કાંઈ આ લાગુ પડે એવું નથી.
મુમુક્ષુ:- એ તો હરિજનવાસમાં છે. ઉત્તર:- હરિજનવાસમાં છે, એને તો દિલ્હી બહુ દૂર છે.
આ તો સ્વભાવની સમીપે આવી ગયો છે. આહાહા! વ્યવહારનો નિષેધ વર્ત્યા જ કરે છે, નિષેધના વિકલ્પ વર્તે છે.
નિષેધના વિકલ્પ વિના વ્યવહારનો નિષેધ વર્તી જાય છે - એ સ્વભાવ થઈ જાય છે, ઓલો, પક્ષ.
પહેલા વ્યવહારનો નિષેધ એને વિકલ્પ દ્વારા કરવો પડે.
નિશ્ચયનયના પક્ષમાં આવીને 'આવો હું નથી', એમ, એમ કરવું પડે, practice (પ્રેક્ટીસ, અભ્યાસ).
પછી જ્યારે એવો નિશ્ચયનયનું જોર આવી જાય છે ત્યારે એને નિષેધ માટે વિકલ્પ નથી કરવો પડતો, વિકલ્પ વિના નિષેધ વર્ત્યા કરે છે.
અને આત્માનો આશ્રય આવ્યો નથી અને નિશ્ચયનયના વિકલ્પનો પક્ષ રહ્યા કરે છે.
જ્યારે આત્માનો આશ્રય આવે, ત્યારે નિશ્ચયના પક્ષનો વિકલ્પ છૂટી અને અનુભવ થઈ જાય. પછી તો નિષધેની વાત છે જ નહિ.
મુમુક્ષુ:- સ્વભાવના બળે નિષેધ વર્ત્યા જ કરે છે? ઉત્તર:- નિશ્ચયનયના પક્ષમાં આવી જાય એને વ્યવહારનયનો નિષેધ વર્ત્યા જ કરે છે.
એ શાસ્ત્રમાં વાંચે ને, જ્ઞાનીની વાણી, જ્ઞાનીની વાણી, પણ એને નિષેધ વર્ત્યા કરે છે.
નિષેધ કરવાનો વિકલ્પ નથી રહેતો, એ સ્વભાવ એનો થઈ ગયો.
એવો એક સ્વભાવ થઈ જાય છે, અનુભવ પહેલા. અનુભવ પહેલા...
મુમુક્ષુ:- સ્વભાવ વર્ત્યા જ કરે છે. ઉત્તર:- વર્ત્યા જ કરે છે, કે એ હું નથી, એવો હું નથી,
જે વ્યવહારનય કહે છે એવો હું નથી, મારું સ્વરૂપ નથી, બસ!
મારું સ્વરૂપ નથી એટલે નથી, એમ નહિ! મારું સ્વરૂપ જ નથી.
એ વ્યવહારનય તો અન્યથા કથન કરે છે. કરવા દયો, એમાં અમને કાંઈ તકલીફ નથી, અમને તકલીફ નથી.
આત્મા રાગનો કર્તા છે, અને કર્મને બાંધે છે અને દુ:ખને ભોગવે છે અને પરને જાણે છે અને - ભલે વ્યવહારનય કથન કરે!
હું એના માટેનો વિકલ્પ પણ નથી કરતો!
એ વિકલ્પ મારા નિષેધ માટે નથી, એ મારા વિકલ્પ સ્વભાવની અસ્તિમાં ચાલ્યો જાય છે. એ વિકલ્પ રહે છે, એટલો વિકલ્પ રહે છે.
એ વિકલ્પનો દુરુપયોગ નથી કરતો... વિકલ્પનો જ સદુપયોગ. હું તો સ્વભાવથી અકર્તા છું.
મુમુક્ષુ:- અપૂર્વ છે. ઉત્તર:- (હા). એટલું સ્વભાવનું જોર આવે...
