(આત્મા) જ્ઞાન સ્વભાવી છે. તે આત્મા વ્યવહારનયે પોતાના પરિણામનો કર્તા છે, નિશ્ચયનયે આત્મા અકર્તા છે.
વ્યવહારનયે પોતાના પરિણામનું જે ફળ એનો ભોક્તા પણ છે, નિશ્ચયનયે આત્મા એ પરિણામનો અભોક્તા છે.
એમ અનેક પ્રકારે નયનું વર્ણન બે નય દ્વારા આવે છે શાસ્ત્રમાં.
અને એ બે નયોના જે વિકલ્પ છે, એ તીર્થંકર ભગવાનની વાણીમાં આવ્યું કે અમે બે નયથી સ્વરૂપનું વર્ણન કર્યું છે.
એને ભાવિ તીર્થંકર પદ્મપ્રભમલધારીદેવ કહે છે હે સર્વજ્ઞ વીતરાગ પરમાત્મા, તારા આ નયકથન છે એ તો ઈન્દ્રજાળ છે. આહાહા!
નયોનું સ્વરૂપ તેં કહ્યું ભલે, પણ નયોના વિકલ્પમાં જીવો અટકી જાય છે.
સમયસારમાં ૭૩ ગાથામાં એક વાત આવે છે કે જેવી રીતે સમુદ્રમાં કોઈ વાવાઝોડું આવે
અને વમળ આવે તો વહાણ એમાં સલવાઇ જાય છે, છૂટી શકતું નથી.
પણ એ વાવાઝોડું શાંત થાય છે તો એ વહાણ છૂટીને ચાલવા માંડે છે.
એમ આ નયોની ઈન્દ્રજાળમાં અભ્યાસી જીવો અટકી ગયા હતા. (એ) દેખાય છે સંતોને, જ્ઞાનીઓને.
કે એ (નયજ્ઞાન) તો માત્ર અનુમાન દ્વારા પદાર્થનો નિર્ણય કરવાનું સાધન હતું.
નયજ્ઞાનથી આત્માનો અનુભવ થઈ શકતો નથી. માટે તું એ નયોના વિકલ્પને છોડીને,
વિકલ્પાતીત થઈને, નયાતિક્રાંત થઈને, નય પક્ષાતિક્રાંત થઈને આત્માનો અનુભવ કરી લે.
ત્યારે એના માટે ૨૦ કળશ લખ્યા. એમાં પહેલો કળશ આચાર્ય ભગવાને કહ્યો, એ બોલો તમે.
મુમુક્ષુ:-य एव मुक्त्वा नयपक्षपातं स्वरुपगुप्ता निवसन्ति नित्यम्।
विकल्पजालच्युतशान्तचित्ता- स्त एव साक्षादमृतं पिबन्ति ॥ ૬૯ ॥
ઉત્તર:- એ નયોના વિકલ્પ દ્વારા જાણીને પછી નયના વિકલ્પને છોડે છે અને સાક્ષાત્ આત્માનો અનુભવ કરે છે. આહાહા!
એ આનંદનો અનુભવ કરી શકે છે. એ જ ૨૦ કળશનું તાત્પર્ય પંચાધ્યાયીકર્તાએ એક શ્લોકમાં (૫૮૪, પૂર્વાર્ધ) કહ્યું,
કે જીવ સ્વનો કે પરનો કર્તા-ભોક્તા હો કે ન હો.
સ્વ એટલે વીતરાગ પરિાણમ અને પર એટલે રાગ, સ્વનો કે પરનો. પર પદાર્થથી કાંઈ સંબંધ નથી.
સ્વનો કે પરનો કર્તા-ભોક્તા હો કે ન હો. હો તો હો, ન હો તો ન હો, પણ તાત્પર્ય તો આ છે
કે જ્ઞાનસ્વરૂપ જીવ તો જ્ઞાનસ્વરૂપ છે. ચિત્સ્વરૂપ જીવ તો ચિત્સ્વરૂપ છે.
એમ જ્યારે આત્મા આત્માને જાણે છે ત્યારે આ બધા ધર્મો છે આત્મામાં,
કર્તા-અકર્તા, ભોક્તા-અભોક્તા બધા ધર્મો રહેલા છે એ ધર્મોને ક્રમે-ક્રમે જાણતાં વિકલ્પ ઉત્પન્ન થતો હતો.
