આજે પર્યાય સ્વભાવનું પ્રકરણ આવવાનું છે. એક દ્રવ્ય સ્વભાવ છે અને એક પર્યાય સ્વભાવ છે.
દ્રવ્ય સ્વભાવ પણ સ્વભાવથી અનાદિ-અનંત છે.
દ્રવ્યનો પોતાનો નિજ ભાવ - નિજ સ્વભાવ ભાવ, સ્વભાવથી જ અનાદિ-અનંત છે.
એમાં કદી કોઈ પણ કારણે ફેરફાર થઈ શકતો નથી. તેમાં ફેરફાર થવાનું અશકય છે.
જે છે, ગઈકાલે હતો, આજે છે અને ભવિષ્યકાળ, અનંતકાળમાં પણ એવો ને એવો દ્રવ્ય સ્વભાવ રહેશે.
દ્રવ્ય સ્વભાવ નિરપેક્ષ છે. એને કોઈ સંયોગની, કોઈ નિમિત્તની અપેક્ષા નથી.
એને કર્મનો બંધ થતો નથી. એને કર્મનો ઉદય આવતો નથી.
એ દ્રવ્ય સ્વભાવ કર્મના ઉદયમાં જોડાતો નથી.
એ નવા કર્મને બાંધતો નથી અને બંધાય એમાં નિમિત્તપણું પણ એમાં નથી.
એવો એક દ્રવ્ય સ્વભાવ અનાદિ-અનંત પરમાત્માનો સ્વભાવ છે.
અને અંદરમાં જોઈએ તો એ પરિણામથી પણ નિરપેક્ષ છે.
કે જેથી કરીને પરિણામ બગડે કે સુધરે, પરિણામ ઘટી જાય કે વધી જાય,
પરિણામ સ્વભાવમાં ગમે એટલો ફેરફાર થાય,
તો પણ એ પરિણામથી આત્મા રહિત હોવાથી નિરપેક્ષ છે, એની બિલકુલ અપેક્ષા એને નથી.
દ્રવ્ય સ્વભાવ પર્યાયને અડતો નથી.
એવો દ્રવ્ય સ્વભાવ ત્રિકાળી છે કે જે પરિણામ થાય એને કરે પણ નહિ અને પરિણામ થાય એને જાણે પણ નહિ.
એવો દ્રવ્ય સ્વભાવ નિષ્ક્રિય પરમાત્મા છે. એ પારિણામિક ભાવે બિરાજમાન છે.
એને કોઈ કર્મના ઉદય આદિની અપેક્ષા નથી, ક્ષયની અપેક્ષા નથી.
નિગોદની પર્યાય વખતે જે દ્રવ્ય સ્વભાવ છે, સાધકની અવસ્થા વખતે પણ એવો ને એવો છે.
એ પરમાત્મા અરિહંત અને સિદ્ધ થાય તો પણ એવો ને એવો છે.
કિંચિત્ માત્ર ન ઘટે ન વધે, ન ઘટે ન વધે એવો અઘટિત ઘાટ અનાદિ-અનંત પરમાત્માનો સ્વભાવ છે.
અનંત ગુણનો પિંડ પરમાત્મા છે.
એ નિષ્ક્રિય છે, ક્રિયાનાં કારકો એમાં નથી. સ્વભાવથી જ અકારક અને અવેદક છે.
કોઈ પણ થતા પરિણામને કરે નહિ અને થતા પરિણામને ભોગવે નહિ.
અજ્ઞાન દશામાં હોય તો અજ્ઞાન ભાવને કરે નહિ અને અજ્ઞાનનું ફળ દુ:ખ એ ભોગવે નહિ.
સાધકદશા થાય પર્યાયમાં તો એ સમ્યગ્દર્શન-જ્ઞાન-ચારિત્રના પરિણામ પ્રગટ થાય, એને કરે નહિ
અને એનું ફળ આંશિક આનંદ આવે પર્યાયમાં, એને એ ભોગવે નહિ.
અને સાધક થઈને એ પરમાત્મા થાય, પર્યાયે - બહિર્આત્મા, અંતરઆત્મા અને પરમાત્મા,
ત્યારે કેવળજ્ઞાન આદિ પર્યાયને કરે નહિ અને યથાખ્યાત ચારિત્રનું ફળ જે પૂર્ણ આનંદ એને એ ભોગવતો નથી.
એવો અકારક-અવેદક ત્રિકાળ સામાન્ય એકરૂપ સ્વભાવ છે,
એને દૃષ્ટિનો વિષય કહેવાય, અથવા એને શુદ્ધનયનો વિષય પણ કહેવાય.
અથવા જે ઉપાદેય તત્ત્વ છે અનાદિ-અનંત, એવો ત્રિકાળી સામાન્ય એકરૂપ સ્વભાવ,
કે જેને પોતાના વિશેષ પર્યાયમાં આવો સ્વભાવ લક્ષમાં આવે
ત્યારે એને આત્માનો અનુભવ થાય, દર્શન થાય આત્માના, ભગવાનના.
ત્યારે પર્યાય અપેક્ષાએ તેને મોક્ષમાર્ગ પ્રગટ થયો કહેવાય.
દ્રવ્ય સ્વભાવથી તો ત્રણેકાળ મુક્ત છે. એ બંધાણો નથી, બંધાય તે મુકાય. બંધાણો નથી માટે મૂકાતો પણ નથી.
પરમાત્મપ્રકાશમાં (ગાથા ૬૮ માં) કહે છે બંધ મોક્ષથી આત્મા રહિત છે.
શ્રીમદ્ રાજચંદ્રજી (વયાખ્યાનસાર-૧, બોલ ૮૦) કહે છે કે દિગંબરના આચાર્યોએ એમ કહ્યું છે કે જીવનો મોક્ષ થતો નથી, પરંતુ મોક્ષ સમજાય છે .
એટલે ત્રણેકાળ મુક્ત છે, એમ સમજાય છે, એમ જણાય છે, એમ અમને અનુભવમાં આવે છે, એમ.
જીવનો મોક્ષ થતો નથી, મોક્ષ સમજાય છે, છે એ જણાય છે.
જીવનો મોક્ષ ન થાય, જો જીવનો મોક્ષ થાય તો જીવ બંધાયેલો હોય તો છૂટે.
પણ જીવ તો અબદ્ધ સ્વભાવી અનાદિ-અનંત.
ભાવકર્મનો પણ બંધ નથી, દ્રવ્યકર્મનો પણ બંધ નથી, સંયોગનો પણ સંબંધ છે નહિ.
એવો દ્રવ્ય સ્વભાવ ત્રિકાળી સામાન્ય એકરૂપ છે.
હવે એને કહે છે કે અહીંયાં તો આગળ વધીને એવો જે છે, એવા આત્માના મૂળ સ્વભાવને જે જાણતો નથી,
એવા અજ્ઞાની પ્રાણીઓને, નય દ્વારા એ સ્વરૂપને સમજાવે છે સંતો.
કે નિશ્ચયનયથી અકારક-અવેદક છે, શુદ્ધ દ્રવ્યાર્થિકનયથી જોવામાં આવે તો અકારક-અવેદક છે, નિષ્ક્રિય છે.
એમ નય દ્વારા વસ્તુના સ્વરૂપને એ સમજાવે છે. સમજાવવા માટે નયનો પ્રયોગ યથાર્થ છે.
કેમ કે જે જીવ વસ્તુના સ્વરૂપને સમજતો નથી, જાણતો નથી, ખરેખર કોઈ દિવસ સાંભળ્યું નથી રૂચિપૂર્વક,
અનુભવ તો થયો નથી, એવા જીવોને સમજાવવા માટે સંતો કરૂણા કરી,
પોતાને નુકસાન થતું દેખાય તો પણ,
એ સવિકલ્પમાં આવી અને નયોના બે ભેદ કરીને સમજાવે છે કે એક નય તો અન્યથા કથન કરે છે, વ્યવહારનય તો,
એની વાત તો શું કરવી અમારે? પણ નિશ્ચયનય યથાર્થ સ્વરૂપને બતાવે છે.
અને અમે નિશ્ચયનયથી સમજાવીએ છીએ તે સમજનારને ખ્યાલમાં પણ આવતું જાય છે કે આપ આમ કહેવા માંગો છો.
કહેનારનો આશય લાયક શ્રોતા સમજી શકે છે. સમજીને વ્યવહારનો પક્ષ છોડી દયે છે.
બુદ્ધિ પૂર્વક વ્યવહારનો જે પક્ષ હતો એ છોડી દયે છે.
બુદ્ધિ પૂર્વક નિશ્ચયનયના પક્ષમાં આવી જાય છે અને પછી પક્ષતિક્રાંત થઈને અનુભવ કરે છે.
ત્યારે શ્રી ગુરુને નમસ્કાર કરે છે કે આપે જે મને નય દ્વારા વસ્તુનું સ્વરૂપ સમજાવ્યું અને મેં મારા માનસકિ જ્ઞાનમાં ગ્રહણ કર્યું.
પછી માનસિક જ્ઞાન છૂટી ગયું અને આત્મિક જ્ઞાનમાં,
જે માનસિક જ્ઞાનમાં આવ્યું હતું, જે આપે કહ્યું હતું, આપે કહ્યું હતું, માનસિક જ્ઞાનમાં આવ્યું હતું,
એવો જ આત્મા મને આજે અનુભવમાં આવ્યો. આપનું વચન પ્રમાણ છે.
એમ કરીને એ સ્વભાવની સન્મુખ થઈ અને દ્રવ્ય સ્વભાવને પર્યાયમાં, વિશેષમાં સામાન્યને ગ્રહણ કરે છે.
એ વિશેષમાં જ્યાં સામાન્યનું ગ્રહણ થયું ત્યાં એ વિશેષની તે કાળની યોગ્યતા, શુદ્ધતા થવાની હતી એ થઈ.
સામાન્યને ગ્રહણ કર્યું માટે શુદ્ધતા પ્રગટ થઈ એમ પણ નથી.