મુમુક્ષુ:- વ્યવહારનો નિષેધ (એ) વિકલ્પનો દુરુપયોગ. ઉત્તર:- દુરુપયોગ.
મુમુક્ષુ:- વ્યવહારનો નિષેધ ઓહો! ધન્ય છે.
ઉત્તર:- અને નિશ્ચયનયનો જે પક્ષનો વિકલ્પ આવે છે એ વિકલ્પાત્મક શુદ્ધોપયોગ છે, વિકલ્પનો સદુપયોગ છે.
કેમ કે વિકલ્પમાં સ્વભાવ લીધો એણે,
વિકલ્પમાં વિભાવ છોડી દીધો, વિકલ્પમાં વિભાવ છોડી દીધો, હું રાગી નથી, હું તો પરમાત્મા છું.
મુમુક્ષુ:- સ્વભાવ ગ્રહણ કર્યો વિકલ્પમાં. ઉત્તર:- હા, સ્વભાવ ગ્રહણ કર્યો વિકલ્પમાં, તો વિકલ્પનો સદુપયોગ થયો.
એ વિકલ્પનો જે સદુપયોગ રહે છે, એ વિકલ્પ તૂટવાવાળો છે.
જે વિકલ્પમાં દુરુપયોગ છે, તે વિકલ્પ તૂટે નહિ અને સમ્યગ્દર્શન નહિ થાય, ત્રણકાળમાં, વ્યવહારના પક્ષમાં.
મુમુક્ષુ:- ધન્ય છે, પરાકાષ્ટાનું. કમાલ કરી દીધા.
મુમુક્ષુ:- વિકલ્પનો સદુપયોગ છે તે તૂટવાનો છે અને વિકલ્પનો દુરુપયોગ છે તે તૂટશે નહિ. ઉત્તર:- તે તૂટશે નહિ.
એ તો દૃઢ થાય છે, મિથ્યાત્વ એને. આહાહા!
મુમુક્ષુ:- પરાકાષ્ઠાની વ્યાખ્યા છે. વિકલ્પનો દુરુપયોગની વ્યાખ્યા શું? અને વિકલ્પના સદુપયોગની વ્યાખ્યા શું?
આ સદુપયોગનો વ્યય થઈને નિર્વિકલ્પ અનુભવ થશે. ઉત્તર:- જરૂર થશે.
મુમુક્ષુ:- ધન્ય છે સાહેબ. ઘણું બધું શીખ્યા. ઉત્તર:- કેમ કે વિકલ્પમાં પણ સ્વભાવ ઘૂંટાય છે એને, નિરંતર સ્વભાવ ઘૂંટાય છે.
મુમુક્ષુ:- સ્વભાવમાં આવવાથી વિકલ્પ તૂટે છે. આ અફર વાત છે! આ માટે છે.
ઉત્તર:- આ માટે (દ્રવ્ય સ્વભાવ પર્યાય સ્વભાવ) છે. મુમુક્ષુ:- ધન્ય હૈ! પરમ પ્રતાપ છે આપનો.
મુમુક્ષુ:- બહુ સરસ વાત કહી.
અનુભવ પહેલા પણ વ્યવહારનો નિષેધ કરવા માટે વિકલ્પની જરૂર નથી પડતી. ઉત્તર:- બિલકુલ જરૂર નથી પડતી.
એક વખત નિર્ણય કરી લીધો કે વ્યવહારનય સઘળોય અભૂતાર્થ છે, ખોટું કથન કરે છે.
શ્રી ગુરુએ, મહનીય ગુરુ. કેવા? મહનીય શ્રી ગુરુએ મને કહ્યું કે વ્યવહાર સઘળોય અભૂતાર્થ છે.
હવે વ્યવહાર અભૂતાર્થ છે એવો વિકલ્પ પણ આવતો નથી.
(વ્યવહારનય) સ્વભાવથી અભૂતાર્થ છે. મારે એ વિકલ્પની શું જરૂર છે?
