અનંતકાળથી જીવની બે પ્રકારની ભૂલ છે.
એક તો એવી ભૂલ કરે છે કે પરિણામ સ્વયં થયા કરે છે છતાં એની દ્રષ્ટિ પર્યાય ઉપર પડી છે, અનંતકાળથી.
એટલે આ પરિણામને હું કરું છું એવી એને પર્યાયબુદ્ધિ થઇ જાય છે.
એટલે કર્તાબુદ્ધિ છે તે મિથ્યાદષ્ટિ છે.
જેમકે સ્વયં પગ ચાલતો હોય તો હું ચાલું છું, હું ચલાવું છું.
સ્વયં હાથ હલતો હોય તો કહે હું હાથને હલાવું છું.
સ્વયં રોટલી, દાળ, શાક, ભાત થાય છે અને માતા-બેન એમ માને કે આ હું કરું છું.
એમ પરપદાર્થની ક્રિયાનો આત્મા સ્વભાવથી અકર્તા-જ્ઞાતા હોવા છતાં
પરપદાર્થને હું કરું છું એવી અનાદિકાળથી અજ્ઞાનથી ભ્રાંતિ થઇ ગઇ છે એને.
એ ભ્રાંતિ એને (કેમ) ટળે?
પહેલા તો એ ભ્રાંતિ છે એમ ખ્યાલમાં આવવું જોઇએ!
હાથ-પગ હલાવું છું એ મારી શક્તિથી હલાવું છું, એમ જેને ભાસતું હોય એને તો પ્રવેશ જ નથી ધર્મમાં.
પણ સાંભળ્યા પછી એ જીવ વિચાર કરીને કૂણો પડે કે ના, આ વાત તો સાચી છે.
મારી ઇચ્છા થાય એમ તો શબ્દ નીકળતો નથી. બોલવું કાંઇ ને બોલાઇ કાંઇક જાય, દરેકને અનુભવ (છે).
અને હાલતાં ચાલતાં પગ સરખો પડવો જોઇએ એની બદલે આડો પડી જાય.
એટલે આત્મા પરપદાર્થનો કર્તા ત્રણકાળમાં નથી. એ પહેલો પાઠ.
અહીંયા આવી જાવને સામે, કાઈં વાંધો નહીં. ઠીક છે ત્યાં આવો.
ખુરશી આપે તમને મોદી સાહેબ, ખુરશી છે ત્યાં? નહીં? ચાલશે? બસ. ઉંમરલાયક બધાને એમ જ હોય ને?
આ એક અસાધારણ વાત બહાર આવી છે એમ પહેલા એણે ખ્યાલમાં લેવું જોઇએ.
કે એ તો મે સાંભળ્યું છે ગુરુદેવ પાસે કે એક દ્રવ્ય બીજા દ્રવ્યનું ન કરે.
શ્રદ્ધા એમ રાખે છે કે હું કર્તા છું અને અભિમાન એ એમ કરે કે હું જાણું છું એક દ્રવ્ય બીજા દ્રવ્યનો કર્તા નથી, આ તો સીધી વાત છે.
એમ કરીને આ વાત કાઢી નાખવા જેવી નથી. આમાં ઊંડા ઉતરવા જેવું છે.
વાત તો બે જ છે. ઘી ખિચડીના અક્ષર બે. લાંબુ તો કાંઇ છે નહીં.
અને છ મહિનાથી વધારે મુદ્ત નથી અભ્યાસ માટે. વધારેમાં વધારે છ મહિના, એ તો પ્રમાદી હોયને એને માટે હોં!
બાકી તો અન્તર્મુહૂર્તમાં નિર્ણય પણ થાય અને અનુભવ પણ અન્તર્મુહૂર્તમાં, બે ઘડીની અંદર, જ થઇ શકે છે.
પણ વધારેમાં વધારે કોઇ પ્રમાદી હોય તો આચાર્ય ભગવાને એટલી છૂટ આપી કે
છ મહિના તું આત્માના લક્ષે અભ્યાસ કરીશ, તો તને આત્મ પ્રાપ્તિ, અનુભવ થશે, સમ્યગ્દર્શન થઇ જશે.
એના બે વિભાગ પાડીને સમજાવે છે શાસ્ત્રકાર, કે એક તો આત્મા સ્વભાવથી અકર્તા એટલે જ્ઞાતા એટલે જાણનાર છે.
જાણનારા આત્માને, પોતે જીવતત્ત્વ જાણનાર છે, એને બદલે એને કરનાર માને છે, એટલે એ જીવતત્ત્વની મોટી ભૂલ છે.
જીવ સંબંધેની વિપરીતતા છે. વિપરીત અભિનિવેશ એને મિથ્યાત્વ કહેવામાં આવે છે.
જીવતત્ત્વ સંબંધે, એનો વિપરીત અભિપ્રાય, વિપરીત શ્રદ્ધા, ખોટી માન્યતા, એને
મિથ્યાદર્શન, મિથ્યાજ્ઞાન અને મિથ્યાચારિત્ર ભગવાન કહે છે.
એટલે પાયાની વાત એ છે કે જગતના બધા પદાર્થો જડ ચેતન સ્વયં પરિણમે છે, એનો આત્મા કર્તા નથી.
કર્તા નથી એનું કારણ આપે છે, કે તારા આત્મામાં પરપદાર્થની નાસ્તિ છે.
તારા આત્મામાં પર પદાર્થ નથી.
તારા આત્મામાં જ્ઞાન ભરેલું છે પણ જગતના પદાર્થોનું અસ્તિત્વ તારામાં આવતું નથી, એટલે તું એનો કર્તા-ભોક્તા થઇ શકતો નથી.
એમ જાણીને એ પરપદાર્થોથી આત્મા જુદો પડે છે એને પણ એક અપેક્ષાએ વિધિ-નિષેધનો પ્રયોગ કહેવામાં આવે છે.
કે આત્મા સ્વયંમેવ પરિણમે છે પોતે પોતાથી અને પરને પરિણમાવી શકતો નથી.
અકર્તા છે એટલા માટે પરનો કર્તા નથી, જાણનાર છે માટે પરનો કર્તા નથી.
એમ બે દ્રવ્યની ભિન્નતાનું ભેદજ્ઞાન પાયાથી, પહેલું કરવું જોઇએ.
કે આત્મા કર્મને બાંધતો નથી અને કર્મના ઉદયથી કોઇ જીવ રખડતો નથી.
કર્મના ઉદયથી અત્યાર સુધી કોઇ જીવ દુ:ખી થયો નથી.
દુ:ખી થાય છે પોતાના અજ્ઞાનથી. સુખી થાય છે આત્મજ્ઞાનથી. કર્મ તો નિમિત્ત માત્ર છે.
કર્મ બિચારે કૌન? ભૂલ મેરી અધિકાઇ. એટલે બે દ્રવ્યની ભિન્નતા માટે કર્તા-કર્મ અધિકાર સ્પેશ્યલ (ખાસ) લખ્યો.
અને પછી, આટલું જો ભેદજ્ઞાન થઇ જાય જેને, પરદ્રવ્યથી જુદો પડે અને પોતાના વર્તુળમાં આવી જાય.
દ્રવ્ય-પર્યાય સ્વરૂપ વસ્તુ છે, બહાર જોવાનું કાંઇ છે જ નહીં. પરની સાથે કોઇ સંબંધ નથી.
કર્તા-કર્ત સંબંધ નથી, નિમિત્ત-નૈમિત્તિક સંબંધ નથી અને જ્ઞાતા-જ્ઞેયનો સંબંધ પણ પરની સાથે નથી.
એમ પરથી જુદો આત્માને પાડીને આત્માના સ્વચતુષ્ટયમાં આવવું જોઈએ,
કે મારો આત્મા છે, જીવતત્ત્વ, એ અનંત ગુણનો પિંડ છે. અને મારામાં સમયે સમયે જ્ઞાન થાય છે.
મારામાં સમયે સમયે જ્ઞાન થાય છે પણ જ્ઞાનને હું ભૂલ્યો છું, એટલે જ્ઞાન તો થાય છે, પણ રાગ પણ સાથે પર્યાયમાં થાય છે.
એવું અંદરમાં ને અંદરમાં, દ્રવ્ય પર્યાયમાં આવ્યા પછી, અંદરમાં ને અંદરમાં એને ભેદજ્ઞાન કરવું જોઇએ.
કે આ આત્મા છે સામાન્ય અનાદિ અનંત નિષ્ક્રિય પરમાત્મા, એમાં જે આ પરિણામ ઉત્પન્ન થાય છે એ સ્વયંમેવ થાય છે.