હવે, ક્રમે જાણે તો વિકલ્પ ઉત્પન્ન થાય જ, કેમ કે એક ધર્મને જાણે તો બીજો ધર્મ જાણવો રહી ગયો, તો ઈચ્છા ઉત્પન્ન થાય છે.
ત્યારે આચાર્ય ભગવાન કહે છે, કે જ્યારે આત્મા એ નયોથી પાર જાણનારને જાણે છે,
જ્યારે જ્ઞાયકને અંતર સન્મુખ થઈને, ત્યારે એક અતીન્દ્રિયજ્ઞાન પ્રગટ થાય છે.
એ અતીન્દ્રિયજ્ઞાન બધા ધર્મોને એક સમયમાં જાણી લે છે, અક્રમે.
ધર્મોને રદબાતલ ન કર્યા, ધર્મો ધર્મીમાંથી કાઢી શકાતા નથી.
પણ એક-એક ધર્મના લક્ષે થતો વિકલ્પ, એ નીકળી જાય છે, છૂટી જાય છે.
અને આખો ધર્મી, અનંત ધર્મોનો ધારક, એક સમયમાં અતીન્દ્રિયજ્ઞાનમાં અક્રમે,
જેમ કેવળી જાણે, એમ શ્રુતજ્ઞાની જાણે છે. એટલે કોઈ પણ પ્રકારનો વિકલ્પ ઊઠતો નથી.
માટે જીવ સ્વનો કે પરનો કર્તા-ભોક્તા હો કે ન હો, તાત્પર્ય તો આ છે કે જ્ઞાનસ્વરૂપ જીવ તો જ્ઞાનસ્વરૂપ છે.
'થવા યોગ્ય બધું થાય છે અને જાણનાર જણાય છે’ એમાં બાર અંગનો સાર સમાઈ જાય છે.
એ આ પુસ્તકમાં છે. આ પુસ્તકમાં એવું છે કે નયો દ્વારા અભ્યાસ કર્યા પછી જેને અનુભવ ન થતો હોય
અને નયના વિકલ્પ એને બાધક હોય અનુભૂતિમાં, ઘાતક હોય, બાધક અને ઘાતક.
જેવું સ્વરૂપ છે એવો વિકલ્પ ઉઠાવે 'હું તો જાણનાર છું’, તેથી શું?
'હું તો જ્ઞાતા છું' એવો વિકલ્પ ઉઠાવે, તેથી શું? આહાહા!
એ વિકલ્પ છૂટી સાક્ષાત્ જ્ઞાતા થઈ જાય છે.
જ્યારે કોઈ પણ પ્રકારનો વિકલ્પ નયનો રહેતો નથી, ત્યારે બહેન જે બોલ્યા કે આનંદને પીવે છે.
विकल्पजालच्युतशान्तचित्ता,
વિકલ્પ શાંત થઈ જાય છે બધા, વિકલ્પ વિલય પામે છે, બધા વિકલ્પો.
કોઈ વિકલ્પ રહે છે? કે બધા વિકલ્પો જાય છે. આહાહા!
ધર્મોનો અભાવ થતો નથી. એક-એક ધર્મના લક્ષે ક્રમે-ક્રમે વિકલ્પ ઊઠતો હતો,
એ વિકલ્પ નીકળી જાય છે અને ધર્મોનું જ્ઞાન થઈ જાય છે.
અને ધર્મના લક્ષ વગર, ધર્મીના લક્ષે, ધર્મના લક્ષ વગર, બધા ધર્મોનું યુગપદ,
યુગપદ એક સમયમાં જ્ઞાન થઈ જાય છે. આ એનું નામ અનુભવ છે આત્માનો.
એ આત્માનો અનુભવ કેમ થાય? અને નયોના વિકલ્પમાં અટકયા હોય, એને અનુભવ થવાને માટેની આ છેલ્લી વાત છે.
અભ્યાસી જીવને માટે છે. જેણે નયોથી અભ્યાસ કર્યો છે, આ એના માટે છે. આહાહા!
નિયમસારમાં (કળશ ૧૧૯) કહ્યું, હે ભગવાન! આ તારી નયોની વિકલ્પની ઈન્દ્રજાળ છે! એમાં છેલ્લે ફસાઈ જાય છે.
કર્તા-કર્મ અધિકારમાં એક શ્લોક (૯૫), છેલ્લો કહ્યો. આહાહા! વિકલ્પ કરનાર કેવળ કર્તા અને વિકલ્પ કેવળ કર્મ.