મુમુક્ષુ:- બહુ ઊંચી દિવ્યવાણી આવી રહી છે.
ઘણી ઊંચીથી ઊંચી પરાકાષ્ઠાની દિવ્યવાણી આવી! ઉત્તર:- છે પરાકાષ્ઠાની, એ વાત સાચી છે.
હા એટલું છે, સ્વભાવમાં પહોંચ્યો નથી હજી એટલે નિશ્ચયનયનો જે વિકલ્પ, જે સ્વભાવ છે, એવા વિકલ્પ આવે એને.
હું અકર્તા છું, જાણનાર જણાય છે, મને જાણનાર જણાય છે, બીજું કાંઈ જણાતું નથી ને!
મને મારો પરમાત્મા, મારા વિશેષમાં મારુ સામાન્ય જણાય છે.
એવા વિકલ્પનો એ સદુપયોગ છે પણ એ પણ પરમાર્થે જોઈએ તો દુરુપયોગ છે, એટલે નીકળી જાય છે અને અનુભવ થઈ જાય છે.
મુમુક્ષુ:- દુરુપયોગ છે માટે નીકળી જાય છે. ઉત્તર:- (હા), એ રહેતો નથી પછી વિકલ્પ.
મારા વિશેષમાં સામાન્ય જણાય છે, મારા વિશેષમાં વિશેષ જણાતું નથી.
પર તો જણાતું નથી પણ મારા વિશેષમાં સામાન્ય જણાય છે એવો જે વિકલ્પ, એક અપેક્ષાએ એ સદુપયોગ છે, ઓની અપેક્ષાએ.
પણ એ વિકલ્પ પણ ખટકે છે, ખટકે છે! એ વિકલ્પની પણ અધિકતા નથી આવતી.
અધિકતા જો આવી જાય તો નિશ્ચયનય રહેતી નથી. એ વિકલ્પમાં અધિકતા ન હોય.
મુમુક્ષુ:- વિકલ્પમાં સ્વભાવની અધિકતા હોય છે. ઉત્તર:- સ્વભાવની અધિકતા હોય એટલે આ વિકલ્પ તૂટીને નિર્વિકલ્પ અનુભવ અવશ્ય થાય એને.
મુમુક્ષુ:- નિયમથી થાય. ઉત્તર:- (હા), નિયમથી થાય.
મુમુક્ષુ:- સોગાનીજીને સ્વભાવની અધિકતા હતી એટલે
अरे विकल्प! यदि तुझे तेरी आयु प्रिय है तो अन्य सबको गौण कर व गुरुदेव के संगमे ले चल, वरना उनका दिया हुआ वीतरागी अस्त्र शीघ्र ही तेरा अन्त कर डालेगा।
ઉત્તર:- હા એ, બસ! એ વિકલ્પનો સદુપયોગ મને લઈ જા ત્યાં, બાકી બીજા વિકલ્પને અમે આવકાર નહિ આપીએ, એમ.
બીજો વિકલ્પનો તો નિષેધ વર્તે જ છે, સ્વભાવથી નિષેધ આવી જાય છે, સ્વભાવથી.
ગુરુદેવે જે સ્વાધ્યાયની પ્રથા કરી છે, બહુ સારી પ્રથા છે.
સ્વભાવના લક્ષે જ સ્વાધ્યાય કરવો, નિમિત્તના લક્ષે નહિ, ભેદના લક્ષે નહિ, રાગના લક્ષે નહિ, આહાહા!
ઉઘાડના લક્ષે નહિ. સ્વભાવના લક્ષે સ્વાધ્યાય કરવો.
એમાં ઉર્ધ્વ આત્મા, આત્મા આવવો જોઈએ, બસ, તો જ સ્વાધ્યાય સાચું.
મુમુક્ષુ:- બાકી બધું સંયોગ છે. નિમિત્ત, ભેદ વગેરે સ્વભાવ નથી. ઉત્તર:- સંયોગ છે, સ્વભાવ નથી.