એ એનો શુદ્ધતાનો સ્વકાળ હતો, અશુદ્ધતા છૂટવાનો સ્વકાળ હતો.
એ વિશેષમાં, એ વિશેષમાં, ઈન્દ્રિયજ્ઞાનમાં રાગ અને દેહ, એ જણાતો હતો એને બંધ કર્યો.
અને એ વિશેષમાં સામાન્ય જણાવા લાગ્યો ત્યારે આનો સ્વકાળ શુદ્ધતાનો હતો,
(ત્યારે) આના આશ્રયે શુદ્ધતા પ્રગટ થઈ એમ ઉપચારથી કહેવામાં આવે છે.
આવો દ્રવ્ય સ્વભાવ છે અનાદિ-અનંત. હવે પર્યાય સ્વભાવની વાત શરૂ થાય છે.
મુમુક્ષુ:- દ્રવ્ય સ્વભાવનું એકદમ સ્પષ્ટ. ઉત્તર:- સ્પષ્ટ. ઘણાં દિવસથી ચાલે છે ને? એટલે short (શોર્ટ, સંક્ષેપ)માં.
મુમુક્ષુ:- 'પર્યાય સ્વભાવ’. સિદ્ધાંત:- વસ્તુ કદી પણ પોતાના સ્વભાવને છોડે નહિ. વસ્તુના બે વિભાગ.
ઉત્તર:- પહેલા વસ્તુ કહી. એ વસ્તુમાં દ્રવ્ય પર્યાય સ્વરૂપ બે આવી ગયા.
વસ્તુ गुणपर्ययवत् द्रव्यं (મોક્ષશાસ્ત્ર અધ્યાય ૫, સૂત્ર ३८), એ સિદ્ધાંત કહ્યો.
વસ્તુ એનો સ્વભાવને છોડે નહિ.
હવે એ વસ્તુ કેવી છે? વસ્તુના બે વિભાગ. વસ્તુ એક એના વિભાગ બે, ભેદ બે.
મુમુક્ષુ:- ૧. દ્રવ્ય સ્વભાવ:- નિષ્ક્રિય સ્વરૂપ પોતાના અનાદિ-અનંત અકર્તા સ્વભાવને છોડે નહી
અને કદી પણ કર્તા થાય નહિ. ઉત્તર:- આ દ્રવ્ય સ્વભાવ. શબ્દ પહેલો નિષ્ક્રિય આવ્યો.
કેમ કે 'निष्क्रिय: शुद्धपारिणामिक:’ (ગાથા ૩૨૦, સમયસાર, તાત્પર્યવૃતિ ટીકા, જયસેનાચાર્ય) એનો મૂળ સ્વભાવ છે.
એનું લક્ષણ છે એ. નિષ્ક્રિય છે એ દ્રવ્ય સ્વભાવનું લક્ષણ છે.
મુમુક્ષુ:- ૨. પર્યાય સ્વભાવ:- પર્યાય પણ એક વસ્તુ છે.
સત્ અહેતુક છે. પર્યાય સ્વભાવથી જ ક્રિયાવંત છે.
અનાદિ-અનંત તે પોતાના ક્રિયાના કારકને છોડે નહિ.
પર્યાયમાં ક્રિયા-(સામાન્ય ઉત્પાદ-વ્યયરૂપ ક્રિયા, પરાશ્રિત કે સ્વાશ્રિત એવો ભેદ હમણાં ન પાડવો) -સમયે સમયે થયા જ કરે છે.
ઉત્તર:- ઉત્પાદ-વ્યય થયા જ કરે છે. મુમુક્ષુ:- એ એનો સ્વભાવ જ છે.
ઉત્તર:- એનો સ્વભાવ છે. ઉત્પાદ-વ્યય પણ પર્યાયનો સ્વભાવ છે, વસ્તુનો સ્વભાવ છે.
કોઈ સમયે પર્યાયમાં ઉત્પાદ-વ્યય ન થાય એમ બને નહિ.
અને ધ્રુવમાં ઉત્પાદ-વ્યય થઈ જાય એમ કોઈ કાળે બને નહિ.
આ જૈનદર્શન વસ્તુ-દર્શન છે. એના બે ભેદ, દ્રવ્ય સ્વભાવ અને (પર્યાય સ્વભાવ).
દ્રવ્ય નિષ્ક્રિય અને પર્યાય સક્રિય, અનાદિ-અનંત બન્ને.
પોતપોતાના ધર્મને, સ્વભાવને છોડતા નથી. આહાહા!
મુમુક્ષુ:- અને એકબીજાના ધર્મને કોઈ ગ્રહણ કરતું નથી. ઉત્તર:- ગ્રહણ કરતું નથી, અડતું નથી.
બે સત્ અલગ-અલગ છે, સામાન્ય અને વિશેષ અલગ-અલગ છે.
મુમુક્ષુ:- વાસ્તવિક વસ્તુની સ્થિતિનો સિદ્ધાંત.
ઉત્તર:- પ્રમાણથી એક સત્તા છે, નય વિભાગથી જુઓ તો બે સત્તા છે. આહાહા!
સ્વભાવથી જુઓ તો પણ બે સત્તા છે, જુદી-જુદી. આહાહા!
અભેદનયે એક સત્તા છે, ભેદનયે બે સત્તા છે. વસ્તુનું સ્વરૂપ છે આવું.
મુમુક્ષુ:- થતી ક્રિયાને હું કરું એ અજ્ઞાન.
થતી ક્રિયાને હું રોકું એ પણ અજ્ઞાન.
પર્યાયમાં કર્તા-ભોક્તા ધર્મ સ્વભાવથી જ છે. પર્યાય કરે છે અને ભોગવે છે એ એનો સ્વભાવ જ છે.
ઉત્તર:- મિથ્યાત્વને કરે અને દુ:ખને ભોગવે એ પર્યાયનો સ્વભાવ છે, વિભાવ સ્વભાવ.
સમ્યગ્દર્શનને કરે પર્યાય અને આનંદને ભોગવે એ પણ પર્યાયનો સ્વભાવ છે.
એ વિભાવ કહેવાય, સમજી ગયા? ચારે પર્યાય વિભાવરૂપ છે - ઉપશમ, ક્ષાયિક, ક્ષયોપશમ, (ઔદયિક).
વિભાવ પણ એનો સ્વભાવ છે. રાગ થવો એવો જે વિભાવ એ પર્યાયનો તત્ સમયનો સ્વભાવ છે. સ્વભાવ એટલે ધર્મ, એમ.
કોઈથી ન થાય, નિમિત્તથી ન થાય અને આત્માથી પણ ન થાય રાગ.
મુમુક્ષુ:- પર્યાય કરે છે અને ભોગવે છે એ એનો સ્વભાવ જ છે.
કયા નયે પર્યાયને કરે છે અને ભોગવે છે એમ નહિ. બસ સ્વભાવથી જ એમાં કર્તાભોક્તાપણું છે.
ઉત્તર:- અજ્ઞાની હોય, સાધક હોય, પરમાત્મા હોય, પર્યાયમાં કર્તા અને ભોક્તાપણું પર્યાયનું સ્વભાવથી થયા કરે છે, બસ.
થવા યોગ્ય થાય છે, જાણનાર જણાય છે.
જાણનારને જેણે જાણ્યો એને એમ ભાસે છે કે થવા યોગ્ય થાય છે.
એનો સ્વભાવ છે પર્યાયનો, કરે અને ભોગવે. આહાહા!
જેવા પરિણામને એ કરે તેવા પરિણામને એ ભોગવે. આહાહા!
એ પરિણામને કરે અને ભોગવું હું એમ નથી.
જે કરે તે ભોગવે, જે ન કરે તે ભોગવે નહિ.
આત્મા તો કરતો નથી, એ દુ:ખને ક્યાંથી ભોગવે?
આ ભેદજ્ઞાન છે, દ્રવ્ય પર્યાયના વચ્ચેનું ભેદજ્ઞાન છે, ઉત્કૃષ્ટ ભેદજ્ઞાન છે.
મુમુક્ષુ:- અજ્ઞાન દશામાં રાગને કરે છે અને દુ:ખને ભોગવે છે.
ઉત્તર:- કોણ, અજ્ઞાન દશામાં રાગને કરે અને (દુ:ખને) ભોગવે કોણ? મુમુક્ષુ:- પર્યાય.
ઉત્તર:- પર્યાય, જીવ નહિ? મુમુક્ષુ:- નહિ. એમાં ધર્મ જ નથી કરવા-ભોગવવાનો જીવમાં તો.
ઉત્તર:- અચ્છા! મુમુક્ષુ:- અજ્ઞાન દશામાં રાગને કરે છે અને દુ:ખને ભોગવે છે.
ઉત્તર:- આ પર્યાય સ્વભાવની વાત ચાલે છે, એ ધ્યાન રાખવું, પ્રકરણ બદલી ગયું. મુમુક્ષુ:- હા! પર્યાય સ્વભાવની.
સાધક દશામાં, વીતરાગતા અને રાગને કરે છે, અને આનંદ અને દુ:ખને ભોગવે છે. સાધક છે ને?
ઉત્તર:- સાધક દશા છે, બે ધર્મ લીધા ને? વીતરાગતાને કરે અને રાગને કરે. દુ:ખને ભોગવે અને આનંદને ભોગવે.
એક પર્યાયમાં બે ભાગ પડી ગયા, થોડો વીતરાગભાવ, થોડો રાગભાવ.
મુમુક્ષુ:- બોલો કેવી વાત છે ને? સાધક દશામાં એવો પર્યાય સ્વભાવ છે? ઉત્તર:- પર્યાય સ્વભાવ એવો જ છે.
કેમ કે જો અજ્ઞાન દશામાં પર્યાય સ્વભાવ જેવો છે એવો સાધક દશામાં હોય નહિ. મુમુક્ષુ:- બરાબર! આ તો પર્યાય સ્વભાવ છે.