એ પરિણામનો હું કર્તા નથી. કર્તા નથી એનું કારણ આપ્યું, કે એ મારામાં નથી માટે હું એનો કર્તા નથી.
મારામાં જેમ પરદ્રવ્ય નથી, તેથી પરદ્રવ્યનો હું કર્તા-ભોક્તા હું નથી.
એમ મારામાં, મારામાં એટલે જીવતત્ત્વમાં, જીવતત્ત્વમાં નવતત્ત્વનો અભાવ છે.
નવતત્ત્વ જે પરિણામરૂપ છે, એવા જે પરિણામો છે, ચૌદ ગુણસ્થાન, માર્ગણાસ્થાન, શુભાશુભભાવ, પુણ્ય પાપના પરિણામ...
જેને આવવું હોય એને દશમાં એક મિનિટ પહેલા આવી જવું. દશ પછી નહીં કોઇએ.
દશ વાગી જાય ઘડિયાળમાં અને અહીં ચાલુ થઇ જાય એટલે નીચે ઊતરી જવું. અહીં નહી આવવાનું.
આ એક શિસ્ટ રાખવું કેમકે ચાલુ લિન્ક (કડી) હોયને, તે તૂટી જાય છે.
નવા છે આ ચંદ્રકાંતભાઇ એટલે એને ખબર ન હોય. પણ સામાન્ય બધાને માટે કહું છું.
કે દશ પહેલા આવી જવું બસ! દશ પછી ટાઇમ થઇ ગયો હોય પોતાના કામને અંગે તો કાંઇ (અહીં આવવું) નહીં. આહાહા!
એટલે પહેલું (પોતાનું) કામ કરી લેવું અને પછી કામમાંથી નિવૃત્તિ થાય, પછી જ્યારે સવા દશ, સાડા દશ, ગમે ત્યારે જાઇએ (તે ન ચાલે).
અહીંયા દશ વાગ્યા પછી બંધ થઇ જવાનું. ખલાસ!
દશ અને એક મિનિટ થાશે એટલે બંધ થઇ જશે, કોઇ બેલ મારશે તો ઉઘડશે નહીં.
આ તો ભગવાનની વાર્તા છે. આ કાંઇ સામાન્ય વાત નથી. આહાહા!
મન થાય ત્યારે આવવું અને મન થાય ત્યારે ઊઠી જવું એમ ન ચાલે. સમજી ગયા આહાહા!
દશ પેહલા આવવાનું, સમજ્યા? દશ પછી આવવાનું નહીં.
કોઇએ પણ. બંધ કરી દયો હવે. બંધ કરી દયો હવે. કરી દયો બંધ, બસ. ખોલવાનું નહીં, હવે કોઇ આવે તો. બસ.
આ તો પરમાત્મા થવાની વાત બહાર આવી ગઇ છે.
કુદરતી આપણા ભાગ્ય જોગે, આ પુરુષ(ગુરદેવ)થી, લાઇટ કરી દયો.
આ પુરુષે, ભગવાન મહાવીરની વાણીમાં શું હતું, એ બહાર મૂકી દીધું છે.
ગૌતમ ગણધર(આદિ) ભગવંતોએ શું કહ્યું? એની વાત ચોખ્ખી બહાર મૂકી છે, આ એક પુરુષે.
અપૂર્વ વાત છે આ, સમજી ગયા? આ કોઇ સાધારણ વાત નથી.
આ કોઇ વિકથા નથી. આ આત્મકથાની વાત ચાલે છે. આહાહા! આ તો જિનવાણીની વાત છે . આહાહા!
આત્મા જાણનાર છે, કરનાર નથી, એ પહેલો પાઠ છે.
પહેલો પાઠ પણ જેને હજી આહાહા! પરિપક્વ ન થયો હોય, વિપરીતતા હોય, કચાશ હોય, એને વિપરીતતા ટાળવી જોઇએ.
એના માટે આગમ, યુક્તિ (અને) અનુભવ(થી) એ બધી વાત સિદ્ધ થાય છે.
કે આત્મા પરપદાર્થનો કેમ કર્તા નથી? પરપદાર્થનો ભોક્તા શા માટે નથી?
એના કારણો બધા આચાર્ય ભગવાને કર્તા-કર્મ અધિકારમાં આપ્યા છે, સમયસારમાં.
એના ઉપરના વ્યાખ્યાન ગુરુદેવના થઇ ચૂક્યા છે. (પ્રવચન રત્નાકરના) અગિયાર ભાગ છે.
એમાં પાંચમા-છઠ્ઠા ભાગમાં, જ્યાં હોય ત્યાં જોઇ લેવાનું.
પણ કર્તા-કર્મ અધિકારમાં સ્પષ્ટ વાત કરી છે. એના કારણો પણ આપ્યા છે.
કે શા માટે પરપદાર્થને આત્મા પરિણમાવી શકતો નથી? કેમ કર્તા-ભોક્તા નથી? એના કારણો બધા આવ્યા છે.
એટલે એ વાત હવે જે સૂક્ષ્મ કહેવાની છે મારે, એ અપેક્ષાએ એ વાત સ્થૂળ થઇ ગઇ છે.
હવે એને સ્થૂળનું પણ ભેદજ્ઞાન જો ન હોય, તો જે મારે વાત કરવી છે, એ હું તો સૂક્ષ્મ જ વાત કરવાનો છું.
હવે, ગુરુદેવે પિસ્તાળીશ વર્ષ, (અકર્તા-અભોક્તાની) ઘણી કરી, એટલે હું સમજું છું કે બધા સમજી ગયા હશે.
એમ સમજીને હવે એમાં ટાઇમ નથી રોકવા જેવુ, સૂક્ષ્મમાં જવા જેવુ છે કેમકે આત્મા પોતે સૂક્ષ્મ છે.
એ સૂક્ષ્મ દ્રષ્ટિથી ગ્રાહ્ય થાય એવો છે. સ્થૂળ દ્રષ્ટિથી ગ્રાહ્ય થાય એવો નથી.
આત્માનો અનુભવ કેમ થાય? આ એની વાત છે અને અનુભવ વિના ધર્મની શરૂઆત ત્રણ કાળમાં થતી નથી.
ગમે તેટલા વ્રત અને તપ અને જાપ અને જાત્રા કરે, મંદિર બંધાવે આહાહા!
દયા, દાન, કરુણા, કોમળતાના ભાવ, એ બધા રાગની ક્રિયા છે. જ્ઞાનની ક્રિયા નથી ભાઇ!
આત્માનું જ્ઞાન કોઇ અલૌકિક ચીજ છે. એણે એક સમય (પણ) આત્માનું જ્ઞાન કર્યું નથી. અનંતકાળથી આત્માને જાણ્યો નથી. આહાહા!
છ દ્રવ્યને જાણ્યા. આઠ કર્મને જાણ્યા.
એકસો અડતાલીસ કર્મની પ્રકૃતિને જાણી, એની સત્તા, ઉદય, બધી વિશુદ્ધિ, બધું જાણ્યું કોઇ પાર વગરનું જાણ્યું.
અગિયાર અંગ અને નવ પૂર્વ સુધી ભણી ગયો, લબ્ધિ મળી, પણ એ ત્યાં અને ત્યાં (જ) ઊભો છે એ.
શાસ્ત્રજ્ઞાન તે જ્ઞાન નથી ભાઇ! આહાહા! એ વાત સૂક્ષ્મ બીજા નંબરમાં આવશે.
હજી આ પહેલા નંબરની ભેદજ્ઞાનની વાત છે. કે આત્મા, બે દ્રવ્યની ભિન્નતા છે.
સ્વચતુષ્ટયમાં પરચતુષ્ટયની નાસ્તિ છે, એ પણ વિધિ-નિષેધ છે.
અસ્તિ-નાસ્તિ કહો કે વિધિ-નિષેધ કહો. સ્વપણે છે અને પરપણે નથી,
એનું નામ વિધિ-નિષેધ કહો કે અસ્તિ-નાસ્તિ કહો.
બે આંગળી છે, એકમાં બીજાની નાસ્તિ, એની એમાં એકની અસ્તિ સિદ્ધ થાય.
એકમાં બીજું ન હોય ત્યારે એકની સિદ્ધિ થાય. જીવમાં શરીરનો અભાવ ત્યારે જીવતત્ત્વ સિદ્ધ થાય.
એક પરમાણુમાં બીજા પરમાણુની નાસ્તિ ત્યારે એક પરમાણુ સિદ્ધ થાય.
એક પરમાણુ સિદ્ધ થાય તો અનંત પરમાણુ સિદ્ધ થાય.
એક પરમાણુ સિદ્ધ થાય તો અનંત પરમાણુ ભગવાને કહ્યા છે એ સિદ્ધ થઇ જાય.