મુમુક્ષુ:- આત્માને છોડીને બધું સંયોગ છે. ઉત્તર:- સંયોગ છે. ચૌદ ગુણસ્થાન, માર્ગણાસ્થાન એને જાણવાથી કાંઈ તને લાભ નથી.
પરદ્રવ્ય છે એ તો બધું. ચૌદ ગુણસ્થાન, માર્ગણાસ્થાન પરદ્રવ્ય છે. આહાહા!
એકવાર પરદ્રવ્ય (છે) આવ્યું, ખલાસ! પછી 'પરદ્રવ્ય છે' (એવા) વિકલ્પની ક્યાં તારે જરૂર છે?
મુમુક્ષુ:- એવી તો એની પરિણતિ બંધાઈ ગઈ છે. ઉત્તર:- (હા) બંધાઈ ગઈ છે.
મુમુક્ષુ:- અનુભવ પહેલા એવી પરિણતિ બંધાઈ ગઈ છે, નિર્વિકલ્પપણે નિષેધ વર્તે છે. બહુ સરસ!
ઉત્તર:- મારામાં જેની નાસ્તિ છે, એકવાર 'મારામાં નાસ્તિ છે' એ આવી ગયો વિચાર,
પછી મારામાં નથી, મારામાં નથી, આ મારામાં નથી, પહેલું ગુણસ્થાન મારામાં નથી,
બીજું મારામાં નહિ, ત્રીજું મારામાં નહિ, ચોથું મારામાં નહિ- દુરુપયોગ છે તારો.
સમુચ્યરૂપે ભગવાન જ્ઞાયક સામાન્ય તત્ત્વ તે હું છું,
બાકી બધો વિશેષ મને પરદ્રવ્ય છે, પરભાવ છે, હેય છે.
શ્રીગુરુએ ફરમાવ્યું, બસ ખલાસ! નિષેધ આવ્યો એ આવ્યો, નિષેધનો વિકલ્પ પણ નહિ હવે.
વિધિના વિકલ્પ આવે છે પ્રભુ! હજી વિધિના વિકલ્પ આવે છે, પ્રભુ! છૂટતું નથી પણ આપની કૃપા છે ને?
આપની કૃપા છે ને? ગુરુ. હે ગુરુ, તારી કૃપા છે ને? છૂટી જશે.
ઓલા (પર)ગુરુની કૃપા અને આ ગુરુની (મારા આત્માની) કૃપા.
અહીંયાં (મારામાં) મેં લીધું, અહીંયાં. હે ગુરુ! તારી કૃપા છે ને? અહીંથી મેં વાત કરી.
મુમુક્ષુ:- છૂટવા માટે જ આવે છે. ઉત્તર:- (હા). સ્વભાવના જોરવાળાને વિકલ્પ તૂટવાનો અને અનુભવ થવાનો.
વિભાવનું જોર છે જેને (તેનો વિકલ્પ તૂટશે નહિ). આહાહા!
વ્યવહારનય તો પહેલેથી છોડાવતા આવ્યા છે, સમયસારમાં (કળશ ૭૦). આહાહા!
અહીંયાં તો શુદ્ધનયના પક્ષમાં આવ્યો, તેથી શું? એનાથી 'હવે આ વિકલ્પ તૂટે કેમ' તેની આ વિધિ છે આમાં (દ્રવ્ય સ્વભાવ પર્યાય સ્વભાવમાં).
મુમુક્ષુ:- નિષેધનો વિકલ્પ આવ્યો તે દુરુપયોગ છે. ગજબ વાત છે. ઉત્તર:- (હા).
હું કર્મથી બંધાયેલો નથી, હું કર્મથી બંધાયેલો નથી, હું કર્મથી બંધાયેલો નથી, દુરુપયોગ છે તારો.