ઉત્તર:- પર્યાય સ્વભાવ છે એ વીતરાગભાવને કરે અને રાગને કરે.
થોડો રાગને કરે, પરાશ્રિત પર્યાય છે એ રાગને કરે, અને સ્વાશ્રિત પર્યાય વીતરાગભાવને કરે.
અને એ પર્યાય જેટલો રાગ કરે એટલું દુ:ખ ભોગવે.
અને પર્યાય જેટલો વીતરાગભાવને કરે એટલું સુખ ભોગવે.
જેમ એને કરવું હોય એમ કરે. આહાહા! થવા યોગ્ય થાય છે.
મુમુક્ષુ:- વીતરાગતા પણ થવા યોગ્ય થાય છે અને રાગ પણ થવા યોગ્ય થાય છે. ઉત્તર:- થાય છે.
આત્મા અકારક અને અવેદક છે, મૂળ વાત એ છે.
પર્યાય કરે છે ત્યારે દ્રવ્ય અકર્તા રહે છે, એમ.
પર્યાય જ્યારે કરે છે એના કાર્યને, ત્યારે હસ્તક્ષેપ કોઈ કરતું નથી. દ્રવ્ય એનો દાતા નથી.
મુમુક્ષુ:- સાધ્યદશામાં પૂર્ણ વીતરાગતાને કરે છે અને પૂર્ણ આનંદને ભોગવે છે. ઉત્તર:- સાધ્ય એટલે મોક્ષ.
ઓલી સાધક અવસ્થા હતી. પહેલી અજ્ઞાન, પછી સાધક અને પછી સાધ્ય, ત્રણ પર્યાયના પ્રકાર પાડયા. મીઠાભાઈ!
પહેલી લીટી છે એ એકલું અજ્ઞાન. બીજી દશામાં સાધક અને ત્રીજામાં સાધ્ય.
બહિર્આત્મા, અંતરાત્મા અને પરમાત્મા એમ ત્રણ વિભાગ કરીને સમજાવે છે.
સાધ્ય એટલે મોક્ષ, એવી જે દશા થાય જીવની, ત્યારે પૂર્ણ વીતરાગતાને કરે છે.
કોણ કરે છે? પર્યાય કરે છે.
અને પૂર્ણ આનંદને ભોગવે છે કોણ? પર્યાય ભોગવે છે. ભગવાન આત્મા ભોગવતો નથી.
આમ... મુમુક્ષુ:- આમ પર્યાય પોતાના કર્તાભોક્તા ધર્મને કદી પણ છોડતી નથી.
ઉત્તર:- આહાહા! સોળમું પાનું છેલ્લી લીટીથી. સાધ્યદશામાં પૂર્ણ વીતરાગતાને કરે છે અને પૂર્ણ આનંદને ભોગવે છે.
પર્યાય હોં! પર્યાય સ્વભાવની વાત ચાલે છે. આત્મા નથી કરતો-ભોગવતો.
આત્મા કર્તા-ભોક્તા છે એવી ભ્રાંતિ અનાદિકાળથી છે, તો પણ આત્મા કર્તા થતો નથી, અકર્તાપણું છોડતો નથી.
કર્તા પ્રતિભાસે અજ્ઞાનીને, કે રાગને હું કરું છું, એમ પ્રતિભાસે તો પણ ભગવાન આત્મા રાગને કરતો નથી.
એ સમયે અજ્ઞાન દશામાં પણ પર્યાય રાગને કરે છે.
અજ્ઞાન દશા પહેલી લીધી, પછી સાધકની લીધી અને પછી સાધ્ય, ત્રણ વિભાગ કર્યા.
રાગને ન કરે તો કાંઈ નહિ પણ કેવળજ્ઞાનને કરે કે નહિ આત્મા? કે ન કરે! મુમુક્ષુ:- ન કરે.
એ તો પર્યાયનો સ્વભાવ છે. કરવું આત્માનો સ્વભાવ જ નથી. ઉત્તર:- નથી. નિષ્ક્રિય છે એ તો પહેલા કહી દીધું.
મુમુક્ષુ:- અનાદિ-અનંત અકર્તા સ્વભાવને છોડે નહિ. ઉત્તર:- હા, છોડે નહિ.
આ ગોટાળો ક્યાં થયો છે? અને આ ગોટાળાનો ઉકેલ કુંદકુંદ ભગવાને કહ્યો, મહાપુરુષ એક.
ગોટાળો કેમ થયો? પર્યાયને કરે છે અને ભોગવે છે, એવું અનાદિથી અજ્ઞાનનો પ્રવાહ ચાલે છે.
આત્મા જ કરે અને આત્મા જ ભોગવે એકલો. આત્મા પાછો એકલો કરે અને એકલો ભોગવે.
અજ્ઞાન દશામાં એકલો, સાધક અવસ્થામાં એકલો અને પૂર્ણ પરમાત્મા થાય ત્યારે પણ એકલો.
એમ સંતો લખે છે, એકલો કરે અને એકલો ભોગવે. આ બધું આગમમાં છે.
એ કહે છે, કુંદકુંદાચાર્ય ભગવાને કલમ ચલાવી કે વ્યવહારનય સઘળોય અભૂતાર્થ છે.
એ ઉપચારના કથન છે. મિથ્યાત્વના પરિણામને જીવ કરે છે એ ઉપચારનું કથન છે, વ્યવહારનું કથન.
સમ્યગ્દર્શનની પર્યાયને કરે છે આત્મા, એ ઉપચારનું કથન છે.
કેવળજ્ઞાનને કરે છે, ઉપચારનું કથન છે.
એ ઉપચાર જે વ્યવહાર છે એ તને સત્યાર્થ લાગ્યો છે એટલે તારું અજ્ઞાન રહી ગયું.
ગુરુદેવે એ બે ભાગ જુદા પાડયા - દ્રવ્ય સ્વભાવ અને પર્યાય સ્વભાવ.
આ જે દ્રવ્ય સ્વભાવ અને પર્યાય સ્વભાવની વાત (પ્રવચન રત્નાકરના) ૧૧ ભાગ તમે વાંચો તો એમાં મળશે.
આ તો ૧૧ માંથી તારણ કરીને આપણે જુદું મૂક્યું, લોકોનું ધ્યાન ખેંચાય એટલા માટે.
કરે છે અને ભોગવે છે - કઈ નયનું કથન છે? કે ભાઈ અશુદ્ધ નિશ્ચયનયનું કથન.
એટલે અશુદ્ધ નિશ્ચયનયનું કથન એટલે પર્યાયાર્થિકનયનું કથન એટલે વ્યવહારનયનું કથન, એમ શાસ્ત્રમાં પાછું બધું આવે છે ચોખવટ.
પણ એ વ્યવહારના પક્ષવાળાને એ વ્યવહાર સત્યાર્થ લાગ્યો, એટલે અજ્ઞાન રહી ગયું.
મુમુક્ષુ:- અશુદ્ધ નિશ્ચયનય કહ્યું એટલે પર્યાય સ્વભાવ થઈ રહ્યો. ઉત્તર:- થઈ રહ્યું.
એટલે ઉપચારથી, એટલે આના ઉપર ઉપચાર આવ્યો.
કુંભાર તો ઘટની પર્યાયને કરતો નથી પણ માટી પણ ઘટની પર્યાયને કરતી નથી.
માટી કરે તો સરખા જ ઘડા થવા જોઈએ, ફેરફાર થવા (ન જોઈએ). મુમુક્ષુ:- પણ કરતી જ નથી ને માટી?
ઉત્તર:- એના માટે અહીંયાં પરમાત્મપ્રકાશની ૬૫ ને ૬૮ ગાથા ચાલતી હતી.
અને આ જયસેન આચાર્યની ૩૨૦ ગાથા અકારક-અવેદકની. કઈ સાલમાં? મુમુક્ષુ:- ૬૭.
ઉત્તર:- ૬૭ની સાલમાં. એને યાદ હોય. મુમુક્ષુ:- નહિ, ૬૭ તો આપની હતી.
બાકી મહારાજ... ઉત્તર:- ૬૮ની સાલમાં, કેટલા વર્ષ થયા? મુમુક્ષુ:- બાવીસ.
ઉત્તર:- બાવીસ વર્ષ પહેલા આ ગાથા ચાલતી હતી ત્યારે આત્મા અકારક-અવેદક છે, પોતાના પરિણામ થવા યોગ્ય થાય છે, એને કરતો નથી.
એનો એક જબરદસ્ત અકાટ્ય દૃષ્ટાંત આપ્યો. અકાટ્ય, કોઈ કાટી ન શકે.
કે જુઓ, એક પરમાણુ લ્યો, એક પરમાણુમાં મુખ્યપણે ચાર ગુણ, સ્પર્શ, રસ, ગંધ અને વર્ણ.
તો વર્ણ નામની પર્યાય લ્યો, તો પહેલા સમયે કાળી હતી, બીજા સમયે ધોળી થઈ જાય, ત્રીજા સમયે રાતી થઈ જાય.
હવે એને કોઈ નિમિત્તની અપેક્ષા નથી (કારણ કે) છૂટું પરમાણુ લીધું.
ગુણ એક સરખો અને પર્યાયમાં ફેરફાર થવા માંડયો, તો એ ગુણથી પણ પર્યાય થતી નથી, દ્રવ્યથી (પણ) થતી નથી, એના સ્વકાળે પર્યાય થાય છે.
એવો એક જબરદસ્ત સિદ્ધાંત મૂકયો એમણે. આહાહા!
કર્તાબુદ્ધિ છૂટી જાય! જ્ઞાતા થઈ જાય સાક્ષાત્, પરમાત્મા થઈ જાય દૃષ્ટિમાં, (પૂર્ણ) પરમાત્મા થોડા ટાઈમમાં.
એક પરમાણુ લીધું. સ્કંધનું પરમાણુ ન લીધું, (સ્કંધ લીધું હોત) તો તો આના નિમિત્તથી આ થયું અને આના નિમિત્તથી આ થયું. નહિ!