એમ ધર્માસ્તિકાયમાં અધર્માસ્તિકાયની નાસ્તિ. અધર્માસ્તિકાયમાં ધર્માસ્તિકાયની નાસ્તિ. આકાશમાં કાળ દ્રવ્યની નાસ્તિ.
એમ બધા પદાર્થો સ્વતંત્ર, ભિન્ન ભિન્ન બિરાજમાન પોતાના સ્વભાવથી બિરાજમાન રહેલા છે.
એમ બે દ્રવ્યની એકદમ ચોખ્ખી ભિન્નતા અને એ ભિન્નતા કરવાના બધા કારણો કર્તા-કર્મ અધિકારમાં આપ્યા છે.
ટાઇમ હોય તો વાંચવું. આહાહા! સુખી થવું હોય તો વાંચવું. આહાહા!
જેને હજી દુ:ખી થવું છે એને એ કાંઇ વાંચવાની રૂચિ આવે નહીં. આહાહા!
ટાઇમએ મળે નહીં, ક્યાંક રોકાઇ જાય. આહાહા!
બે દ્રવ્યની ભિન્નતા પછીની બે વાત સૂક્ષ્મ કરવાની છે.
કે બે દ્રવ્યની ભિન્નતા પછી આત્મામાં પર્યાયનો અભાવ છે.
પર્યાય છે પણ પર્યાય ત્રિકાળી દ્રવ્યમાં નથી.
સામાન્ય જે શુદ્ધાત્મા છે, દૃષ્ટિનો વિષય છે, જેનું લક્ષ કરતાં આત્માનો અનુભવ થાય અને આનંદની પ્રાપ્તિ થાય,
એવો જે ભગવાન જ્ઞાનાનંદ અંદર પરમાત્મા બિરાજમાન છે, એમાં ઉત્પાદ-વ્યયનો અભાવ છે.
એમાં નવતત્ત્વના જે પરિણામ પ્રગટ થાય છે એનો અભાવ છે.
પ્રગટ છે, એમાં (જે) પ્રગટ થાય છે, એનો અભાવ છે.
આત્મા અનાદિ અનંત પ્રગટ છે છે ને છે!
અને પ્રગટ થાય છે પર્યાય, નાશવાન, એક સમયની પર્યાય, એમાં-ત્રિકાળીમાં, એનો અભાવ છે.
નિત્યમાં અનિત્ય તત્ત્વનો અભાવ છે. ભગવાન જીવતત્ત્વ નિત્ય તત્ત્વ છે, નવતત્ત્વ અનિત્ય તત્ત્વ છે.
મોક્ષતત્ત્વ પણ અનિત્ય તત્ત્વ છે. એક સમયનું આયુષ્ય છે મોક્ષનું.
ભલે સાદિ અનંતકાળની ધારાવાહિની અપેક્ષાએ મોક્ષને નિત્ય કહેવાય પણ પર્યાયની અપેક્ષાએ જુઓ તો એક સમયનું આયુષ્ય છે.
આયુષ્ય એટલે સમજાણું? એક સમયમાં પ્રગટ થાય અને પાછો એનો વ્યય થાય. ઉત્પાદ થાય અને વ્યય થાય.
ઉત્પાદ-વ્યય, ઉત્પાદ-વ્યય, ઉત્પાદ-વ્યય, ભલે ધારાવાહિ મોક્ષની પર્યાય એવી ને એવી આવે.
પછી સંસારની પર્યાય એમાં આવતી નથી, તો પણ એ અનિત્ય છે. અનિત્ય હોય એ જીવતત્ત્વ ન હોય.
અનિત્ય હોય તે જીવતત્ત્વ ન હોય અને જેમાં અનંત ગુણ ન હોય એ પણ જીવતત્ત્વ ન હોય.
અને જેમાં પરમપારિણામિકભાવ લક્ષણ ન હોય એ પણ જીવતત્ત્વ ન હોય.
આ દ્રવ્ય અને પર્યાયના ભેદજ્ઞાનની વાત છે. આહાહા!
મોદી સાહેબે કહ્યું હતું સોનગઢમાં આહાહા! આ તો દ્રવ્ય-પર્યાયના ભેદજ્ઞાનની ભાઇ વાત કરે છે. મોદી સાહેબે કહ્યું હતું.
મુમુક્ષુ :- ૧૩ મી ગાથા ચાલતી હતી. ઉત્તર :- હા, સોનગઢમાં. આ તો ભાઇ, જેને પોતાનું કરી લેવું છે, છૂટી જવું છે
આ સંસારમાંથી એના માટે આની વાત છે. આહાહા!
સંસાર જેને રૂચે છે, સત્તા જેને રૂચે છે એને આત્મા રૂચતો નથી. આહાહા!
સત્તા જેને જોઇએ છે એને આત્મા નહીં મળે. આહાહા!
જેને લક્ષ્મી જોઇએ છે બહારની એને આત્મા મળવાનો નથી.
આ જ્ઞાનલક્ષ્મી છે ભાઇ! આહાહા! આ ત અપૂર્વ ચીજ છે.
માંડ આ પુરુષ (ગુરુદેવ)ના પ્રાતપે બહાર વાત આવી છે. આહાહા!
એટલે નવ તત્ત્વનો પણ જેમાં અભાવ છે, બંધ-મોક્ષનો પણ જેમાં અભાવ છે.
આત્મા બંધાતો પણ નથી અને આત્મા મૂકાતો પણ નથી.
બંધાય છે અને મૂકાય છે એ અજીવ તત્ત્વ છે. અથવા પરદ્રવ્યમાં થાય છે, બંધ-મોક્ષ.
ભાવબંધ અને ભાવમોક્ષ પરદ્રવ્યમાં થાય છે. સ્વદ્રવ્યમાં ભાવબંધ અને ભાવમોક્ષ થતો નથી.
એ તો ત્રિકાળ મુક્ત છે પરમાત્મા. આહાહા!
મોદી સાહેબે બહુ માંગણી કરી કે આઠ દિવસમાં એક દિવસ તો આપો. બાકી ઇચ્છા નહોતી.
બિલ્કુલ ઇચ્છા નહોતી, સાવ. પણ મોદી સાહેબના કહેવાથી બે-ત્રણ વાર આ વાત કહ્યું એને.
આ ભાઇની પણ બહુ ઇચ્છા હતી, સુમનભાઇની, એટલે મેં કહ્યું અઠવાડિયામાં એક વાર ચાલો કલાક.
કેમકે ગુરુદેવે ઘણું આપ્યું છે હવે, સ્વયં પોતાથી નિર્ણય કરી અને પાર પામે એવું છે.
કાંઇ કોઇના કહેવાથી કોઇ સમજે એવું કાંઇ છે નહીં. આહાહા!
અને પૂજ્યપાદ આચાર્યે તો ત્યાં સુધી કહ્યું કે સાંભળવું એ પાગલપણું અને કહેવું એ પણ પાગલપણું છે.
આ શાસ્ત્રનો આધાર છે. આહાહા! સંતો તો એ જ વાત કહે ને? બીજી શું વાત કરે? ઠરવાની વાત કરે એ તો.
એટલે દ્રવ્ય સામાન્યમાં પર્યાયની નાસ્તિ છે માટે પર્યાયનો આત્મા કર્તા નથી.
પર્યાયનો કર્તા કેમ નથી? કે પર્યાય પર્યાયને પણ કરે અને પર્યાયને દ્રવ્ય પણ કરે એમ એક સત્તના બે કર્તા ન હોય.
અને એક કર્તાના બે પરિણામ ન હોય. સ્વયંમેવ પરિણામ થાય છે. પર્યાય સ્વયંમેવ થાય છે.
પર્યાયનો કર્તા ઇશ્વર પણ નથી, પર્યાયનો કર્તા જીવ પણ નથી, અને પર્યાયનો કર્તા કર્મ પણ નથી.
પર્યાયનો કર્તા પર્યાય છે, બસ!
એ પર્યાયનો કર્તા પર્યાય છે એમ જેને બેસે એને કર્તાબુદ્ધિ છૂટી જાય, પર્યાયનું લક્ષ છૂટી જાય.
પર્યાયનો કર્તા હું છું એમ લાગે ત્યાં સુધી દ્રષ્ટિ પર્યાય ઉપર છે.
અને પર્યાય પર્યાયથી થાય છે, મારાથી નહીં. ..
(બારણુ ખખડે છે. મુમુક્ષુ ઊભા થાઈ છે) કેમ?
મુમુક્ષુ:- મારા ઘેરથી છે. મારા ઘેરથી છે. ઉત્તર:- ઘેરથી છે. હવે આજે આવા દયો પછી મનાઈ. શું? ખોલો, ખોલો.