તને એમાં જ રહેવું (બતાવે છે) કે શંકા છે હજી, સશંક છો તું.
કર્મથી બંધાયેલો છું એનો વારંવાર નિષેધ કરશ એનો અર્થ કર્મથી બંધાયેલો છું, એમ આવી ગયું.
'હું નારકી નથી', 'હું તિર્યંચ નથી' (એવો) કોઈ દિવસ વિકલ્પ ઊઠે છે? મુમુક્ષુ:- નહિ સાહેબ!
ઉત્તર:- ઊઠે છે કોઈને વિકલ્પ? એક વાર ગુરુએ કહ્યું 'હું કર્મથી બંધાયેલો નથી', (તો) હું અબદ્ધ છું (એમ નિર્ણય થઈ ગયો), ખલાસ!
મુમુક્ષુ:- વ્યાખ્યાનમાં આવ્યું હતું, હું ચોર નથી, આજે સવારે. હું ચોર નથી,
હું ચોર નથી, હું ચોર નથી. ઉત્તર:- શાહૂકાર માણસ આમ વાત કરે? મુમુક્ષુ:- બિલકુલ ન કરે સાહેબ!
ઉત્તર:- આટલું તો એને સવિકલ્પ ભેદજ્ઞાન થઈ જાય. આવું તો સવિકલ્પ ભેદજ્ઞાન આવે પહેલા.
સ્વભાવના વિકલ્પ આવે એ ખટકે એને. આહાહા! વિશેષમાં સામાન્ય જણાય છે એ પણ ખટકે.
મુમુક્ષુ:- ખટકે ત્યારે નીકળે ને? આત્માર્થીને ખટકે જ. ઉત્તર:- ખટકે, આત્માર્થીને ખટકે. એય! સાંભળ્યું?
મુમુક્ષુ:- પરમ સત્ય. ખટકે જ. ઉત્તર:- મને મારા જ્ઞાનમાં આત્મા જણાય છે, એવો વિકલ્પ ખટકે.
છે વાત સાચી, પણ છે વિકલ્પ. આહાહા! આ (દ્રવ્ય સ્વભાવ પર્યાય સ્વભાવ) તો છેલ્લી હદની વાત છે આમાં.
સૂક્ષ્મ વિકલ્પ રહેતા હોય, (તે) તૂટીને (અનુભવ થાય).
મુમુક્ષુ:- ખટકનો વ્યય, ખટક-અતિક્રાંતનો ઉત્પાદ. ઉત્તર:- ઉત્પાદ થઈ જાય છે, બસ. ચાલો આગળ.
મુમુક્ષુ:- જે આત્મા સ્વભાવથી જ શુદ્ધ છે એને કોઈ નય દ્વારા શુદ્ધ કહેવું એ બરાબર નથી.
ઉત્તર:- ક્યાં આવ્યું? મુમુક્ષુ:- પંદરમું પાનું બીજો પેરેગ્રાફ. ઉત્તર:- પંદરમે પાને, ઠીક, બીજો પેરેગ્રાફ.
જે આત્મા સ્વભાવથી જ શુદ્ધ છે એને. મુમુક્ષુ:- જે આત્મા સ્વભાવથી જ શુદ્ધ છે એને કોઈ નય દ્વારા શુદ્ધ કહેવો એ બરાબર નથી.
ઉત્તર:- સ્વભાવથી જ શુદ્ધ છું, અનાદિ-અનંત. નિશ્ચયનયથી શુદ્ધનું શું કામ છે? આહાહા!
એ તો જે શુદ્ધઆત્માને અશુદ્ધ માનતો હતો એને સમજાવવા માટે કહ્યું કે આત્મા નિશ્ચયનયે શુદ્ધ છે એ ગ્રહણ કર તું, એમ.
અશુદ્ધતાનું શલ્ય હતું ને કે સંસારી જીવ અશુદ્ધ છે? કે સંસારી જીવ શુદ્ધ છે, એમ.