એક છૂટો પરમાણુ લ્યો, એમાં વર્ણ નામનો ગુણ લ્યો,
વર્ણ નામનો એક ગુણ જે છે એની એક સમયની પર્યાય કાળી અને બીજા સમયની ધોળી થઈ જાય,
સંખ્યાત ગુણી ધોળી, અસંખ્યાત ગુણી ધોળી, અનંત ગુણી ધોળી થઈ જાય,
પછી એમાં પણ એ વૃદ્ધિ-હાનિ થઈ જાય. કોણ કરે છે એને? મુમુક્ષુ:- પર્યાય કરે છે પર્યાયને.
ઉત્તર:- જો ગુણ કરે તો સરખી પર્યાય થવી જોઈએ, અને કાળી પછી ધોળી ન જ થાય.
જો કાળી પર્યાયને કરે તો ધોળી પર્યાય ન થાય, કાળી જ કર્યા કરે.
પણ કર્તા નથી, ગુણ તો નિષ્ક્રિય છે. એવો દાખલો આપ્યો હતો.
મુમુક્ષુ:- આપે મને બાવીસ વર્ષ પહેલા બતાવ્યું હતું, મેં તો ત્યારે જ લખી લીધું હતું, ત્યારથી મને યાદ છે.
ઉત્તર:- ધૂન ચડી ગઈ હતી ગુરુદેવને એ ગાથામાં, ૩૨૦ ગાથામાં દાખલો આપ્યો.
આત્મા કર્તા નથી. આહાહા! જેમ ચક્ષુ દેખનાર છે એમ આત્મા દેખનાર જાણનાર છે, કરનાર નથી.
આ કર્તા-ભોક્તાનું શલ્ય જબરદસ્ત છે.
કોઈ તો ઈશ્વરને કર્તા માને, કોઈ કર્મને કર્તા માને અને કોઈ પોતાને કર્તા માને, ત્રણે અજ્ઞાની છે.
મુમુક્ષુ:- ત્રણે અપસિદ્ધાંત છે. ઉત્તર:- અપસિદ્ધાંત.
કુંદકુંદ ભગવાન દ્રવ્યલિંગી મુનિને કહે છે,
જેમ ઈશ્વર કર્તાવાદી છે એમ તું જો કરીશ,
કે 'હું કરું છું પરને અને પોતાના પરિણામને’ તો તારામાં અને ઈશ્વરના કર્તાવાદીમાં કોઈ ફેર નથી, અન્યમતિ છો!
અન્યમતિ કહી દીધું. તારો મોક્ષ નહિ થાય, એમ. એમ કહ્યું મોક્ષ નહિ થાય.
મુમુક્ષુ:- એટલે પોતાના પરિણામનો કર્તા માને એનો મોક્ષ નહિ થાય.
ઉત્તર:- મોત થાય! મોત થાય! ભાવમરણ થાય પણ મોક્ષ (ન થાય).
મુમુક્ષુ:- ગુરુદેવશ્રીનો મહાસિદ્ધાંત સારો ફરમાવ્યો, આપે કહ્યું ને કે ગોટાળો કેમ થઈ ગયો? આ કારણે.
ઉત્તર:- ઉપચારના કથન આવે, પાર વગરના શાસ્ત્રોમાં, એકલો કરે અને એકલો ભોગવે.
પ્રવાચનસારમાં, અમૃતચંદ્ર આચાર્ય ભગવાન કહે છે અરે! હું અજ્ઞાન અવસ્થામાં હતો ને? અમૃતચંદ્ર આચાર્ય સમર્થ!
હું અજ્ઞાન અવસ્થામાં હતો ને, હું એકલો પરિણામને કરતો હતો અને પરિણામને ભોગવતો હતો.
એટલે એ પરિણામ બીજાથી થતા નહોતા એટલું એને બતાવવું હતું, પરથી જુદાપણું.
અને પછી જ્યારે ભેદજ્ઞાન થયું, ત્યારે હું એકલો જ મોક્ષમાર્ગમાં આવ્યો
અને સમ્યગ્દર્શન-જ્ઞાન-ચારિત્રના પરિણામને એકલો કરું છું અને આનંદને એકલો હું ભોગવું છું. આહાહા!
એવા જે ઉપચારના કથનો, વ્યવહારનયના કથનો, એ સત્યાર્થ જેને લાગે છે એને સમ્યગ્દર્શન થવાનું નથી. ત્રણકાળમાં નહિ થાય.
મુમુક્ષુ:- કેવી રીતે થાય? આત્મા એવો છે નહિ. ઉત્તર:- આત્મા તો નિષ્ક્રિય છે. આત્માને કર્તા માન્યો.
આત્માને અકર્તા રાખીને પર્યાય પર્યાયને કરે છે એમ જાણો.
એમ જાણો કે હું તો અકર્તા છું અને પરિણામ પરિણામથી થાય છે, પરિણામ પરિણામને કરે છે. બસ!
તો અકર્તાના પક્ષમાં તો આવ્યો, ભલે સાક્ષાત્ પછી થાય પણ અકર્તામાં તો આવ્યો, એટલું ભેદજ્ઞાન તો થયું. આહાહા!
આ ત્રણે વાત લીધી જુઓ! અજ્ઞાન દશા, સાધક દશા અને પરમાત્મ દશા. બહુ વ્યવસ્થિત બધું આવતું હતું!
આમ પર્યાય... મુમુક્ષુ:- આમ પર્યાય પોતાના કર્તાભોક્તા ધર્મને કદીપણ છોડતી નથી.
ઉત્તર:- આહાહા! કરે જ છે ત્રણેકાળ.
આત્મા કર્તા છે એમ જે કહ્યું એનો અર્થ પર્યાય કરે છે અને પર્યાયનો આરોપ આત્મા ઉપર આપીને આત્મા કરે છે,
એવો આરોપિત કથન, વ્યવહારનું કથન છે, ખરેખર એ કથન સાચું નથી. મુમુક્ષુ:- સાચું નથી. એમ નથી. બરાબર.
આ પર્યાય સ્વભાવ બતાવીને આ બહુ સ્પષ્ટ કરી દીધું ભાઈ! હોં! આ પર્યાય સ્વભાવ છે.
ઉત્તર:- પર્યાય સ્વભાવ છે. કર્તાનો ઉપચાર આપશે, વ્યવહારના કથન તો અનેક પ્રકારના આવે, એમાં શું?
મુમુક્ષુ:- પર્યાય સ્વભાવ છે એ તો. એટલે દ્રવ્ય સ્વભાવ નથી. ઉત્તર:- નથી!
કરવું-ભોગવવું એ તો પર્યાયનો સ્વભાવ છે, જીવનો સ્વભાવ નથી. જીવ તો અકારક-અવેદક નિષ્ક્રિય પરમાત્મા છે.
આહાહા! પર્યાયરૂપે પરિણમતો જ નથી ને, તો પર્યાયને કરે ક્યાંથી? तद्रूपो न भवति (સમયસાર ગાથા ૩૨૦, જયસેન આચાર્યાદેવની ટીકા)
આહાહા! શિષ્યના મુખમાં પ્રશ્ન આવ્યો કે આ મિથ્યાત્વ અવસ્થામાં રાગને કરે છે જીવ? કે ખોટી વાત છે.
કે ખોટી વાત હોય તો કારણ આપો?
અમે તો શાસ્ત્રમાં ઠેકઠેકાણે વાંચ્યું છે કે અજ્ઞાનીનો આત્મા રાગને કરે છે, અજ્ઞાનીનો આત્મા રાગને કરે છે.
કે નહિ! तद्रूपो न भवति, તે રૂપે થતો નથી માટે ભગવાન આત્મા રાગને કરતો નથી.
(રાગ) થાય ત્યારે એ અકર્તા રહે છે, એ ટળે ત્યારે અકર્તા થયો એમ નહિ.
મિથ્યાત્વની પર્યાય થાય ત્યારે મિથ્યાત્વની પર્યાયનો ભગવાન આત્મા અકર્તા છે.
મિથ્યાત્વની પર્યાય ટળી જાય ત્યારે અકર્તા થયો, એમ નથી. એ તો પ્રથમથી જ અકર્તા છે. આહાહા!
એવો અકર્તા સ્વભાવ દૃષ્ટિમાં આવ્યો એને પર્યાય દૃષ્ટિ છૂટીને સમ્યગ્દર્શન થાય જ. આગળ.
મુમુક્ષુ:- પર્યાયના આવા સ્વભાવને જાણવાનો નિષેધ નથી. ઉત્તર:- પર્યાય, આવું પર્યાયમાં ક્રિયાના કારક છે.
પર્યાયમાં મિથ્યાત્વ અવસ્થાએ મિથ્યાત્વને કરે છે. (પર્યાય) સમ્યગ્દર્શનને કરે છે, એ પર્યાય કેવળજ્ઞાનને કરે છે.
એવો પર્યાય સ્વભાવ છે એને જાણવાનો નિષેધ નથી, પણ હું 'કરું છું' એનો નિષેધ છે.
મુમુક્ષુ:- બોલો! પર્યાયનું જ્ઞાન થઈ જાય અને દ્રવ્ય-દૃષ્ટિ થઈ જાય. ઉત્તર:- દ્રવ્ય-દૃષ્ટિ થાય.
થવા યોગ્ય થાય છે અને જાણનાર જણાય છે, એ આ, એ આ છે.
પર્યાયના આવા સ્વભાવને, જે ત્રણ પ્રકાર ઉપર કહ્યા, અજ્ઞાન અવસ્થામાં, સાધક અવસ્થામાં કે સાધ્ય અવસ્થામાં,
પર્યાયનો જે આવો સ્વભાવ છે એને જાણવાનો નિષેધ નથી, પણ એમાં હું પણાનો નિષેધ છે. 'હું કરું છું' એનો નિષેધ છે. આહાહા!
મુમુક્ષુ:- ભાઈ, થવા યોગ્ય થાય છે અને જાણનારો જણાય છે. ઉત્તર:- એ જ આવ્યું ને? આહાહા!