મુમુક્ષુ:- કાં મારે જવું જોઈએ. ઉત્તર:- નહીં. ખોલો, કઈં વાંધો નહીં, આવવા દયો.
દશ પછી આવવાની મનાઇ છે. હવે આજે છૂટ છે. બંધ કરી દયો.
મુમુક્ષુ:- હજી આવે છે. ઉત્તર:- આવે એટલે લઈ આવો. બસ. આહાહા!
અનંતકાળથી આ આત્માને આત્માએ, સ્વયંમેવ પોતાથી, બીજાના ઉપદશેથી નહીં.
ગૃહિત મિથ્યાત્વ જુદું, જન્મે ત્યારે અન્યમતિ થાય એનું નામ ગૃહિત મિથ્યાત્વ.
અને અગૃહિત મિથ્યાત્વ એટલે અનાદિકાળથી આત્મા, સ્વભાવથી અકારક-અવેદક-જ્ઞાતા, જાણનાર,
જાણનાર, જાણનાર, જાણનાર, જાણનાર, અનાદિ અનંત જાણનાર છે.
અનાદિ અનંત એનો સ્વભાવ જ જાણવું, જાણવું, જાણવું છે.
જાણનાર, જાણનાર, અકર્તા-અભોક્તા એવા આત્માને, પોતે પોતાની મેળે, ઉપદેશ વિના,
નિગોદના જીવને ઉપદેશ નથી મળ્યો કે તું અકર્તા છો ને કર્તા નથી. છતાં પણ એ કર્તાબુદ્ધિ રાખે છે અનંતકાળથી.
નિગોદમાંથી હજી નીકળ્યા નથી જીવો કેટલાક. થોડાક નીકળ્યા છે. સમજ્યા?
નિત્ય નિગોદ અને ઇત્તર નિગોદ. આહાહા!
એટલે નિગોદના જીવને પણ સંસ્કાર અનાદિકાળના અજ્ઞાનથી છે, કે હું પરિણામને અને પરને કરું છું અને દુ:ખને હું ભોગવું છું.
એને અગૃહિત મિથ્યાત્વ કહેવાય. એ અગૃહિત મિથ્યાત્ત કેમ ટળે અને સમ્યગ્દર્શન કેમ થાય
એનો ઉપદેશ સર્વજ્ઞ ભગવાનની વાણીમાં આવ્યો અને કુંદકુંદ ભગવાને ઝીલીને આ શાસ્ત્રો લખ્યા છે.
કે પરિણામનો કર્તા... પરિણામનો કર્તા કોણ છે? એની એને ખબર નથી, અને હું કોણ છું એની પણ એને ખબર નથી.
પરિણામનો કર્તા કોણ છે, એની પણ એને ખબર નથી, અજાણ છે એનાથી.
અને હું કોણ છું, એની પણ એને ખબર નથી. આહાહા! કાં કહે પરિણામને (૧) ઇશ્વર કરે, કર્તાવાદી, ઇશ્વરના કર્તાવાદી.
કાં (૨)કર્મના કર્તાવાદી કર્મ (પરિણામ)ને કરે. કર્મ કરે છે પર્યાયને સુખી દુ:ખી. અને કાં (૩) જીવ કરે છે.
એ ત્રણમાંથી, ત્રણે ખોટા, ત્રણમાંથી કોઇ સાચો નથી.
ઇશ્વરના કર્તાવાદી ખોટો, કર્મના કર્તાવાદી ખોટો અને જીવ કરે છે એ પણ ખોટો છે.
પરિણામ એના ષટ્કારકથી સ્વયં થાય છે. એ સત્ અહેતૂક છે.
પર્યાય, પર્યાયને કરે અને પર્યાયને દ્રવ્ય પણ કરે એમ એક સત્તના બે કર્તા હોઇ શકે નહીં.
થોડીક બુદ્ધિ ચલાવવી પડશે અને પોતાની માન્યતાને થોડીક ડિપોઝીટ રાખવી પડશે, સત્ય વાત સાંભળવા માટે.
અસત્ય સાંભળ્યું બહુ અને સંભળાવનારા ઢગલાબંધ છે.
જ્યાં જુઓ ત્યાં આ ઉપદેશ છે. કરો, આ કરો, આ કરો, આ કરો, આ કરો, આ કરો, ક્રિયા કરો, બસ! થઈ રહ્યું! આહાહા!
આત્મા રાગને કરે છે, રાગને ન કરે તો સ્વચ્છંદી થઇ જશે - આવા ઉપદેશ દેનારા છે.
આત્મા રાગને પૂર્વે પણ કર્યો નથી અત્યારે પણ કરતો નથી અને ભવિષ્યમાં પણ કરશે નહીં.
પર્યાય, પર્યાયને કરે છે. માને છે કે હું કરું છું, એ એનું અજ્ઞાન છે.
અજ્ઞાન હોવા છતાં એ પર્યાયનો કર્તા નથી, કર્તા પ્રતિભાસે છે, કર્તા બની શકતો નથી.
શું કહ્યું? નવિનભાઇ! ભગવાન જે આત્મા નિષ્ક્રિય અકારક છે, એ રાગ થાય, અને રાગ ઉપર દૃષ્ટિ રાખી,
અને એમ બકે-બોલે કે આ રાગને હું કરું છું, તો પણ એ રાગને કરી શકતો નથી.
કર્તા છું એમ પ્રતિભાસે છે, એ એનો પ્રતિભાસ છે, અજ્ઞાન છે.
રાગની ઉત્પત્તિ મિથ્યાત્વનું કારણ નથી. પણ રાગને હું કરું છું એવી જેની બુદ્ધિ થાય છે એ મિથ્યાદૃષ્ટિ બની જાય છે.
આહાહા! રાગ થાય છે સ્વયં અને માને કે હું કરું છું એણે સ્વભાવનું ખૂન કર્યું, હિંસા કરી.
આહાહા! મિથ્યાત્વના પરિણામ, એને પરમાત્મા હિંસા કહે છે.
એટલે પર્યાયનો કર્તા પર્યાય છે, સત્ છે, અહેતૂક છે, નિરપેક્ષ છે પર્યાય.
સત્ હોય એ નિરપેક્ષ હોય, એને કોઇની અપેક્ષા ન હોય.
આત્માથી પરિણામ થતા નથી, કર્મથી થતા નથી અને કોઇ ઇશ્વર એનો કર્તા નથી.
પર્યાય પર્યાયથી સ્વયંમેવ એના ષટ્કારકથી એના સ્વઅવસરે, એની જન્મક્ષણ છે ત્યારે જ થાય.
પર્યાયનો કાળ ફરે નહીં અને એનો ભાવ પણ ફરે નહીં.
જે ભાવે પર્યાય ઉત્પન્ન થવાની હોય એ જ ભાવે ઉત્પન્ન થાય. એ જ સમયે ઉત્પન્ન થાય.
સમય ફરે નહીં અને ભાવ પણ એનો ફરે નહીં.
અને જે એનો રાગાદિ પરિણામ થાય, એ રાગાદિ ઉયદભાવ પર્યાયમાં તન્મય થાય પણ જીવમાં તન્મય થઇ શકે નહીં.
એ એક સત્તમાં બે ભાવોનું તન્મયપણું નથી. ખ્યાલ રાખજો જરાક, સૂક્ષ્મ વાત તો કહી છે, કે મારે સૂક્ષ્મ જ કહેવું છે.
સમજી ગયા? જેટલું સમજાય એટલું સમજવું બીજો ઉપાય નથી.
કે એક પર્યાયમાં જેમ ઉદયભાવ તન્મય છે એમાં પારિણામિકભાવ તન્મય થઇ શકતો નથી.
અને પારિણામિકભાવ જીવતત્ત્વમાં તન્મય છે એમાં ઉદયભાવ તન્મય થઇ શકતો નથી. ત્રણ કાળમાં અશક્ય છે. આહાહા!
માટે દ્રવ્યમાં પર્યાયની નાસ્તિ છે એમ જાણીને પર્યાયની કર્તાબુદ્ધિ છોડી, આહાહા!
કર્તાનો અભિપ્રાય છોડી, ક્રિયા થયા કરશે.
ક્રિયા થયા કરશે પણ કર્તાનો અભિપ્રાય છોડી, લક્ષ છોડી અને હું તો જાણનાર છું, આહાહા! હું કરનાર નથી.
એમ જાણી, એવો નિર્ણય કરી, વિધિ-નિષેધનો નિર્ણય કરી.
વિધિ-નિષેધ એટલે સમજાણું? આ હું અકર્તા છું અને કર્તા નથી. એનું નામ વિધિ-નિષેધ.