છેલ્લી કોટિની વાત છે આ, રહસ્યપૂર્ણ ચિઠ્ઠી છે.
મુમુક્ષુ:- આત્મા નિશ્ચયનયથી શુદ્ધ છે, એ કથન સાચું છે પણ એમાં અનુભવ નથી. ઉત્તર:- કથન સાચું છે.
આત્મા અશુદ્ધ છે એ તો કથન પણ ખોટું છે. આત્મા નિશ્ચયનયે શુદ્ધ છે, એ કથન તો સાચું છે. પણ એમાં..
મુમુક્ષુ:- પણ એમાં અનુભવ નથી. ઉત્તર:- અનુભવ નથી. આહાહા!
મુમુક્ષુ:- પરંતુ એ કથન દ્વારા સ્વભાવનું માત્ર અનુમાન જ થઈ શકે છે. ઉત્તર:- થઈ શકે છે.
કથન દ્વારા, વિકલ્પ દ્વારા, બીજો ઉપાય નથી.
મુમુક્ષુ:- આત્મા નિશ્ચયનયે શુદ્ધ છે એમ નહિ, પણ સ્વભાવથી જ શુદ્ધ છે.
સીધા સ્વભાવને જ જુઓ તો જે નયના માધ્યમ દ્વારા વિકલ્પ આવતા હતા, એ વિકલ્પ છૂટી જશે.
પરમ સત્ય. અક્ષરેઅક્ષર પરમ સત્ય છે. ઉત્તર:- જે હમણાં તમે બોલ્યા ને? એ જ વિચાર મને આવ્યો, એ જ વિચાર આવ્યો.
એ જ તમારી વાણીમાં આવ્યું. કેમ કે મારું કહેલું છે એટલું હું કઈં શું બોલું? એમ. મુમુક્ષુ:- આહાહા! અક્ષરેઅક્ષર પરમ સત્ય છે.
ઉત્તર:- ફરીથી, આત્મા નિશ્ચયનયે... મુમુક્ષુ:- આત્મા નિશ્ચયનયે શુદ્ધ છે એમ નહિ, પણ સ્વભાવથી જ શુદ્ધ છે.
સીધા સ્વભાવને જ જુઓ તો જે નયના માધ્યમ દ્વારા વિકલ્પ આવતા હતા, એ વિકલ્પ છૂટી જશે. ઉત્તર:- છૂટી જશે.
સ્વભાવથી જુઓ તો વિકલ્પ છૂટી જશે. નયથી જોયા કરશો તો વિકલ્પ રહેશે.
મુમુક્ષુ:- સ્વભાવથી વિચારતા... ઉત્તર:- સ્વભાવથી વિચારતા અને સ્વભાવથી અનુભવતાં, એ બન્નેમાં ફેર છે.
સ્વભાવથી વિચારતા એ માનસિક છે.
સ્વભાવથી વિચારતા વચ્ચે જે નય આવતી હતી એ નીકળી જશે, સ્વભાવના જોરે.
મુમુક્ષુ:- વાહ વાહ! બહુ સરસ! ઉત્તર:- અને શું રહી જશે? મુમુક્ષુ:- એકલું જ્ઞાન રહી જશે.
ઉત્તર:- વિકલ્પ વિનાનું જ્ઞાન. મુમુક્ષુ:- જ્ઞાન તો વિકલ્પ વિનાનું જ હોય ને? ઉત્તર:- હોય ને! એકલું જ્ઞાન રહી જશે.
મુમુક્ષુ:- એકલું જ્ઞાન રહી જશે અને અનુભવ થઈ જશે.
ઉત્તર:- એકલું જ્ઞાન રહી જશે અને અનુભવ થઈ જશે.
એકલા જ્ઞાનમાં જ અનુભવ થાય ને? રાગ મિશ્રિત, વિકલ્પ મિશ્રિત જ્ઞાનમાં કઈં અનુભવ ન થાય.