આવે છે ને બહેન?
મુમુક્ષુ:- હા આમાં છે. ઉત્તર:- લ્યો એ. વાંચો. પાનું કયું છે?
મુમુક્ષુ:- પાનું ૨૩. શ્લોકાર્થ:- [विकल्पक: परं कर्ता]
વિકલ્પ કરનાર જ કેવળ કર્તા છે અને [विकल्प: केवलम् कर्म]
વિકલ્પ જ કેવળ કર્મ છે; (બીજા કોઈ કર્તા-કર્મ નથી;)
[सविकल्पस्य] જે જીવ વિકલ્પ સહિત છે તેનું
[कर्तुकर्मत्वं] કર્તાકર્મપણું [जातु] કદી [नश्यति न] નાશ પામતું નથી.
ઉત્તર:- આહાહા! નયોના જે વિકલ્પ ઊઠે છે, જેવું સ્વરૂપ છે,
વ્યવહારનયે કર્તા, નિશ્ચયનયે અકર્તા, સ્વરૂપ છે એ, સાચી વાત છે.
એ જે નયોનું વર્ણન છે અને એનું જે વાચ્ય છે, એ તો સાચું છે.
પણ વિકલ્પ છે ને, વિશેષ અપેક્ષાએ કર્તા, સામાન્ય અપેક્ષાએ અકર્તા. હેં? આહાહા!
કર્તા ધર્મ છે, કર્તા નય છે, અકર્તા નય છે, ભોક્તા અને અભોક્તા, બધા ધર્મો છે.
તો એક-એક ધર્મને ક્રમે-ક્રમે જાણતાં વિકલ્પની જાળ ઊભી થાય છે. આહાહા!
તે એ વિકલ્પ જ કર્મ થઈ ગયું. 'હું અકારક, હું અવેદક' એવો જે વિકલ્પ,
'હું જાણનાર, કરનાર નહિ, હું તો જાણનાર’ એવો વિકલ્પ, એ સંસાર છે.
એવો વિકલ્પ સંસાર છે. જાણનાર છે અને જાણનારપણે વિકલ્પ ઉઠાવે છે! આહાહા!
એમાં અનુભવ ન થાય. પછી એ વિકલ્પ છૂટી જાય છે.
આ વિકલ્પ છૂટીને અનુભવ કેમ થાય? તું દ્રવ્યને પણ નયથી ન જુઓ, એના સ્વભાવથી જુઓ. અને પર્યાયને પણ નયથી ન જુઓ, પણ સ્વભાવથી જુઓ.
નિશ્ચયનયે જ્ઞાન આત્માને જાણે છે, જ્ઞાનની પર્યાય નિશ્ચયનયે આત્માને જાણે છે, એ કથન સાચું છે પણ એમાં અનુભવ નથી.
ત્યારે શું કરવું? કે જ્ઞાનનો સ્વભાવ, સ્વભાવથી જ આત્માને જાણવાનો છે.
જાણ્યા જ કરે છે અનાદિ-અનંત. તારા વિકલ્પની એને અપેક્ષા નથી. આહાહા!
એ જ્ઞાનની પર્યાયને એના સ્વભાવથી જુઓ કે જ્ઞાનની પર્યાય...
સૂર્યનો પ્રકાશ તો સૂર્યને પ્રસિદ્ધ કર્યા જ કરે છે. આહાહા!
'સૂર્યનો પ્રકાશ નિશ્ચયનયે સૂર્યને પ્રસિદ્ધ કરે અને વ્યવહારનયે ઘટ-પટને પ્રસિદ્ધ કરે’ (એ) નયોના વિકલ્પને છોડી દે. આહાહા!
જ્ઞાનમાં જ્ઞાયક આબાળગોપાળ સૌને જણાયા જ કરે છે. આહાહા!
એનો સ્વીકાર કરી લે અંતરમાં જઈને. વિકલ્પ છૂટી જશે, અનુભવ થઈ જશે.
આવી છેલ્લી વાત આમાં અભ્યાસી જીવને માટે છે આ.
અભ્યાસ કરીને વિકલ્પો દ્વારા નિર્ણય કર્યો હોય. વિકલ્પ દ્વારા નિર્ણય કર્યો હોય, કદાચ સાચો પણ હોય,
એમ આપણે લઈ લઈએ, ખોટો નહિ. કેમ કે જેવા ધર્મો છે એવા ધર્મને એણે સ્વીકાર્યું ને?