ત્રણલોકના નાથની વાણીમાં ... આહાહા! તો દિવ્યધ્વનિ છે.
વધારે તો કહેવાય નહિ કેમ કે પંચમકાળ છે, હજમ થાય નહિ કોઈને.
તો પણ અમે તો કોઈ-કોઈ વખતે કહી દઈએ છીએ. આહાહા!
ભવિષ્યમાં એમ તો થશે કે આ એક પુરુષ થઈ ગયો, (એ) એમ કહી ગયો છે. બસ છે, કોકનું કામ થશે એમાં.
મુમુક્ષુ:- આ તો પરમાણુનો દૃષ્ટાંત ગુરુદેવની દિવ્યધ્વનિમાં આવવાનો છે. ઉત્તર:- હા! આવવાનો છે, આવવાનો છે.
પરમાણુનો દૃષ્ટાંત બહુ સારો. ગુણ એક સરખો, પર્યાય ફેરફાર થયા કરે છે.
શ્રદ્ધા નામનો ગુણ એક સરખો અને પર્યાયમાં મિથ્યાત્વ, પર્યાયમાં ઉપશમ સમ્યક્, ક્ષયોપશમ સમ્યક્, ક્ષાયિક સમ્યક્. બોલો!
પર્યાયના ફેરફાર થયા જ કરે છે. આહાહા! બોલો આગળ.
મુમુક્ષુ:- હું તો જ્ઞાયક છું. સ્વભાવથી જ અકારક અને અવેદક છું.
હું પણું અહીં આવ્યું તો, દ્રવ્ય સ્વભાવને જાણતાં જાણતાં,
પર્યાયના કર્તા-ભોક્તા ધર્મો જેમ છે એમ જણાઈ જાય છે. ઉત્તર:- એમ જણાઈ જાય છે.
મુમુક્ષુ:- પર્યાયના કર્તા-ભોક્તા ધર્મો જેમ છે એમ જણાઈ જાય છે. ઉત્તર:- જણાઈ જાય છે, એને જાણતો નથી.
જણાઈ જાય છે, जणीत जाता है. લક્ષ નથી ને ત્યાં.
મુમુક્ષુ:- અને પર્યાયના કર્તા-ભોક્તા ધર્મો. ઉત્તર:- હા. પર્યાયના કર્તા-ભોક્તા ધર્મો હોં!
મુમુક્ષુ:- જેમ છે એમ જણાઈ જાય છે. આમાં બધું આવી ગયું.
ઉત્તર:- પરિણામ થવા યોગ્ય થાય છે અને જાણનાર જણાય છે.
મુમુક્ષુ:- થવા યોગ્ય થાય છે એ જણાતું નથી, જાણનાર જણાય છે. ઉત્તર:- હા. જણાય છે.
મુમુક્ષુ:- આત્મા વ્યવહારથી કર્તા-ભોક્તા નથી. એ તો પર્યાય સ્વભાવ જ છે.
ઓહો! આત્મા વ્યવહારથી કર્તા-ભોક્તા નથી.
ઉત્તર:- નિશ્ચયથી તો કર્તા-ભોક્તા નથી પણ આત્મા ઉપચારથી પણ પરિણામનો કર્તા-ભોકતા નથી.
મુમુક્ષુ:- કેમ કે એ તો પર્યાય સ્વભાવ જ છે. ઉત્તર:- પર્યાય સ્વભાવ છે.
એ જયપુરમાં કહ્યું હતું કે નિર્મળ પર્યાયનો કર્તા ઉપચારથી પણ નથી.
એટલે વ્યવહારથી પણ સમ્યગ્દર્શનનો કર્તા નથી.
નિશ્ચયથી તો નથી આત્મા કર્તા પણ વ્યવહારનયે (પણ) કર્તા નથી.
વ્યવહારનયે કર્તા નથી, તારે જો એટલું લેવું હોય તો વ્યવહારનયે જ્ઞાતા છે એટલું લે, પણ કર્તાનું શલ્ય કાઢી નાખ.
શું કહ્યું? મુમુક્ષુ:- વ્યવહારનયે કર્તા છું એનું શલ્ય તો કાઢી નાખ.
ઉત્તર:- કાઢી નાંખ. મુમુક્ષુ:- જ્ઞાતા લેવું હોય તો લે. ઉત્તર:- લે, લે થોડા time (ટાઈમ, કાળ) માટે,
temporary (ટેમ્પરેરી, અલ્પકાલિક) એમ કહે છે, બાકી કર્તાનું શલ્ય તો છોડી દે અત્યારે.
મુમુક્ષુ:- હાથ હલાવું છું એમ તો ન લે પણ હલતા હાથને જાણું, થોડો ટાઈમ માટે એ લઈ લે.
ઉત્તર:- આહાહા! પર્યાયને હું કરું છું એ કર્તાબુદ્ધિ છોડી દે કે નિશ્ચયે પણ કર્તા નથી અને વ્યવહારે પણ કર્તા નથી.
તો વ્યવહાર કરવો હોય તો શું કહેવો? કે વ્યવહારે એને જાણે છે, એટલું કહીએ. આહાહા!
બાકી કરે છે, એ શલ્ય તો ભાઈસાહેબ કાઢી નાખવું. આહાહા!
ભાષા બોલે છે વ્યવહારનયે કર્તા અને માને છે નિશ્ચયે કર્તા, એમ માઈલ્લ ધવલમાં પાઠ આવ્યો.
માઈલ્લ ધવલમાં એક પાઠ આવ્યો
કે જીવો એમ કહે છે કે વ્યવહારનયે, દેહ છે એ વ્યવહારનયે મારો છે, નિશ્ચયનયે મારો નથી, એમ બોલે ભાષામાં.
પણ એ બોલે છે વ્યવહારનયે મારો છે, એ નિશ્ચયનયે મારો માને છે, એમ.
એમ વ્યવહારનયે કર્તા છું પરિણામનો, એમ જે ભાષામાં આવ્યું તે નિશ્ચયનયે કર્તા છે (એમ માને છે).
એની ભાષામાં એમ કેમ ન આવ્યું કે વ્યવહારનયે જ્ઞાતા છે? કર્તાનું કેમ આવ્યું શલ્ય?
મુમુક્ષુ:- કર્તાબુદ્ધિ છે એટલે. બરાબર છે એકદમ. ઉત્તર:- વાણીમાં કેમ કર્તા આવ્યું વ્યવહારનયે?
વાણીમાં એમ કેમ ન આવ્યું કે વ્યવહારનયે એને જાણે છે, પરિણામને? મુમુક્ષુ:- બરાબર. ન્યાયથી વાત છે.
મુમુક્ષુ:- એમ લે તો તો જાણવાના વ્યવહારને ઓળંગી જશે. ઉત્તર:- હા!
તો જાણવા નહિ રોકાય, એ છૂટીને અનુભવ થશે.
પણ વ્યવહારે હું કર્તા છું એ છૂટીને અનુભવ નહિ થાય, કેમ કે જ્ઞાતાના પક્ષમાં પણ આવ્યો નહિ.
મુમુક્ષુ:- જ્ઞાતાના પક્ષમાં પણ આવ્યો નહિ. ઉત્તર:- ઓલો પક્ષ... સમ્યગ્દર્શનનો કર્તા ઉપચારથી પણ કર્તા નથી.
અને એ જ વાત કુંદકુંદ ભગવાને નિયમસારમાં પાંચ રત્નની (૭૭-૮૧) ગાથામાં કહ્યું કે પર્યાયનો કર્તા વ્યવહારે પણ નથી.
કર્તા જ નથી, નિશ્ચયે કે વ્યવહારે કર્તા જ નથી કેમ કે થવા યોગ્ય પરિણામ થાય છે, માટે કર્તાપણું આને લાગુ પડતું નથી.
વ્યવહારે કર્તા એટલે નિમિત્તકર્તા થઈ જશે એ.
માટી ઘટની પર્યાયને નિશ્ચયનથી તો ન કરે પણ વ્યવહારે કરે - વ્યવહારે કરે એટલે માટી કારણ બની ગઈ અને ઘડો કાર્ય થઈ ગયો.
કે કર્તા પણ નથી અને કારણ પણ નથી, એટલે નિમિત્ત કારણ એમાં નથી.
એની હાજરી છે, માટી દ્રવ્યની, તો ઘટની પર્યાય થઈ એમ નથી.
માટે એમાં કર્તાપણું પણ નથી અને કારણપણું પણ નથી એટલે નિમિત્તપણાનો પણ એમાં અભાવ. જીણી વાત છે.
મુમુક્ષુ:- કર્તા અને કારણ બે (શબ્દો) લીધા, એનું રહસ્ય છે. ઉત્તર:- રહસ્ય છે.
સમ્યગ્દર્શનનો નિશ્ચયે તો કર્તા નથી, વ્યવહારે પણ કર્તા નથી.
વ્યવહારે કર્તા નથી એટલે એની હાજરી છે તો અહીંયાં થાય છે, એમ નથી.
એ છે તો અહીંયાં થાય છે એ નિમિત્તપણું એમાં છે, એમ નથી.
કેમ કે આત્મા તો અનાદિનો હતો, કેમ સમ્યગ્દર્શન ન થયું?
એટલે આત્મા કર્તા પણ નથી અને નિમિત્ત કારણ પણ નથી.
હવે જો આત્મા કર્તા નથી તો સમ્યગ્દર્શનની પર્યાયનો કર્તા કોણ છે? કે પર્યાયનો કર્તા પર્યાય છે.
આત્મા એમાં નિમિત્ત નથી તો નિમિત્ત કારણ બતાવો? કે કર્મનો અભાવ નિમિત્ત છે. આ વાત ૧૩ મી ગાથામાં લીધી છે.
મુમુક્ષુ:- પોતે અને પર જેમનું કારણ છે. પોતે અને પર જેમનું કારણ છે. ઉત્તર:- (હા).