મુમુક્ષુ:- એકલા જ્ઞાનમાં, શુદ્ધ જ્ઞાનમાં. ઉત્તર:- એકલા જ્ઞાનમાં, સમ્યગ્જ્ઞાનમાં.
મુમુક્ષુ:- શુદ્ધ જ્ઞાનમાં. ઉત્તર:- શુદ્ધ જ્ઞાનમાં, સ્વસંવેદન જ્ઞાનમાં, અતીન્દ્રિયજ્ઞાનમાં.
મુમુક્ષુ:- સ્વભાવથી જ સ્વભાવ વિચારો (અને) નયના માધ્યમને-વિકલ્પને રહેવા દો.
સ્વભાવથી સ્વભાવ વિચારો (અને) નયના માધ્યમને-વિકલ્પને રહેવા દો. ઉત્તર:- રહેવા દયો.
'હું સ્વભાવથી જ શુદ્ધ છું', પરિપૂર્ણ છું. બસ! નયનું શું કામ છે?
આગળ. કોઈ પળ હતી, બસ બીજું કઈં નથી, પળ હતી.
મુમુક્ષુ:- આ તો જ્ઞાનીઓનો શુદ્ધ અનુભવ છે. ઉત્તર:- અનુભવની વિધિ છે આમાં, ખુલ્લમ ખુલ્લા.
મુમુક્ષુ:- ખુલ્લમ ખુલ્લા, કાંઈ પણ છૂપાવ્યા વિના. ઉત્તર:- ખાનગી નહિ, એક એકને વ્યક્તિને કાનમાં મંત્ર આપવું, એમ નહિ. ખુલ્લમ ખુલ્લા.
મુમુક્ષુ:- ખુલ્લી રહસ્યપૂર્ણ ચિઠ્ઠી છે, ખુલ્લી રહસ્યપૂર્ણ ચિઠ્ઠી છે. ઉત્તર:- ખુલ્લી, હા.
મુમુક્ષુ:- ગુરુદેવ કહેતા (હતા કે) 'નાગા બાદશાહથી આઘા’, એવી વાત છે.
મુમુક્ષુ:- 'હું સ્વભાવથી જ શુદ્ધ છું' -એમાં વ્યવહારનયે અશુદ્ધ છું,
એ દોષ છૂટી જાય છે અને નિશ્ચયનયે શુદ્ધ છું એ વિકલ્પ છૂટી જાય છે. આ તો શું મંત્ર છે! બહુ સરસ.
મુમુક્ષુ:- તે દોષ, આ વિકલ્પ. ઉત્તર:- ફરીથી.
મુમુક્ષુ:- 'હું સ્વભાવથી જ શુદ્ધ છું', 'હું તો સ્વભાવથી જ શુદ્ધ છું'.
ઉત્તર:- into comma (ઇનટુ કોમા છે, અવતરણમાં) 'હું સ્વભાવથી જ શુદ્ધ છું' -એમાં...
મુમુક્ષુ:- -એમાં વ્યવહારનયે અશુદ્ધ છું, એ દોષ છૂટી જાય છે. ઉત્તર:- છૂટી જાય છે અને...
મુમુક્ષુ:- અને નિશ્ચયનયે શુદ્ધ છું એ વિકલ્પ છૂટી જાય છે.
ઉત્તર:- નિશ્ચયનયે શુદ્ધ છું એ દોષ હતો, વિકલ્પ એ દોષ હતો ને? ઓલો દોષ છૂટયો અને આ વિકલ્પાત્મક દોષ પણ છૂટી જાય છે, અનુભવમાં.
મુમુક્ષુ:- બહુ સરસ! ઉત્તર:- બોલ્ડ ટાઈપથી છે ને?
છ મહિના પછી આ બધાને મળશે. પહેલા ઇન્દ્રિયજ્ઞાન જ્ઞાન નથી એનો ખૂબ પ્રચાર થાય. પછી વાત.