વિકલ્પાત્મક જ્ઞાનમાં, માનસિક જ્ઞાનમાં, તેથી શું? આહાહા! અનુભવ ન થાય એમાં.
સમયસાર તો સમયસાર છે! અને કર્તા-કર્મ અધિકારમાં એ ૨૦ કળશ લખ્યા છે.
સ્થાપ્યું- એક નય કહે છે કર્તા છે, બીજી નય કહે છે અકર્તા છે, આમ ચિત્સ્વરૂપ જીવ વિષે બે નયોના બે પક્ષપાત છે.
પણ તત્ત્વવેદી તો એમ જાણે છે કે ચિત્સ્વરૂપ જીવ તો ચિત્સ્વરૂપ છે.
એટલે બે ધર્મો રાખ્યા, કર્તા-અકર્તા, ભોક્તા-અભોક્તા. ધર્મને ઊડાડી શકાય નહિ,
પણ ધર્મના લક્ષે જે વિકલ્પ છે, એ ધર્મીનું લક્ષ કરતા વિકલ્પ છૂટી જાય છે અને ધર્મોનું જ્ઞાન થઈ જાય છે.
ધર્મીને આશ્રયે ધર્મનું જ્ઞાન થાય અને વિકલ્પ રહિત જ્ઞાન થાય.
મુમુક્ષુ:- બરાબર! જ્ઞાન વિકલ્પ રહિત જ હોય. ઉત્તર:- (હા). એવું અપૂર્વ આમાં માલ ભર્યો છે.
કુદરતી પળ આવી ગઈ ૩૧ મી ડિસેમ્બર (૧૯૮૯). અને સવારના પહોરમાં શાંતિભાઈ ઝવેરીને ઘરે, દેવલાલીથી આવ્યા હતા, ત્યાં ઉતર્યા હતા.
બહેન પણ હતા. રોજ સવારના ઉઠીએ ૬ વાગે એટલે પંકજ અને (બીજા) ઘરમાંથી આવી જાય,
બહેનો આવી જાય, બહેનો. તરત જ બધા ભેગા થઈ જાય.
અને આ વિષય, કે આત્માને નયથી જાણી શકાતો નથી. આહાહા!
નિશ્ચયનયથી આત્મા શુદ્ધ નથી, સ્વભાવથી શુદ્ધ છે.
એમાં એ બધું ઘણું છે, હા. અને ભરતભાઈએ પ્રસ્તાવના પણ સારી લખી છે. જોયું, મેં વાંચ્યું (ગઈ)કાલે.
મુમુક્ષુ:- બહેને લખી છે, મારું તો નામ છે. ઉત્તર:- તો પણ નામ હોય એ બહાર આવે ને, હેં?
મુમુક્ષુ:- નહિ, તમે તો લખી હતી ને? એટલે તે તમારું જ છે બરાબર. બહુ સરસ રચના થઈ ગઈ.
ઉત્તર:- આ નયોના અભ્યાસમાં અટકેલા હોય, ઈન્દ્રજાળમાં.
'અમે જેમ છે એમ જાણીએ છીએ, આ નયે આવો છે અને આ નયે આવો છે’. કોઈ ભૂલ ન કાઢી શકે.
વ્યવહારનયે જ્ઞાનનો કર્તા (અને) વ્યવહારનયે આનંદનો ભોક્તા, નિશ્ચયનયે અકર્તા અને અભોક્તા છું.
રાગની વાત તો જાવા દયો. આહાહા! એના પક્ષમાં તો અજ્ઞાન ઊભું થાય.
આના પક્ષમાં આવે, અજ્ઞાન ગળે પણ અજ્ઞાન ટળે નહિ.
એ વિકલ્પ છેલ્લો તૂટી જાય, છૂટી જ જાય છે, વિકલ્પ સહેજ છૂટે જ છે.
મુમુક્ષુ:- આવી વાણી સાંભળવા મળે પછી વિકલ્પ રહે જ નહિ. છૂટી જ જાય છે. નયોના ચક્રમાંથી બહાર કાઢવા માટે જ આવી છે આ વાણી.
ઉત્તર:- નયચક્રમાંથી બહાર નીકળવાનું જ આ સાધન છે, ચોવીસ પાના છે, ચોવીસ તીર્થંકરની વાણી છે આમાં.