નયમાં વિધિ-નિષેધ હોય, પ્રમાણમાં વિધિ-નિષેધ ના હોય.
કેટલાક જીવ તો પ્રમાણમાં અટકી ગયા, પછી વિધિ-નિષેધમાં આવતા જ નથી. આહાહા!
વિધિ-નિષેધ વિના નિર્ણય થઇ શકતો જ નથી. અને યથાર્થ નિર્ણય વિના અનુભૂતિ આવી શકતી નથી.
વિધિ-નિષેધથી નિર્ણય થાય છે. વિધિ-નિષેધથી અનુભવ થતો નથી.
ફરીથી શું કહ્યું? હું અકર્તા છું અને કર્તા નથી. એવો જે વિકલ્પ ઊઠે છે,
એવો જે વિધિ-નિષેધનો વિકલ્પ છે આહાહા! ત્યાં સુધી હજી અજ્ઞાન છે, ત્યાં સુધી અનુભવ નથી.
પણ એ વિધિ-નિષેધના વિકલ્પ જ્યાં ઊભા થાય છે, વ્યવહારનો નિષેધ કરે છે અને નિશ્ચયની તરફ એ ઢળે છે
ત્યારે એનો મિથ્યાત્વ જે ભાવ, અનાદિકાળનો હતો, અનુભાગ-રસ એ ગળવા માંડે છે, ઘટે છે મિથ્યાત્વ.
મિથ્યાત્વ ઘટતાં ઘટતાં, ગળતાં ગળતાં. ઘટતાં ઘટતાં અને ગળતાં ગળતાં, જાય છે નહીં.
રહેશે થોડો ટાઇમ પણ એ એવી ગલન સ્થિતિ આવે છે એની ભેદજ્ઞાનની, સવિકલ્પ ભેદજ્ઞાનનો વ્યવહાર. આહાહા!
એનાથી એવી સ્થિતિ જીવની આવી જાય છે કે યથાર્થ નિર્ણય થઇ જાય છે.
એ યથાર્થ નિર્ણય ક્યારે થાય છે? કે જ્યારે મિથ્યાત્વ બહુ ગળી જાય, ટળવાની અણી ઉપર આવી જાય છે, ટળ્યો નથી હજી.
ટળવાની અણી ઉપર આવે છે ત્યારે યથાર્થ નિર્ણય જીવને થાય છે.
મિથ્યાત્વ અવસ્થામાં, જેવો આત્માનો અનુભવ એને થવાનો છે સમ્યગ્દર્શનના કાળમાં
એવો જ જ્ઞાયક ભગવાન આત્મા એને પરોક્ષ અનુભવમાં આવી જાય છે.
પછી અલ્પકાળમાં જ એ વિકલ્પ તૂટીને અનુભવ સાક્ષાત્ થાય છે.
માટે પર્યાયનો કર્તા પર્યાય જ છે, આત્મા નથી, કર્મ નથી અને ઇશ્વર પણ નથી. આહાહા!
એક સત્તના બે કર્તા ન હોય. એક સત્તના બે ભોક્તા પણ ન હોય. શું કહ્યું?
મુમુક્ષુ :- એક સત્ ના બે ભોક્તા પણ ન હોય. બરાબર. ઉત્તર :- બરાબર જીજ્ઞેશ? પર્યાયમાં રાગ થાય, એમાં દુ:ખ થાય.
દુ:ખ તો આવે, પર્યાયનું ફળ તો દુ:ખ છે જ.
હવે એ દુ:ખને જીવ ભોગવે કે પર્યાય ભોગવે? મુમુક્ષુ :- પર્યાય ભોગવે.
ઉત્તર :- પર્યાય ભોગવે. બસ! જીવ ભોગવે નહીં. આહાહા! પછી તો હજી આગળ છે.
આ તો પહેલો પાઠ છે. પછી તો જીવ એને જાણશે પણ નહીં. હમણાં થોડીકવારમાં એ આવશે વખત.
ઝાઝો વખત ન લાગે. સમજી ગયા? સમ્યગ્દર્શન થવા માટે ઝાઝો વખત ન લાગે.
જો યથાર્થ એને લાઇન (line) હાથમાં આવી જાય તો. બાકી તો ગોથા ખાઇ ખાઇને અનંતકાળ જાય.
જો હાથમાં લાઇન ન આવે એને તો ક્યાંથી કામ થાય? આહાહા!
માટે પર્યાયમાં જે રાગ થાય છે એનો કર્તા પર્યાય છે અને એમાં જે દુ:ખ થયું એનું ફળ, એનો ભોક્તા પર્યાય છે.
ભગવાન! નિષ્ક્રિય પરમાત્મા આહાહા! દુ:ખને ભોગવે એવો આત્માનો સ્વભાવ નથી,
છતાં હું દુ:ખને ભોગવું છું એમ માને તે મિથ્યાદ્રષ્ટિ થાય છે.
દુ:ખને ભોગવી તો શકતો નથી. દુ:ખને ભોગવું છું એવો એને પ્રતિભાસ થાય છે.
શું કહ્યું? દુ:ખને ભોગવતો હોય અને હું દુ:ખને ભોગવું છું એમ જો માનતો હોય તો તો સમ્યગ્દ્રષ્ટિ કહેવાય.
શું કહ્યું સમજાય છે? સુમનભાઇ! આહાહા! ઊંચા પ્રકારનો માલ છે આ તો.
વ્યવહારના પક્ષવાળાને કઠણ પડે બહુ. આહાહા! એવો પક્ષ છે અનાદિકાળનો, છૂટવો મુશ્કેલ.
દુ:ખને આત્મા ભોગવે છે એ ઉપચારનું કથન છે. દુ:ખને પર્યાય ભોગવે છે એ અનુપચાર, નિશ્ચયનું કથન છે.
પર્યાય દુ:ખને ભોગવે છે. જે કરે તે ભોગવે ને? જે કરે તે ભોગવે, એક સિદ્ધાંત.
હેં? જો આત્મા રાગને કરતો હોય તો તો રાગને, દુ:ખને, આત્મા ભોગવે.
એ તો વાસ્તવિક છે પણ આત્મા તો રાગનો ઉત્પાદક નથી. ઉત્પન્ન કરતો નથી. આહાહા!
કેમકે નિષ્ક્રિય છે પરમાત્મા. કોઇ ગુણ એવા નથી, ગુરુદેવે કહ્યું, કે રાગને ઉત્પન્ન કરે.
રાગનો કર્તા નથી કેમકે ગુણ કોઇ એવો નથી. એ ગુરુદેવને માનતા નથી! આ જીવો. આહાહા!
કોઇ એવી ગુણ-શક્તિ નથી આત્મામાં, કે એ રાગને ઉત્પન્ન કરે અને કોઇ એવી શક્તિ નથી કે દુ:ખને ભોગવે.
હા પરિણામ કરે અને પરિણામ ભોવગે. બસ, એની કર્તા અને ભોક્તાની મર્યાદા ઉદય (ઔદયિક) ભાવ સુધી છે.
અને ઉદય ભાવ જ્યાં છે ત્યાં કર્તા ભોક્તા છે. ઉદય ભાવ સમજ્યા ને?
ચાર પ્રકારના ભાવો છે - ઉદય, ઉમપશમ, ક્ષય(ક્ષાયિક), ક્ષયોપશમ.
તો ઉદય ભાવનું અસ્તિત્ત્વ જીવમાં નથી, પર્યાયમાં છે. એ પણ થોડો ટાઇમ. અનાદિ અનંત ન હોય. એક સમય પૂરતું.
મુમુક્ષુ :- બાકીના ત્રણ ભાવનું? ઉત્તર :- બાકીના ત્રણ ભાવનું પર્યાયમાં અસ્તિત્ત્વ છે.
ઉપશમનું અસ્તિત્ત્વ પર્યાયમાં, ક્ષાયિકનું અસ્તિત્ત્વ પર્યાયમાં. ક્ષાયિક ભાવ પર્યાયથી તન્મય છે.
ક્ષાયિક ભાવ કેવળજ્ઞાનની પર્યાયથી તન્મય છે, પણ ક્ષાયિક ભાવ ભગવાન આત્માથી અતન્મય છે.
તન્મય છે જ નહીં. કેમકે બે ભાવ એકમાં તન્મય ન હોય.
ન્યાય સમજાય છે? પારિણામિક ભાવથી આત્મા જો તન્મય છે, પરમપારિણામિક ભાવથી.
પાંચ ભાવ છે કે નહીં? તો એક ભાવથી જો તન્મય છે, તો એમાં બીજો ભાવ આવી અને તન્મય થઇ જાય,
તો તો આત્માનો નાશ થઇ જાય. આહાહા! આ એક બુદ્ધિગમ્ય વાત છે.