પર્યાયનું કારણ પર્યાય છે, એનું ક્ષણિક ઉપાદાન. નિમિત્તકારણ કર્મનો અભાવ છે.
નવે પર્યાયમાં જૂના કર્મ લેવા, નવા કર્મ નહિ.
નવા કર્મના બંધમાં કારણ થાય એવો પર્યાયનો પણ સ્વભાવ નથી.
નિર્મળ પર્યાય થાય એ પર્યાયનો સ્વભાવ છે, ત્યારે કર્મનો અભાવ એને નિમિત્તકર્તા કહેવામાં આવે છે.
ઉપાદાનકર્તા પર્યાય અને નિમિત્તકર્તા જૂના કર્મનો અભાવ.
પણ ઉપાદાનકર્તા આત્મા પણ નહિ અને નિમિત્તકર્તા પણ આત્મા (નહિ).
કેમ કે આત્મા તો નિમિત્ત પહેલેથી હતો, કેમ સમ્યગ્દર્શન ન થયું? સૂક્ષ્મ વાત છે! આહાહા!
ચાલો આગળ. ચાલો આગળ. કર્તા પણ નથી અને કારણ પણ નથી. આહાહા!
(નિયમસારમાં ગાથા ૭૭-૮૧)માં લીધું છે, કર્તા નથી, કારયિતા નથી, અનુમોદક નથી અને કારણ પણ નથી. આહાહા!
પર્યાયનું કારણ પર્યાય જ છે. મુમુક્ષુ:- એ પર્યાયનો સ્વભાવ જ છે. ઉત્તર:- એ પર્યાયનો સ્વભાવ છે.
અને તારે જો નિમિત્ત જોતું હોય તો કર્મનો સદ્ભાવ-અભાવ લઈ લે, બસ. પણ આત્માને તો નિમિત્ત બનાવ મા.
આત્માને નિમિત્તપણું ટાળવા માટે ઓને નિમિત્ત કહ્યું, સાપેક્ષ. છે તો એ પણ નિરપેક્ષ, છે તો એ પણ નિરપેક્ષ.
પણ આ આત્મા નિમિત્તકર્તા નથી. મુમુક્ષુ:- પર્યાય પણ નિરપેક્ષ છે. ઉત્તર:-(હા), ચાલો આગળ.
આત્મા વ્યવહારથી કર્તા-ભોક્તા નથી. મુમુક્ષુ:- એ તો પર્યાય સ્વભાવ જ છે.
ઉત્તર:- એ તો પર્યાય સ્વભાવ જ છે. મુમુક્ષુ:-પર્યાય સ્વભાવ જ છે.
કર્તા ભોક્તા ધર્મો પર્યાયમાં સ્વભાવથી જ છે. ઉત્તર:- સ્વભાવથી જ છે.
મુમુક્ષુ:- ધર્મી તો માત્ર પર્યાયના ધર્મોને જાણે છે.
ધર્મી તો માત્ર પર્યાયના ધર્મોને જાણે છે. વ્યવહારનયે પણ હું કર્તા-ભોક્તા નથી.
ઉત્તર:- નથી!
મુમુક્ષુ:- એ તો પર્યાયમાં સ્વભાવથી જ કર્તા-ભોક્તા ધર્મ છે. ઉત્તર:- એમ હું જાણું છું.
હું કર્તા-ભોક્તા છું એમ જાણવામાં આવતું નથી.
તેમ કર્તા-ભોક્તા, એનો (પર્યાયનો) ધર્મ છે, એમ મને જ્ઞાનમાં જણાય છે.
પણ હું કરું છું અને હું ભોગવું છું, એમ ધર્મીને જણાતું નથી. આહાહા!
કહ્યું ને? બહુ થાય ખેંચીને તો જ્ઞાતા છું એમ લે, પણ કર્તા રહેવા દે. એ કહ્યું હતું ને, (એનો આ) ખુલાસો (છે).
મુમુક્ષુ:- આત્મા વ્યવહારનયે કર્તા-ભોક્તા છે- એમ ન લે. ઉત્તર:- એમ ન લે પ્રભુ! આહાહા! હવે રહેવા દે ને?
મુમુક્ષુ:- અચ્છા! બહુ સારી વાત આવવાની છે. આત્મા વ્યવહારનયે કર્તા-ભોક્તા છે- એમ ન લે. ઉત્તર:- ન લે પ્રભુ! આહાહા! અને ...
મુમુક્ષુ:- અને પર્યાયનો કર્તા પર્યાય નિશ્ચયનયે છે- એમ પણ ન લે! ઉત્તર:- ન લે!
મુમુક્ષુ:- કેમ કે પર્યાયનો કર્તા પર્યાય નિશ્ચયનયે છે તો આત્મા વ્યવહારનયે (કર્તા) છે એમ આવી જશે.
ઉત્તર:- આવી જશે, સાપેક્ષ છે નય. મુમુક્ષુ:- નય લાગૂ ન કર.
ઉત્તર:- એનો સ્વભાવ, પર્યાયને એના સ્વભાવથી જુઓ ને? નયનું શું કામ છે તારે?
ખરેખર ઊંચો માલ આવી ગયો છે. એવી પળ હતી, ૩૧ મી December (ડિસેમ્બર ૧૯૮૯).
એક વરસ અને અઢાર દિવસ થયા. અઢાર તારીખ છે ને આજે.
શાંતિભાઈ ઝવેરીના ઘરે નીલાંબરમાં સવારે ૬ ને ટકોરે શરૂ થઈ ગઈ ચર્ચા.
૬ વાગે એટલે આવી જાય બધાય, ઘરના, કુટુંબના. તમે પણ હતા. રાતે સૂતા હતા એટલે મારી પડખે. મુમુક્ષુ:- આપની કૃપાથી લાભ મળ્યો હતો.
ઉત્તર:- મારી પથારી હોય, એની બાજુમાં એની પથારી હોય જ, જ્યાં જાઉં ત્યાં.
દેવલાલી બે મહિના રહ્યા, શ્રવણબેલગોલા (રહ્યા). આહાહા!
રાતના બે વાગે બાથરૂમ જવા ઊઠું. બેસી જાઓ, જરા બેસો મારી સામે. ભાવ આવ્યા હોય, એ કહી દઉં.
મુમુક્ષુ:- મીઠાભાઈની પણ પાત્રતા છે ને? ઉત્તર:- (હા), ઝીલે છે. ઝીલે છે. આહાહા!
બહેન, શું કહીએ? નિકટભવી જીવ હોય ને, એ સ્વભાવના પક્ષમાં આવી જાય છે.
પછી (પક્ષ) છૂટી જાય. આમ કરીને શાષ્ટાંગ પ્રણામ કરે છે.
મુમુક્ષુ:- આ કડી ખૂટતી હતી તે મળી જાય અને છૂટી જ જાય. મુમુક્ષુ:- સ્વભાવના પક્ષવાળો પાછો નહિ પડે.
ઉત્તર:- (હા). વ્યવહારના પક્ષમાં સલવાણો છે ને? નિશ્ચયના પક્ષમાં આવ.
એ નિશ્ચયનો પક્ષ, વિકલ્પ છૂટી જશે, રહેશે નહિ ઝાઝો ટાઈમ.
સ્વભાવ ઘોળાય છે ને? નિકટભવી હોય, એને નિશ્ચયની વાત અમૃત જેવી લાગે છે.
વ્યવહારના પક્ષવાળા દૂરભવી જીવને એકાંતની દુર્ગંધ લાગે છે એમાં, છે સુગંધ.
મુમુક્ષુ:- સુવાસ! સુવાસ ભરેલી છે. ઉત્તર:- સુવાસ ભરેલી વાત છે. આહાહા!
એના लक्खणથી ખ્યાલ આવી જાય કે આ નિકટભવી નથી. એના लक्खण છે એ.
આવે છે ને णाणदंसणलक्खणो (નિયમસાર ગાથા ૧૦૨), શાસ્ત્રનું વચન છે लक्खणो, लक्खणो. પ્રાકૃત ભાષામાં लक्खणो.
પુત્રના પગ પારણામાંથી વર્તાઈ જાય, પુત્રના પગ, સમજી ગયા?
એનો ખ્યાલ આવી જાય કે આ નિકટભવી લાગતો નથી. નિષેધ કરે, નિશ્ચયનયનો પાછો.
આદર ન કરે ત્યાં સુધી વાંધો નહિ, પણ નિષેધ કરે કે 'નહિ એકાંત થઈ ગયું આ’, સમજી લેવું, ખલાસ!
ન બેસે તો વિચારકોટિમાં રાખજો પણ નિશ્ચયનયના કથનને એકાંત કરીને ઉડાડ મા.
મુમુક્ષુ:- ભૂલચૂકમાં પણ એનો અનાદર કરવો યોગ્ય નથી. ઉત્તર:- અનાદર ન કર, સ્વભાવની વાત છે.
નિશ્ચયનયથી આત્મા જ્ઞાયક છે, જ્ઞાતા છે, જ્ઞાયક છે. એ તો સ્વભાવની વાત છે, એનો નિષેધ ન કર ભાઈ! આહાહા!
તારા આત્માનો નિષેધ છે એમાં.
મુમુક્ષુ:- ગુરુદેવ બહારની વાત આવે તો, આ તો નિશ્ચય છે, નિશ્ચય છે - એ સોગઢના એરિયાની બહારની વાત આવે
(ત્યારે) અરેરે! પ્રભુ! તું શું વાત કરે છે? શું કરે છે આ? ઉત્તર:- શું કરે છે આ?
મુમુક્ષુ:- ખરી વાતને ઉડાડે છે! ઉત્તર:- ગુરુદેવના પ્રતાપે આ બધી વાત ૧૧ ભાગમાં છે, બધી વાત છે.
પર્યાય સ્વભાવની વાત એમણે જ કરી છે, ષટ્કારક એનાથી થાય છે,
એની જન્મક્ષણ છે, એનો સ્વકાળ છે. આત્માથી પર્યાય થતી નથી.