તીર્થંકર ભગવંતોએ કહ્યું છે, પક્ષાતિક્રાંત થવાનો ઉપદેશ આપ્યો છે ને?
આમાં પહેલે પાને જ લખ્યું છે ને? પહેલું પાનું ખોલો અંદર.
જુઓ એમાં આ ગોળાકારમાં શું લખ્યું છે? મુમુક્ષુ:- ‘નયપક્ષથી અતિક્રાંત ભાખ્યો તે સમયનો સાર છે.’
ભૂત, વર્તમાન અને ભાવિ - ત્રણેકાળના તીર્થંકરોની આ એક જ વાત.
ઉત્તર:- હા! ત્રણેકાળના તીર્થંકરોની, ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાન, એક જ વાત (છે).
નયોથી પ્રતિપાદન આવે, બીજો તો ઉપાય નથી. પ્રતિપાદનમાં નયનો સહારો હોય છે સાંભળનારને અને કહેનારને હોય છે.
પછી સ્વભાવની સન્મુખ થાય. આહાહા!
ઈન્દ્રજાળમાં ફસાણું હતું વહાણ, વમળમાંથી નીકળી ગયું છે, વિકલ્પની જાળ(માંથી).
એ નિયમસારમાં કહ્યું છે. શું કહ્યું છે એ તો જુઓ. નિયમસાર લાવો, શ્લોક (૧૧૯) બોલો. મોઢે હોય તો બોલો.
મુમુક્ષુ:- ઈન્દ્રજાળનો? ઉત્તર:- હા. ઈન્દ્રજાળનો.
મુમુક્ષુ:-ध्यानावलीमपि च शुद्धनयो न वक्त्ति व्यक्तं सदाशिवमये परमात्मतत्त्वे।
सास्तीत्युवाच सततं व्यवहारमार्ग- स्तत्त्वं जिनेन्द्र तदहो महदिन्द्रजालम्॥११९॥
ઉત્તર:- સર્વજ્ઞ ભગવાનની સાથે વાત કરે છે સંતો, કે આ તારી ઈન્દ્રજાળ છે. હું ફસાઈશ નહિ, ઘણાં ફસાઈ ગયા.
ઘણાં ફસાઈ ગયા, ભવિષ્યમાં ફસાશે પણ લાયક જીવ ઈન્દ્રજાળમાંથી નીકળીને અનુભવ કરી લેશે. બોલો!
બોલો! એમની સામે, સર્વજ્ઞ ભગવાનની (સામે બાયોં ચડાવે છે).
મુમુક્ષુ:- સ્વયંભૂ તીર્થંકર, વર્તમાનમાં શું આવશે વાણીમાં, અને તમે સાવધાન રહેજો.....થઈ જશે.
ઉત્તર:- આવે, અભ્યાસક્રમમાં નયોના વિકલ્પ વચ્ચે આવી જાય છે.
મુંબઈ જતાં બીજા સ્ટેશનો ઘણાં આવે. દિલ્હી જતાં સ્ટેશનો આવે, પણ પ્રેમચંદજી ઉતરતા નથી, સીધા દિલ્હી આવે ત્યારે ઉતરે.
મુમુક્ષુ:- 'તેથી શું?’ એનો ખુલાસો આમાં છે. 'તેથી શું?’ ઉત્તર:- 'તેથી શું?’
મુમુક્ષુ:- દ્રવ્યને સ્વભાવથી જુઓ અને પર્યાયને સ્વભાવથી જુઓ. તમારો પ્રતાપ છે સાહેબ.
ઉત્તર:- નિશ્ચયનયથી આવો છે, તેથી શું? એના સ્વભાવથી જુઓ ને? નયનું આલંબન છોડી દે. આહાહા!
નયનું આલંબન કહો કે ઈન્દ્રિયજ્ઞાન કહો, એક જ છે.
'ઈંદ્રિયજ્ઞાન તે જ્ઞાન નથી’ એ આવ્યું એમાં, કેમ કે નયો ઈન્દ્રિયજ્ઞાનમાં હોય.
માનસિક જ્ઞાનમાં નય હોય, અતીન્દ્રિયજ્ઞાનમાં નય ન હોય.
મુમુક્ષુ:- બહુ સ્પષ્ટ વાત. ઉત્તર:- આ પ્રસંગ છે ને? એટલે એના લગતું બધું આવે.