લોજીક અને ન્યાયથી છે વાત પણ વ્યવહારનો પક્ષ એવો (દૃઢ) થઇ ગયો છે (કે સત્ય નથી સમજાતું).
અનન્ય, જીવને રાગથી અનન્ય, અનન્ય, અનન્ય, અનન્ય માન્યા કરે છે. છે અન્ય અને માને અનન્ય. આહાહા!
આ બધી વાત શાસ્ત્રમાં છે હું કહું છું હોં! કે પર્યાયમાં જ ઉપશમ ભાવની તન્મયતા.
ક્ષાયિક ભાવની તન્મયતા પણ પર્યાયમાં, દ્રવ્યમાં તન્મય થાય જ નહીં.
એ તન્મય ક્યારે થાય? કે જો પારિણામિક ભાવને કાઢી નાખો આમાંથી, તો તો તન્મય થાય પણ એ તો નીકળે જ નહીં.
(નીકળે) તો તો જીવનો નાશ થાય. જીવના ભાવનો નાશ થાય તો ભાવવાનનો પણ નાશ થાય.
જીવનો ભાવ પરમપારિણામિક છે. આહાહા! નિષ્ક્રિય શુદ્ધ પારિણામક: આ જીવનું લક્ષણ છે.
આહાહા! રાગાદિક જીવનું લક્ષણ નથી, પર્યાયનું લક્ષણ છે.
ક્ષાયિક ભાવ જીવનું લક્ષણ નથી, પર્યાયનું લક્ષણ (છે), જીવનું લક્ષણ નથી.
મુમુક્ષુ:- સુખ નામ ગુણ છે કે નહીં? ઉત્તર:- ત્રિકાળી ગુણ એ લક્ષણ છે, સુખની પર્યાય એનું લક્ષણ નથી.
મુમુક્ષુ:- સુખ કોણ ભોગવે? ઉત્તર:- દુ:ખ પર્યાય ભોગવે. સુખ પર્યાય ભોગવે.
કેવળી ભગવાનની પર્યાય પ્રગટ થાય છે ને એ આનંદને ભોગવે છે. એનો ભગવાન આત્મા (આનંદને) ભોગવતો નથી.
જો એ આનંદને ભોગવતો હોય તો દુ:ખનો ભોગવનારો એ સિદ્ધ થઇ જશે.
તો જીવ તત્ત્વનો નાશ થાશે. જીવતત્ત્વની સિદ્ધિ જ નહીં રહે.
તો સુખ કોણ ભોગવે છે? આટલી આટલી શુકલ ધ્યાનની શ્રેણી માંડી, પરમાત્મા થયા, તો સુખ માટે જ કર્યું ને એમણે?
આહાહા! તો એ સુખ કોણ ભોગવે છે? જીવ ભોગવે છે એ ભ્રાંતિ છે.
ઉપચારથી જ્યારે પર્યાય પર્યાયને-સુખને-આનંદને ભોગવે છે, ‘નિત્ય આનંદ ભોજી’ આવે છે ને?
એ પર્યાય ભોગવે છે આનંદને. ઉપચારથી આત્મા એને ભોગવે છે. મુનિરાજ આનંદને ભોગવે છે.
અમારા કેવળી પરમાત્મા, અરિહંત અને સિદ્ધ, નિત્ય આનંદને ભોગવે છે. એ ઉપચારના કથન છે.
ભોગવે છે પર્યાય અને બાજુમાં ભગવાન આત્માનું અસ્તિત્ત્વ છે, (તેથી) ઉપચારથી આત્મા એને ભોગવે છે.
આત્મા ભોક્તા-બોક્તા છે નહીં, અભોક્તા છે. આહાહા!
ભોગવતો કેમ નથી એ? હવે એનું કારણ. કે અમારા પરમાત્મા આનંદને કેમ ભોગવતા નથી?
કે तद्रूपो न भवति, તે રૂપે પારિણામિક ભાવ થતો નથી. માટે ભોક્તા નથી.
છતાં ભોક્તાનો ઉપચાર છે, ભોક્તાનો ઉપચાર છે, વ્યવહાર છે.
ઉપચાર કહો કે વ્યવહાર, એ અસત્યાર્થ કથન છે.
શ્રદ્ધા માટે એ કથન અસત્યાર્થ છે. જાણવા માટે સત્યાર્થ કથનચીત. આહાહા! આવી વસ્તુ છે. ઝીણું તો છે!
મુમુક્ષુ :- દુ:ખ નામનો ગુણ નથી માટે તો નથી ભોગવતો. ઉત્તર :- હા.
મુમુક્ષુ :- (પણ) સુખનો તો ગુણ છે. ઉત્તર :- સુખનો ગુણ છે ત્રિકાળી, એ ત્રિકાળી ગુણ છે એ સક્રિય છે કે નિષ્ક્રિય?
મુમુક્ષુ :- નિષ્ક્રિય. ઉત્તર :- નિષ્ક્રિય તો સુખને કેમ ભોગવે?
અને પર્યાય સક્રિય છે. પર્યાય જરૂર સુખને ભોગવે. જરૂર ભોગવે. સમજી ગયા?
એ નિશ્ચયનું કથન છે. આત્મા એને ભોગવે છે, એ વ્યવહારનું કથન છે.
અને વ્યવહાર સઘળોય અભૂતાર્થ જાણજે. આહાહા!
કહ્યું તું કે સૂક્ષ્મ વાત કરવી છે. આહાહા!
માટે દ્રવ્યમાં પર્યાયની નાસ્તિ છે. એવું અસ્તિ-નાસ્તિ અનેકાંત છે.
અથવા વિધિ-નિષેધ દ્વારા, નય દ્વારા મિથ્યાત્વ ગળે છે અને જ્ઞાન દ્વારા આત્માનો અનુભવ થાય છે.
નયમાં વિધિ-નિષેધ હોય. પ્રમાણમાં વિધિ-નિષેધ ન હોય.
પ્રમાણમાં જે અટકેલો છે અને નયમાં આવ્યો નથી એ વિધિ-નિષેધમાં આવતો નથી એટલે મિથ્યાત્વ ગળતું પણ નથી.
પ્રમાણના પક્ષવાળાને મિથ્યાત્વ ગળે નહીં. અને નયના જ્ઞાનવાળાને પણ મિથ્યાત્વ ગળે નહીં.
બે નયના જ્ઞાનવાળાને પણ મિથ્યાત્વ ગળે નહીં. ટળે તો નહીં પણ ગળે પણ નહી.
(અજ્ઞાની કહે છે) ભગવાને બે નય કહી છે. અમે બે નયના જ્ઞાતા છીએ. આહાહા! એમાં મિથ્યાત્વ ગળે નહીં.
ટળે તો નહીં જ, ગળે (પણ) નહીં, કેમકે વિધિ-નિષેધ નથી કરતો એ. આમ પણ છે અને આમ પણ છે.
આમ છે અને આમ નથી! વિધિ-નિષેધમાં, આમ છે અને આમ નથી.
આત્મા શુદ્ધ છે, અશુદ્ધ નથી. આત્મા વીતરાગની પ્રતિમા છે અને રાગી નથી.
આત્મા અકર્તા છે અને કર્તા નથી. અભોક્તા છે અને ભોક્તા નથી.
એમ નય દ્વારા નિશ્ચયનયથી અકર્તા છે અને વ્યવહારનયે કર્તા કહ્યું એનો નિષેધ કરવો જોઇએ કે હું કર્તા નથી.
એમ વિધિ-નિષેધના નયોના વિકલ્પમાં આવતાં મિથ્યાત્વ એને ગળે છે, ટળતું નથી.
પછી જ્યારે યથાર્થ નિર્ણયનો કાળ આવે ત્યારે મિથ્યાત્વ એવું ગળે છે કે ટળી જાય એવું ગળે.
ગળવાના બે પ્રકાર, ગળે અને પછી વધી પણ જાય અને ગળે અને ટળી પણ જાય.
શું કહ્યું જીજ્ઞેશ સમજાણું?
ગુરુના યોગમાં આવ્યો હોય, મિથ્યાત્વ ગળે અને પછી ક્યાંક બીજો ભટકાઇ જાય કોક (મિથ્યાદ્રષ્ટિ) તો પાછું મિથ્યાત્વ વધી જાય.
એવો એક ગળે અને વધે એવો એક જીવ હોય અને ગળે અને ટળી જાય એવો એક જીવ હોય. ગળે પછી વધે નહીં, ટળે. આહાહા!
એવી વસ્તુ છે! આ વાદવિવાદે પાર આવે એમ નથી, હેં?