આ બધી વાત, આ બધો માલ એમનો જ છે.
અમે તો એમના ટપાલી છીએ, વહેંચીએ છીએ ટપાલ, કે ગુરુદેવ આમ કહી ગયા છે ભાઈ, બસ. આહાહા! આગળ.
મુમુક્ષુ:- આત્મા વ્યવહારનયે કર્તા-ભોક્તા છે - એમ ન લે ઉત્તર:- ન લે!
મુમુક્ષુ:- અને પર્યાયનો કર્તા પર્યાય નિશ્ચયનયે છે - એમ પણ ન લે! ઉત્તર:- એમ પણ ન લે!
મુમુક્ષુ:- પર્યાય સ્વભાવથી જ ક્રિયાવંત છે એમ જાણ! કોઈ જ નયપક્ષ ઊભો નહિ થાય. કેવી વાત છે!
ઉત્તર:- આગળ. મુમુક્ષુ:- પર્યાય જણાય એ પણ સ્વાભાવિક છે. એવી જ કોઈ સ્વાભાવિક સ્વચ્છતા છે.
ઉત્તર:- સ્વચ્છતા છે જ્ઞાનમાં કે પર્યાય જણાઈ જાય છે.
જાણવાનો પ્રયત્ન કરે અને જણાય, એમ નથી. સહેજમાં જણાઈ જાય છે. આહાહા!
પર્યાય પ્રતિબિંબિત થાય છે. આહાહા! સુખ આવ્યું, સુખનો પ્રતિભાસ થાય છે જ્ઞાનમાં, સ્વચ્છતા છે, એમ.
મુમુક્ષુ:- એના જાણપણાનો (જણાવાપણાનો) નિષેધ નથી. ઉત્તર:- નથી!
મુમુક્ષુ:- પ્રથમ નિષેધ કરાવ્યો કેમ કે પર્યાયમાં જ આત્મબુદ્ધિ હતી. ઉત્તર:- (હા) હતી!
મુમુક્ષુ:- એટલે નિષેધ કરાવ્યો. ઉત્તર:- કરાવ્યો.
મુમુક્ષુ:- હવે તો આત્માને જાણતા જાણતા પર્યાય એના ધર્મો સહિત જેમ છે એમ જણાય છે.
ઉત્તર:- જણાય જાય છે. આહાહા! મુમુક્ષુ:- પહેલા જાણવાનો નિષેધ કર્યો (કારણ કે) એ તો પર્યાયદૃષ્ટિ હતી.
ઉત્તર:- પર્યાયદૃષ્ટિ હતી એને છોડાવી.
અનુભવ થયો તો દ્રવ્ય-પર્યાય એક સમયમાં બધું જણાય છે બસ! ધર્મીને જાણતાં ધર્મો પણ જણાઈ જાય છે.
મુમુક્ષુ:- પ્રશ્ન: આત્મા રાગને કયા નયે કરે છે?
ઉત્તર: અરે! એમ નથી. એ તો એ સમયની પર્યાયની પોતાની યોગ્યતા (સ્વભાવ) છે.
એ પર્યાયનો વિભાવ સ્વભાવ છે તો રાગ થયો. પર્યાય સ્વભાવથી થયો છે.
ઉત્તર:- રાગ થાય છે પર્યાયમાં એ પર્યાયના સ્વભાવથી થાય છે, એમ.
એની યોગ્યતા છે, એમ. નિમિત્તથી પણ નહિ અને ત્રિકાળી ઉપાદાન સ્વભાવથી પણ નહિ.
કર્મના ઉદયથી રાગ થતો નથી, એમ આત્માથી રાગ થતો નથી, એમ.
એ પર્યાયની તત્ સમયની યોગ્યતાના સ્વભાવથી થાય છે.
મુમુક્ષુ:- અરે! ત્યાં તો નયના વિકલ્પથી જ્ઞાન છૂટી ગયું!
ઉત્તર:- આ ઉપરનું વિચારે કે એના સ્વભાવથી પર્યાય થાય છે ત્યાં નયનો વિકલ્પ છૂટી જાય છે.
મુમુક્ષુ:- એકલો 'જ્ઞાતા' થઈ ગયો. ઉત્તર:- ઉપર આવ્યું હતું ને, નિશ્ચયનયે કર્તા કે વ્યવહારનયે કર્તા?
નય લગાડ મા, એમ. એ રાગ તો સ્વભાવથી થાય છે.
મુમુક્ષુ:- એટલે આમાં થવા યોગ્ય થાય છે એ પર્યાયનો સ્વભાવ છે. ઉત્તર:- થવા યોગ્ય થાય છે,
(એ પર્યાયનો) સ્વભાવ છે એમ તું જાણ. મુમુક્ષુ:- એમ જાણતાં એને જાણનાર જ જણાય.
ઉત્તર:- એની અંદરમાં આવી જાય. કર્તાબુદ્ધિ છૂટે અને જ્ઞાતાબુદ્ધિ છૂટે,
થવા યોગ્ય થાય છે. જ્ઞાતા થાય, સાક્ષાત્ જ્ઞાતા થાય.
મુમુક્ષુ:- એકલો 'જ્ઞાતા' થઈ ગયો. નયના વિકલ્પથી છૂટી એકલું જ્ઞાન રહી ગયું.
ઉત્તર:- જ્ઞાન રહી ગયું, એકલું અતીન્દ્રિયજ્ઞાન રહી ગયું. આત્મજ્ઞાન થઈ ગયું.
મુમુક્ષુ:- આમાં કેટલું બધું ભર્યું છે? નયના વિકલ્પથી છૂટી એકલું જ્ઞાન રહી ગયું. સ્વભાવને જાણવામાં નયની જરૂરત નથી.
ઉત્તર:- નિશ્ચયનયથી હું આત્માને જાણું છું, એમ નથી.
હું મારા સ્વભાવથી જ આત્માને હું જાણું છું. જાણવાનો મારો સ્વભાવ છે, એમાં નયની અપેક્ષા નથી.
મુમુક્ષુ:- સ્વભાવને જાણવામાં નયની જરૂરત નથી, પરંતુ નયાતીત જ્ઞાનની જરૂરત છે.
ઉત્તર:- સ્વભાવને જાણવામાં નયની જરૂર નથી, પણ નયાતીત જ્ઞાનની તો જરૂર છે.
એક-એક વાક્ય છે ને ... છે. મંત્રો છે બસ! મંત્રો છે, એમા જાણનારો જણાઈ છે. મંત્રો છે બસ!
મુમુક્ષુ:- "બન્ને સ્વભાવને જાણતાં જાણતાં મોક્ષ થાય”.
ઉત્તર:- કર્તા સ્વભાવ અને અકર્તા સ્વભાવ, બેને જાણતાં-જાણતાં મોક્ષ થાય.
એમ ભાઈના (પ્રેમચંદજી, દિલ્લીના) ઉપર સોગાનીજીનો કાગળ છે. કયા નંબરનો? મુમુક્ષુ:- (દ્રવ્ય-દ્રષ્ટિ પ્રકાશ, પત્ર) ૩૪ નંબરનો.
ઉત્તર:- ૩૪ નંબરનો કાગળ સોગાનીજીનો એમના ઉપર આવ્યો. કર્તા-અકર્તાને જાણતાં-જાણતાં પૂર્ણ થઈ જાય છે આત્મા.
મુમુક્ષુ:- અને એમણે કહ્યું કે પર્યાય જ પર્યાયનો કર્તા છે ... એ કર્તા-કર્મની ચરમ સીમા છે. ઉત્તર:- ચરમ સીમા છે, હા.
મુમુક્ષુ:- એટલે કે એ પર્યાયનો સ્વભાવ છે. ઉત્તર:- સ્વભાવ છે.
મુમુક્ષુ:- એમાં આગળ કોઈ વિકલ્પ નથી. એ ચરમ સીમાની વાત છે. ઉત્તર:- વિકલ્પ છે નહિ. ચરમ સીમાની વાત છે.
આત્મા એનો કર્તા-બર્તા છે નહિ. મુમુક્ષુ:- સોગાનીજીએ નય નથી લગાવી. ઉત્તર:- નય ક્યાંથી લગાવે?
મુમુક્ષુ:- પર્યાય જ પર્યાયનો કર્તા છે એ કર્તા-કર્મની ચરમ સીમા છે. ઉત્તર:- ચરમ સીમા છે. સ્વભાવ છે.
અકર્તા અને કર્તાને જાણતાં-જાણતાં મોક્ષ થઈ જાય. પ્રમાણથી બેને જાણે છે. આહાહા!
બન્ને સ્વભાવને જાણતાં એટલે દ્રવ્ય સ્વભાવ અને પર્યાય સ્વભાવ. સ્વભાવથી જાણવું, નયથી નહિ!
દ્રવ્યને એના સ્વભાવથી જાણ અને પર્યાયને પણ એના સ્વભાવથી જાણ. કોઈ નય લગાડ મા. નીલમ! મુમુક્ષુ:- હા જી!
ઉત્તર:- "બન્ને સ્વભાવને જાણતાં જાણતાં મોક્ષ થાય”.
સમ્યક્ એકાંતપૂર્વક અનેકાંત થઈ ગયું કે નહિ? મુમુક્ષુ:- થઈ ગયું ને.
ઉત્તર:- બન્નેને જાણે છે આવ્યું કે ન આવ્યું? મુમુક્ષુ:- આવ્યું ને. ઉત્તર:- આહાહા! ક્યાં એમાં એકાંત થયું?
મુમુક્ષુ:- આ જાણવું પણ જુદા પ્રકારનું. ઉત્તર:- અતીન્દ્રિયજ્ઞાન.
મુમુક્ષુ:- અતીન્દ્રિયજ્ઞાન કઈ રીતે પ્રગટ થાય એની આ રીત છે.
મુમુક્ષુ:- ૧. નિશ્ચયનયથી નિરપેક્ષ દ્રવ્યનો સ્વભાવ.