કેમ આનો (દ્રવ્ય સ્વભાવ પર્યાય સ્વભાવનો) જન્મ થયો એમ.
મુમુક્ષુ:- બરાબર ટાઈમે બહાર આવી સાહેબ, બિલકુલ. ઉત્તર:- (હા). આ કેવળ અભ્યાસી માટે છે.
આ પુસ્તક બીજો કોઈ વાંચે તો એની ચાંચ પણ ડૂબે નહિ, કે 'શું આમાં છે?’.
મુમુક્ષુ:- કઠિન લાગે, ખ્યાલ ન આવે. ઉત્તર:- હા! ખ્યાલ ન આવે કે 'આ લખાણ કરવાનું પ્રયોજન શું હતું?’.
પણ અભ્યાસીને ખ્યાલ આવે કે નયોના વિકલ્પમાં હું અટકયો હતો. આહાહા!
વ્યવહારનયે પરને જાણું છું, નિશ્ચયનયે સ્વને જાણું છું, એવા વિકલ્પ, તેથી શું?
અથવા વિધિ-નિષેધ, નિશ્ચયનયે સ્વને જાણું છું અને પરને જાણતો નથી, તેથી શું?
મુમુક્ષુ:- તેથી શું? તન્મય તો થયો નહિ. ઉત્તર:- તન્મય તો થયો નહિ.
મુમુક્ષુ:- ઇલાબેન કહે છે કે હું શુદ્ધ છું, જ્ઞાયક છું, અભેદ છું એમાં આવ્યો તો નિશ્ચયના પક્ષમાં આવ્યો, પણ તેથી શું?
ઉત્તર:- પક્ષમાં આવ્યો (પણ) તેથી શું? મુમુક્ષુ:- તન્મય તો થયો નહિ.
ગુરુદેવની વાણીનું કહે છે. ગુરુદેવની વાણી પોતે પોતાના ભાવથી વાંચે છે.
ઉત્તર:- સાચી વાત છે. ખરેખર કેન્સરના રોગથી, દુ:ખથી ઘણો ઘેરાયેલો છે જીવ અત્યારે
પણ પુરુષાર્થ ઉપડી ચૂક્યો છે અને નીકળી જશે. થોડા ટાઈમમાં નીકળી જશે. આહાહા!
આ સત્ જેને બેઠું એને ભવ ન હોય. મુમુક્ષુ:- ન હોય. (ભવ) હોય જ નહિ. બરાબર.
ઉત્તર:- ભલે સમ્યગ્દર્શન ન થયું હોય પણ તત્ત્વ બેઠું છે ને? આહાહા! સત્તનો પક્ષ છે ને?
સત્તનો પક્ષ છે ને એ પક્ષાતિક્રાંત થાય. અસત્તના પક્ષમાં પક્ષાતિક્રાંત ન આવે, વારો ન આવે.
ઓલો થઈ જાય. હું નિરાલંબી છું. આહાહા! કઈ નયે નિરાલંબી? સ્વભાવથી જ નિરાલંબી છું.
દ્રવ્ય તો પરનું આલંબન ન લે, પણ જ્ઞાન પરનું આલંબન ન લે, જ્ઞાનનો સ્વભાવ જ નથી, એ પણ નિરાલંબી છે.
સામાન્ય એવું વિશેષ હોય, આત્મા નિરાલંબી તો આત્માનું જ્ઞાન પણ નિરાલંબી છે.
એને શાસ્ત્રનું અવલંબન ન હોય. અવલંબન લે તો એ જ્ઞાન નથી.
મુમુક્ષુ:- એટલે પ્રત્યક્ષ જ્ઞાતા છે. ઉત્તર:- પ્રત્યક્ષ જ્ઞાતા છે.
સ્વભાવ વડે જ આત્મા જાણી શકાય છે માટે આત્મા પ્રત્યક્ષ જ્ઞાતા છે. આહાહા!
નિરાલંબી તત્ત્વ છે. એ જેમ બહેન બોલે છે, અરિહંતનો દેહ સ્વયં, (બહેન) બોલો છો ને નિરાંલબી અરિહંતનો દેહ.
મુમુક્ષુ:- ઊંચે ચતુરાંગુલ જિન રાજે, ઈંદ્રો, નરેન્દ્રો, મુનિનાથ પૂજે;
જેવું નિરાલંબન આત્મ દ્રવ્ય, તેવો નિરાલંબન જિનદેહ. (શ્રી સમવસરણ સ્તુતિ)
ઉત્તર:- ત્યાંથી ન ઉપાડયું, અહીંથી (પોતાથી) ઉપાડયું.