અને (પ્રવચન રત્નાકરના) અગિયાર ભાગ બહાર પડી ગયા છે. બધું એમાં ભરેલું છે.
પણ ટાઇમ કાઢીને સ્વાધ્યાય કરવો જોઇએ. ગુરુદેવની ટેપ છે, નવ હજાર તો ટેપો છે. આહાહા!
અને પરસ્પર સમવિચારના જીવોની સાથે તત્ત્વ નિર્ણય માટે ચર્ચા કરવી જોઇએ.
અને એમ લાગે કે વિચાર ભેદ છે પછી એમની સાથે બેસવું ન જોઈએ.
વિચાર ભેદ હોય ને તો જય જિનેન્દ્ર કહેવું બસ! પણ વિચાર ભેદ હોય એની સાથે પછી મજા નહીં. સમજી ગયા?
રાગ-દ્વેષ થાય, કારણ વગરના, એટલે અલિપ્ત રહેવું.
વિચાર ભેદ ન હોય અને ગુરુની લાઇન એને હોય એમ લાગે તો જરૂર પરસ્પર ચર્ચા કરવી. આહાહા!
એટલે પર્યાયનો કર્તા પર્યાય છે, દ્રવ્ય નથી. એક સત્તના બે કર્તા ન હોય. એક સત્તના બે ભોક્તા ન હોય.
સુખની પર્યાય એક છે, એ પર્યાય પણ ભોગવે અને દ્રવ્ય પણ ભોગવે એમ એક સત્તના બે ભોક્તા ન હોય.
બે સત્ત અલગ અલગ છે. સમજી ગયા?
એક સત્તમાં બીજા સત્તની નાસ્તિ છે ત્યારે એકની અસ્તિ.
સ્વરૂપે સત્તા અને પરરૂપે અસત્તા. બે ભાવ વડે એક પદાર્થની સિદ્ધિ થાય છે. આહાહા!
એકમાં બીજાની નાસ્તિ છે.
એટલે વિધિ-નિષેધમાં આવતાં એને મિથ્યાત્વ ગળે છે અને એને યથાર્થ નિર્ણય પણ આવે છે.
યથાર્થ નિર્ણય આવ્યા પછી, એને કાં અંત:મુહૂર્તમાં અને કાં થોડા ટાઇમમાં અવશ્ય સમ્યગ્દર્શન થાય છે.
અને (યથાર્થ નિર્ણય વાળાને) ઉપચારથી, નૈગમ નયે, સમ્યગ્દર્શન થઇ ગયું, એમ પણ સંતો કહે છે.
પોતાને પણ ખબર પડે અને બીજા સંતોને પણ (ખબર પડે), આ પ્રમાણે શાસ્ત્રમાં લખ્યું છે.
મુમુક્ષુ :- ગળ્યા પછી ટળવાનું. ઉત્તર :- ગળ્યા પછી ટળવાનું એમ કે નય દ્વારા નક્કી કર્યું કે હું અકર્તા છું,
નય દ્વારા નક્કી કર્યું કે અભોક્તા છું, નય દ્વારા એમ નક્કી કર્યું કે હું જ્ઞાયક છું, એવો જે વિકલ્પ ઊઠતો હતો.
અરે! હું તો સ્વભાવથી જ જ્ઞાયક છું, હું તો સ્વભાવથી જ જ્ઞાયક છું.
હું તો ત્રણેકાળ સ્વભાવથી અકારક અવેદક છું, મારે નયની જરૂર નથી.
નયનો સહારો છૂટી જાય છે અને સ્વભાવના જોરે અનુભવ થાય છે.
ત્યારે નયાતિક્રાંત થાય એમ કહેવામાં આવે છે. નયોની લક્ષ્મી ઉદય પામતી નથી.
નયથી નિર્ણય થાય અને જ્ઞાનથી અનુભવ થાય. નય છે એ જ્ઞાન નથી.
નય છે એ માનસિક જ્ઞાન છે, ઇન્દ્રિયજ્ઞાન છે. એ જ્ઞેયનો ભેદ છે, નય છે એ જ્ઞાનનો ભેદ નથી.
નયથી નિર્ણય થાય, અનુભવ ન થાય. નયાતિક્રાંત થાય ત્યારે અનુભવ થાય.
એ સ્વભાવનું જોર આવી જાય ને એને ત્યારે એ વિકલ્પ, નિર્ણયનો વિકલ્પ, પણ છૂટી જાય.
એને દેવસેન આચાર્યે (નય ચક્ર, પાનું ૩૧) એમ કહ્યું કે નિશ્ચયનયથી નિર્ણય કર્યો પછી
એ નિશ્ચયનય એવી પ્રગટ થાય છે કે આત્માનો અનુભવ કરાવી, આનંદની પ્રાપ્તિ કરાવી અને નય ચાલી જાય છે.
એક વાર દાખલો આપ્યો હતો કે ચક્રવતી મહારાજને મળવા જતાં હતા શેઠ, કોઇ મોટા નગરશેઠ,
તો પટ્ટાવાળાને કહ્યું કે મને બતાવ બંગલો, એટલે પટ્ટાવાળો બંગલા સુધી આવ્યો.
પછી દરવાજા સુધી, ચક્રવર્તીના દરવાજા સુધી, શેઠને લઇ આવ્યો. પછી કહે કે તમે અંદર જાવ.
(શેઠ કહે) તમે તો મારી સાથે આવો. (પટ્ટાવાળો કહે) કે ના સાહેબ, હું અંદર નહીં આવી શકું, હું લાચાર છું.
મને આવવાની મનાઇ છે, સાહબેની! રાજા સાહેબની મને (અંદર) આવવાની મનાઇ છે.
તમે જઇ શકો છો. તો કહે ભલે, એટલે શેઠ અંદર વયા ગયા અને ઓલો બહાર રહી ગયો પટ્ટાવાળો.
એમ નય છે એ પટ્ટાવાળો છે. અનુભવકાળમાં નય અંદર જતી નથી.
નય છે (તે) વિકલ્પ છે, રાગ છે, ઇન્દ્રિયજ્ઞાન છે, જ્ઞેયનો અંશ છે.
એ નયજ્ઞાન-વિકલ્પજ્ઞાન આત્માને અનુભવવાનું સાધન નથી.
એ અતીન્દ્રિયજ્ઞાનથી આત્માનો અનુભવ થાય છે. સમજી ગયા?
એટલે નય ચાલી જાય છે, અનુભવના કાળે નય રહેતી નથી, એવી એક સ્થિતિ આવે છે.
એક પાઠ તો પૂરો થયો. હવે બીજી વાત કરી દઉં. આ વાત તો ફરી ફરી કરવાની છે હજી.
હું આ જ વાત કરવાનો છું. હવે બીજી વાત કરવાનું બંધ બસ! ખલાસ!
આ બે જ વાત કરીશ. આવતા રવિવારે બે વાત.
કોઇ પણ રવિવારે તમે આવો. ત્રીજી વાત હવે મારી પાસે છે નહીં. બસ!
ઉપસ્થિતિ ખૂબ (છે), હેં? ઘણો વિસ્તાર ગુરુદેવે કર્યો હવે વિસ્તારથી ઘણું કહ્યું. હવે અલમ્! આહાહા!
બીજી વાત એવી છે કે આ ભગવાન જે આત્મા, જીવતત્ત્વ છે, પરમાત્મ તત્ત્વ અંદર બિરાજમાન છે.
એને આ આશ્રવતત્ત્વ અને અજીવ તત્ત્વોથી, શરીરથી, રાગથી ભિન્ન પાડવાનું અસાધારણ લક્ષણ શું છે?
કે જેનાથી ભેદજ્ઞાન થઇ અને શુદ્ધાત્માનો પ્રત્યક્ષ અનુભવ થાય, સમ્યગ્દર્શન થાય,
આત્મદર્શન થાય એવું અસાધારણ લક્ષણ શું છે?
જ્યાં સુધી અસાધારણ લક્ષણને જીવ જાણશે નહીં ત્યાં સુધી એને એ જ્ઞાનમાં આત્માનો અનુભવ નહીં થાય.
એટલે પહેલા અસાધારણ લક્ષણની વાત કરું.
કે આ આત્મા છે જીવતત્ત્વ, એનો ઉપયોગ લક્ષણ છે. એ અસાધારણ લક્ષણ નથી.
એ સાધારણ લક્ષણ છે. સાધારણ લક્ષણ કોને કહેવાય?
કે નિદગોમાં પણ હોય અને સિદ્ધમાં પણ હોય. બધામાં વ્યાપે, કોઇમાં લક્ષણ ન હોય એવું નહીં.
સર્વમાં અને સર્વ અવસ્થામાં હોય. એ સામાન્ય લક્ષણ છે જીવનું, બધામાં હોય.