ઉત્તર:- લ્યો આ તમે કહ્યું હતું ને એ, પૂછયું હતું ને "દ્રવ્યનો સ્વભાવ શું?" એ આ આવ્યું, પાછું.
મુમુક્ષુ:- ૨. વ્યવહારનયથી નિરપેક્ષ પર્યાયનો સ્વભાવ. એ નિશ્ચય-વ્યવહાર બોલો!
કઈ જાતના લીધા? ઉત્તર:- હા.
મુમુક્ષુ:- દ્રવ્ય સ્વભાવને સ્વભાવથી જાણે એ નિશ્ચય અને પર્યાય સ્વભાવને સ્વભાવથી જાણે એ વ્યવહાર.
ઉત્તર:-કેમકે નિશ્ચયનયથી નિરપેક્ષ છે સ્વભાવ. વ્યવહારનયથી પણ નિરપેક્ષ પર્યાયનો સ્વભાવ છે. આહાહા!
બન્ને નયોના વિકલ્પોને... મુમુક્ષુ:- બન્ને નયોના વિકલ્પોને ઓળંગી ગયો તો સાક્ષાત્ જ્ઞાતા થઈ ગયો!
ઉત્તર:- બે નયનો જ્ઞાતા આવ્યુંને (સમયસાર ગાથા) ૧૪૩ માં.
સમયથી પ્રતિબદ્ધ થાય જ્યારે આત્મા, ત્યારે બે નયોનો જ્ઞાતા થાય છે પણ કોઈ નયપક્ષને ગ્રહણ કરતો નથી, એ. આગળ.
મુમુક્ષુ:-પર્યાય પર્યાયથી થાય. ઉત્તર:- પર્યાય પર્યાયથી થાય.
મુમુક્ષુ:- એમ હું જાણું પણ પર્યાય મારાથી થાય એમ હું ન જાણું કેમ કે પર્યાય સ્વભાવથી જ પરિણમી રહી છે.
કારણ કે પર્યાય સત્ છે. પર્યાયને વ્યવહારે જાણું પણ પર્યાયને વ્યવહારે કરું નહિ.
ઉત્તર:- આવ્યું ને? પર્યાયને વ્યવહારે કરું એમ નથી.
ભેદમાં છો (તો) પર્યાયને વ્યવહારે જાણું, એટલું રાખ. અભેદમાં તો એ પણ નથી, પર્યાયને જાણતો નથી.
પર્યાય પોતે આત્મા થઈ જાય છે, અભેદનયે તો.
આ તો સવિકલ્પદશામાં, તે-તે કાળે જાણેલો પ્રયોજનવાન કહ્યો ને? કરેલો નહિ.
મુમુક્ષુ:- જાણેલો. કે થવા યોગ્ય થાય છે, એમ જણાય છે, એનું નામ જાણેલો પ્રયોજનવાન છે.
ઉત્તર:- બારમી ગાથામાં 'કરેલો' શબ્દ નથી, 'જાણેલો' છે.
વ્યવહારનયે કર્તા કાઢી નાખ. વ્યવહારનયે જ્ઞાતા છે પર્યાયનો, એટલું રાખ, બહુ તો, સવિકલ્પદશામાં.
એ પણ કોઈ-કોઈને કોઈ વખતે, કાયમ માટે નથી. આહાહા!
ગુરુદેવ તો ન્યાલ કરી ગયા છે, કેટલું બધું આપી ગયા છે. વ્યવહારે કર્તા નથી, વ્યવહારે જ્ઞાતા છે એમ લે.
એટલો વ્યવહાર છે સવિકલ્પદશામાં. આહાહા!
સવિકલ્પદશામાં પર્યાયને જ્ઞાન જાણે. દ્રવ્યને જાણતાં-જાણતાં આ પર્યાય ઉત્પાદ-વ્યય છે એને જાણે બસ! કરે નહિ. આગળ.
મુમુક્ષુ:- સ્વભાવથી સમજતાં વિકલ્પ છૂટી જાય છે. નયથી સમજતાં વિકલ્પ રહી જાય છે. સૂત્ર. ઉત્તર:- સૂત્ર છે.
મુમુક્ષુ:- જ્ઞાનને સ્વભાવ તરફ લઈ જાઓ તો વિકલ્પ નહિ ઊઠે.
સ્વભાવમાં અપેક્ષા લગાડશો તો વિકલ્પ ઊઠશે, સ્વભાવ હાથમાં નહિ આવે.
ઉત્તર:- ઘણું ઊંડાણ છે, વિચાર કરે, પછી વિસ્તારથી પોતે એકલો-એકલો.
૬ મહિના પછી આ પુસ્તક મળશે બધાને, હમણાં નહિ. આહાહા! લઈ લ્યો થોડું બાકી છે, બસ.
મુમુક્ષુ:- પર્યાય સ્વભાવથી જ ક્રિયાવંત છે. ઉત્તર:- એટલે પર્યાયમાં ક્રિયા થાય જ છે.
સમયે-સમયે જે થવા યોગ્ય એની ક્રિયા, એના સ્વકાળે થાય જ છે, ક્રમબદ્ધના નિયમ મુજબ.
ક્રિયા થયા વિના રહે જ નહિ પર્યાયમા.
મુમુક્ષુ:- પર્યાય સ્વભાવથી જ ક્રિયાવંત છે તો આત્મા ઉપચારથી પર્યાયને કરે, એ ક્યાં આવ્યું?
ઉત્તર:- એટલે વ્યવહારે કર્તા નથી એ આવ્યું એમાં.
મુમુક્ષુ:- હા બરાબર! નથી કર્તા વ્યવહારથી, ઉપચારથી પણ કર્તા નથી.
ઉત્તર:- તારે ઉપચારથી લેવું હોય તો એને જાણે છે, જાણેલો પ્રયોજનવાન એટલું લે.
તાણીને કહીએ તો એટલું લે, બાકી ઓલું (કર્તા) તો છે નહિ.
મુમુક્ષુ:- તું કહેતો હોય તો. અમારે તો એ પણ કહેવું નથી. ઉત્તર:- એ પણ કહેવું નથી, ખટકે છે અમને.
મુમુક્ષુ:- તો આત્મા ઉપચારથી પર્યાયને કરે એ કયા આવ્યું?
તો દૃષ્ટિ સીધી અકર્તા સ્વભાવ ઉપર ગઈ તો કર્તાધર્મનો પણ જ્ઞાતા થઈ ગયો.
ઉત્તર:- પર્યાયનો કર્તાધર્મ છે એનો જ્ઞાતા થઈ ગયો, કર્તા ન રહ્યો.
મુમુક્ષુ:- પર્યાયના ષટ્કારકથી પર્યાય થાય છે.
ગુરુદેવશ્રીએ બહુ પહેલા ત્રણ સિદ્ધાંત સિદ્ધ કર્યા હતા કે (૧)અકર્તા સ્વભાવ આવ્યો, (૨)કેવળજ્ઞાન આવ્યું અને (૩)ક્રમબદ્ધ આવ્યું.
ઉત્તર:- હા ક્રમબદ્ધ આવ્યું. મુમુક્ષુ:- ત્રણ આવ્યા. બહુ પહેલા ફરમાવ્યું હતું.
ઉત્તર:- બરાબર છે! આવું જ છે. મુમુક્ષુ:- પર્યાયનો કર્તા પર્યાય છે. એના ષટ્કારકથી થાય છે.
કેવળજ્ઞાનની સિદ્ધિ, અકર્તા સ્વભાવની સિદ્ધિ અને ક્રમબદ્ધ પર્યાયની સિદ્ધિ.
ઉત્તર:- એમાં થઈ જાય છે. કર્તાબુદ્ધિ છૂટી જાય છે. ક્રમબદ્ધપર્યાયમાં કર્તાબુદ્ધિ છૂટી જાય છે.
મુમુક્ષુ:- ક્રિયા ન કરવી એ દ્રવ્યનો સ્વભાવ.
ઉત્તર:- ક્રિયા ન કરવી, કોઈ પણ પ્રકારની, બંધ-મોક્ષની, એ દ્રવ્યનો સ્વભાવ. અને...
મુમુક્ષુ:- ક્રિયા કરવી એ પર્યાયનો સ્વભાવ.
ઉત્તર:- ક્રિયા કરવી, ક્રિયા તો થાય છે ને પર્યાયમાં? એ પર્યાયનો સ્વભાવ છે.
મુમુક્ષુ:- બન્નેને જાણવું એ જ્ઞાનનો (જ્ઞાતાનો) સ્વભાવ.
ઉત્તર:- અકર્તાને અકર્તાપણે જાણે છે અને કર્તાને કર્તાપણે જાણે છે, જ્ઞાનનો સ્વભાવ છે.
અકર્તા અને કર્તાને જાણતાં-જાણતાં (કેવળજ્ઞાન) થાય કે નહિ? આ એ.
મુમુક્ષુ:- પર્યાયને સ્વભાવથી જુઓ તો વ્યવહારનયે આત્મા કર્તા છે એ ઉપચાર નીકળી જશે.
ઉત્તર:- આ મૂળ વાત છે. પર્યાયને પર્યાયના સ્વભાવથી જુઓ તો આત્મા એનો કર્તા છે એ ભૂલ નીકળી જશે.
એમાં નયનું શું કામ છે? એ તો થયા જ કરે છે.
મુમુક્ષુ:- ઉપચાર નીકળી જશે. ઉપચારને ઓળંગે તો અનુભવ થાય.
ઉત્તર:- આહાહા! કર્તાપણાનો ઉપચાર એને ઓળંગી જાય કે હું વ્યવહારે કર્તા નથી તો એ સીધો જ્ઞાતા થઈ જાય છે.
કર્તાબુદ્ધિ છૂટે, જ્ઞાતા થઈ જાય. કર્તાબુદ્ધિનું શલ્ય મારે છે જીવને. ચાલો એટલું બસ છે હવે. ટાઈમ થઈ ગયો.