જેવો આ (આત્મા) નિરાલંબી છે એવો એનો દેહ પણ નિરાલંબી છે.
એ કમળના ફૂલને અડે નહિ. આહાહા! ઉપર અધ્ધર જ રહે છે.
મુમુક્ષુ:- દેહને નિરાલંબી સમજાવવા માટે અહીંયાં આત્માનું દૃષ્ટાંત આપ્યું.
ઉત્તર:- આહાહા! જેમ શુદ્ધાત્મા નિરાલંબી છે એમ ઉપયોગ પણ જે પ્રગટ થાય છે, (તે) નિરાલંબી છે.
એ આલંબન લેવા જાય તો જ્ઞાનનું અજ્ઞાન થઈ જાય છે. આહાહા!
કેમ કે જેવું સામાન્ય અંશ એવો વિશેષ હોય. ધર્મી એવો ધર્મ હોય.
ત્રિકાળી દ્રવ્ય નિરાલંબી તો જ્ઞાન પણ (નિરાલંબી જ છે), એને કોઈનું આલંબન નથી. આહાહા!
હમણાં ભાઈ આવ્યા ઘેરે, ત્યારે નિરાલંબીનું વિચારણા ચાલતું હતું. એને મોઢે કહ્યું.
મને કહે કે આ તો મને તો મળી ગયું. નિરાલંબી તત્ત્વ, કોઈનું આલંબન છે નહિ આત્માને. આહાહા! સ્વભાવથી જ નિરાલંબી છે.
જ્ઞાનને પહેલા આલંબન હોય? કે નહિ, પહેલા કે પછી, આલંબન જ ન હોય.
જ્ઞાન(ને આલંબન) જ ન હોય. ત્યાંથી શરૂઆત કર તું.
જ્ઞાન કહેવું અને એને પરનું આલંબન? એ હોય જ નહિ, નિરપેક્ષ તત્ત્વ છે. ભૂતાર્થનયથી જાણ જ્ઞાનને તો નિરાલંબી દેખાશે.
ત્રિકાળી દ્રવ્ય તો નિરાલંબી છે પણ જે ઉપયોગમાં આત્મા જણાય છે એ પણ નિરાલંબી છે. આહાહા!
ત્યાં સુધી છે કે, ઉપયોગ એવો નિરાલંબી છે કે શુદ્ધાત્માનો આશ્રય લે તો શુદ્ધ થાય, એવું પણ આલંબન એને નથી.
સત્ અહેતુક છે, પર્યાયમાં પણ. અંદરમાં એટલું બધું છે.
આ છેલ્લી કોટિની વાત છે. અભ્યાસી જીવો વિકલ્પમાં અટક્યા છે, નયોના વિકલ્પમાં.
અને જેમ સર્વજ્ઞ ભગવાને કહ્યું એ રીતે, એનાથી વિપરીત વિચારે તો તો ખોટો છે. એની વાત જ નથી, એની તો વાત જ નથી.
આગમ પ્રમાણે નયોથી જ્ઞાન કરે છે પણ નયોની વિકલ્પ જાળમાં (ફસાય ગયો છે).
હે ભગવાન! તારી ઈન્દ્રજાળ છે આ. ધ્યાનાવલી છે ને? આહાહા!
ધર્મધ્યાન અને શુકલધ્યાન, આ ધ્યાનાવલી તો આત્મામાં છે જ નહિ. કોણે કહ્યું આ?
કોણે કહ્યું કે શુકલધ્યાન અને ધર્મધ્યાન આત્મામાં છે? એમ કહેનાર કોણ છે?
અમે તો શુદ્ધાત્માની સન્મુખ થઈને ત્રિકાળી દ્રવ્યને જોયું, તો એમાં કોઈ ધ્યાનની પર્યાય તો દેખાતી નથી. આહાહા!
કેમ કે નાસ્તિ છે ને ધ્યાનની? ધ્યેયમાં ધ્યાનની નાસ્તિ છે એવી ધ્યેયની અસ્તિ છે, એનો અનુભવ એ મસ્તી! નિરાલંબી છે. આહાહા!