એ ઉપયોગ સમ્યક્જ્ઞાન કે મિથ્યાજ્ઞાન નહીં. મતિજ્ઞાન, શ્રુતજ્ઞાન કે કેવળજ્ઞાન નહીં. ઉપયોગ લક્ષણ છે, બસ!
સામાન્ય લક્ષણ, વિવિક્ષાનો અભાવ તેને સામાન્ય કહેવાય.
એ આત્માનું અસાધારણ લક્ષણ (સ્વપ્રકાશક) ઉપયોગ છે. એ ઉપયોગમાં જો આવ્યો તો રાગથી ખસી ગયો.
રાગ જીવનું લક્ષણ નથી. રાગ કરે અને દુ:ખ ભોગવે એ જીવનું લક્ષણ જ નથી.
જાણવાની ક્રિયા થાય છે, કરતો નથી. જાણવાની ક્રિયા થાય છે એમ લેવું. સમજી ગયા?
સમયે સમયે ઉપયોગ પ્રગટ થાય છે, એ સામાન્ય લક્ષણ છે.
હવે જે સામાન્ય લક્ષણ, ઉપયોગ, છે એ સ્વપરપ્રકાશક લક્ષણવાળું છે.
એ પણ સાધારણ લક્ષણ છે, અસાધારણ લક્ષણ નથી.
સામાન્ય લક્ષણ, સાધારણ (લક્ષણ) કહો કે સામાન્ય (લક્ષણ) કહો, એનાથી સાધ્યની સિદ્ધિ નથી.
ઉપયોગ લક્ષણથી સાધ્યની સિદ્ધિ નથી, અને ઉપયોગનું લક્ષણ સ્વપરપ્રકાશક, એ સાધારણ લક્ષણ છે.
નિગોદમાં પણ સ્વપરપ્રકાશક લક્ષણ છે. કેવળીમાં પણ સ્વપરપ્રકાશક છે. એ સામાન્ય લક્ષણ (છે).
પણ આ આત્માને રાગથી જુદું પાડવાનું અસાધારણ લક્ષણ જોઇએ કે જેથી આત્માનો અનુભવ થાય, થાય ને થાય જ.
જેમ ઓલું દ્રવ્ય અને પર્યાયમાં પ્રમાણમાંથી પર્યાયની નાસ્તિ છે અને દ્રવ્યની અસ્તિ છે,
એમ આ સ્વપરપ્રકાશક લક્ષણમાંથી સ્વ જણાય છે એને પર જણાતું નથી. એમાં વિધિ-નિષેધ છે.
એ વિધિ-નિષેધમા આવ્યો એને મિથ્યાત્વ ગળે. સ્વપરપ્રકાશકના પક્ષવાળાને મિથ્યાત્વ ગળતું પણ નથી અને ટળતું પણ નથી.
મુમુક્ષુ :- અપૂર્વ વાત! ઉત્તર :- આત્મા છે ને બધા. હેં!
કોક કોકને તો સ્ટ્રાયક (strike) થાય કે નહિ અંદર? કે ન થાય? હેં!
વાણી આવે છે તો ઝીલનારા તો હોય ને? હેં?
જીવનું લક્ષણ ઉપયોગ અને ઉપયોગનું લક્ષણ સ્વપરપ્રકાશક. એ બેય લક્ષણ સાધારણ છે, અસાધારણ લક્ષણ નથી.
એના દ્વારા રાગથી આત્મા જુદો પડી શકતો નથી. આ જીજ્ઞેશ ના પાડે છે, ચોખ્ખી.
આત્મા છે ને? હેં? આઠ વર્ષનો બાળક પણ સમ્યક્ પામીને આહાહા! નાની મોરપીંછી અને કમંડળ લઇને
ચાલતો હોય આઠ વર્ષનો બાળક, આમ જાણે સિદ્ધ ચાલ્યા આવે નગ્ન મુનિ. હેં? આનંદમાં ઝૂલતા.
અને એ ભવમાં તો શ્રેણી માંડીને આઠ વર્ષની ઉંમરે! અને કેવળજ્ઞાન પ્રગટ કરે. આહાહા! એ વાર્તા કેવી હોય? અસાધારણ હોય.
એણે સ્વભાવની વાત સાંભળી નથી રૂચિપૂર્વક. કામ ભોગ બંધનની કથા સાંભળી છે.
કરવું ને ભોગવવું, કરવું ને ભોગવવું, એ વાત સાંભળી છે.
પણ આત્મા અકારક અને અવેદક છે એ વાત એણે રૂચિપૂર્વક સાંભળી નથી.
માટે આત્માનું લક્ષણ ઉપયોગ, એ લક્ષણથી પણ સાધ્યની સિદ્ધિ નથી.
અને ઉપયોગનું લક્ષણ સ્વપરપ્રકાશક એમાં પણ સાધ્યની સિદ્ધિ નથી.
ત્યારે હવે સાધ્યની સિદ્ધિ કેવી રીતે થાય?
ઉપયોગ લક્ષણ પણ બરાબર છે, રાખ્યુ. સ્વપરપ્રકાશક લક્ષણ પણ બરાબર છે, રાખ્યું.
પણ ઉપયોગમાંથી શુદ્ધોપયોગય કેમ થાય? કે સ્વપ્રકાશક છું અને પરપ્રકાશક નથી.
જ્ઞાયક જણાય છે અને રાગ જણાતો નથી. એમ સ્વપરપ્રકાશકના પ્રમાણમાંથી, વિધિ-નિષેધ, નય દ્વારા, એ કરવા માંડે છે જીવ. આહાહા!
જાણનાર જણાય છે, મને રાગાદિ જણાતા નથી. મને પરપદાર્થ જણાતા નથી.
એ વિધિ-નિષેધ, સ્વપરપ્રકાશકમાંથી જ વિધિ-નિષેધ કાઢવી. સ્વ જણાય છે અને પર જણાતું નથી.
એમ જો એ કરવા માંડે આહાહા! તો એને પરને જાણવાનો જે પક્ષ છે,
અને એ પક્ષથી ઇન્દ્રિયજ્ઞાન પ્રગટ થતું હતું, એ ઇન્દ્રિયજ્ઞાન રોકાઇ જાય છે એને.
અને એક નવું જાત્યાંતર જ્ઞાન, અસાધારણ લક્ષણ, અતીન્દ્રિયજ્ઞાન (પ્રગટ થાય છે).
જે ઉપયોગ લક્ષણ હતું એ અતીન્દ્રિય નહોતું.
પણ ઉપયોગ અને સ્વપરપ્રકાશક, એ ઉપયોગમાં એમ આવે છે કે મને તો જ્ઞાયક જણાય છે, પર જણાતું નથી.
એમ સ્વપરપ્રકાશકમાંથી, વિધિ-નિષેધના વિકલ્પમાં આવીને, આહાહા! જ્ઞાનનું લક્ષણ સ્વપ્રકાશક છે.
એવા પક્ષમાં આવે અને નિર્ણય થાય તો પક્ષાતિક્રાંત થઇને સાક્ષાત્ અનુભવ થઇ જાય. આહાહા!
જીવનું લક્ષણ ઉપયોગ, એ અસાધારણ લક્ષણ નથી, બધામાં છે.
નિગોદમાં પણ છે, અભવીમાં પણ છે ઉપયોગ લક્ષણ. શું (એનાથી) સાધ્યની સિદ્ધિ થઇ? સમ્યગ્દર્શન થયું?
સ્વપરપ્રકાશક બધામાં છે, થયું (એનાથી) સમ્યગ્દર્શન?
આહાહા! આ સમ્યગ્દર્શનની વિધિ છે. વિધિ-નિષેધથી નિર્ણય થાય. અને સ્વભાવથી અનુભવ થાય.
સ્વભાવ સુધી પહોંચે એટલે વિધિ-નિષેધનો વિકલ્પ (નીકળી જાય), પક્ષાતિક્રાંત થઇ જાય. આહાહા!
આત્માનું લક્ષણ ઉપયોગ અને ઉપયોગનું લક્ષણ સ્વપરપ્રકાશક. એ બેય લક્ષણ સામાન્ય છે, અસાધારણ લક્ષણ નથી.
આહાહા! ઉપયોગ સાધારણ હતું, જુઓ લક્ષણ. એ ઇન્દ્રિયજ્ઞાન કે અતીન્દ્રિયજ્ઞાનનો એવો ભેદ નહોતો પાડયો. ભરતભાઇ!
ઉપયોગ લક્ષણ. એમાં ઇન્દ્રિય જ્ઞાન .... (ટેપ – tape પૂરી થઈ ગઈ)