મુનિરાજ કહે છે કે આ કુટુંબ-કબીલા તારી ધૂતારાની ટોળી છે, ફસાઈશ નહિ (શ્રી સોમદેવ, યશસ્તિલક ચંપૂ. અધિકાર બીજો, શ્લોક-૧૧૯). આહાહા!
તિરસ્કાર નહિ કોઈની પ્રત્યે, પણ સજાગ થઈ જા જે, તારું કામ કાઢી લે જે, બસ.
થઈ ગયો ટાઈમ. એકાદી, એક ભક્તિ નાની આજે ઘણા દિવસે (લ્યો). હેં? બરાબર છે? જે લેવું હોય એ લ્યો. બહુ સારું.
મુમુક્ષુ:- प्रभु मैं हो गया भव से पार, गुरुजी तेरो अनंत उपकार,
बंध-मोक्ष से रहित ज्ञानमय, एक ज्ञायक देखा सार,
प्रभु मैं हो गया भव से पार, गुरुजी तेरो अनंत उपकार।
अनंत शक्तिमय ध्रुव चिन्मय, अभेद ज्ञायक ज्ञायक तन्मय,
सदा ज्ञानमय स्वयं ज्ञानमय, हूँ बस जाननहार,
प्रभु मैं हो गया भव से पार, गुरुजी तेरो अनंत उपकार।
सिद्ध प्रभु ज्यों ज्ञाता-द्रष्टा, मैं भी जानन-देखनहार ही,
पूर्ण-अपूर्ण का प्रश्न नहीं कुछ, केवल जाननहार,
प्रभु मैं हो गया भव से पार, प्रभु मैंने देखा समय का सार।
ज्ञायक तो बस ज्ञायक ही है, ज्ञायक तो बस ज्ञायक ही है, ज्ञान-ज्ञेय सब ज्ञायक ही है,
ज्ञान-ज्ञेय में भेद नहीं कुछ, एक अभेद जाननहार,
प्रभु मैं हो गया भव से पार, प्रभु मैंने जानो है जाननहार।
ज्ञायक पर को नहीं जानता, ज्ञायक पर को नहीं जानता, ज्ञायक ज्ञायक को ही जानता,
ये दोनों तो नय पक्ष हैं।
ઉત્તર:- બેય... ज्ञायक नयों से पार, प्रभु मैं हो गया भव से पार। એ આમાં (દ્રવ્ય સ્વભાવ પર્યાય સ્વભાવમાં) લખ્યું છે.
મુમુક્ષુ:- प्रभु मैं हो गया भव से पार, प्रभु मैं हो गया भव से पार।
ઉત્તર:- બેય નયપક્ષ છે, એક અસદ્ભૂત વ્યવહાર, એક સદ્ભૂત વ્યવહાર.
મુમુક્ષુ:- ज्ञायक पर को नहीं जानता। ઉત્તર:- ઓલું કવ્વાલીમાં આવે છે ને, શું? શું આવે છે?
મુમુક્ષુ:- फिर से कहो। ए जी क्या कहा? (ભેદજ્ઞાન-ભજનાવલી, આધ્યાત્મિક ભજન-૧૨) ઉત્તર:- ए जी क्या कहा? બસ એ.
ભરતભાઈએ કહ્યું ફરીથી. મુમુક્ષુ:- ज्ञायक पर को नहीं जानता, ज्ञायक ज्ञायक को ही जानता,
ये दोनों तो नय पक्ष हैं। ઉત્તર:- ये दोनों तो नय पक्ष हैं, ज्ञायक नयों से पार,
प्रभु मैं हो गया भव से पार, प्रभु मैं हो गया भव से पार।
गुरुजी तेरो अनंत उपकार, प्रभुजी तेरो अनंत उपकार।
મુમુક્ષુ:- ज्ञानमयी बस ज्ञानमयी हूँ, सब कुछ मेरा ज्ञानमयी है,
गुरु ही मेरा ज्ञानमयी है, भक्ति आप की ज्ञानमयी है,
ज्ञेय नहीं बदले अब मेरा, निज में ही स्थिरता धार,
ઉત્તર:- प्रभु मैं हो गया भव से पार, गुरुजी तेरो अनंत उपकार, प्रभुजी तेरो अनंत उपकार।
આમાં એ જ છે. પરને જાણું છું એ પણ નયપક્ષ. આહાહા!
જ્ઞાયક જ્ઞાયકને જાણે છે, પોતે પોતાને જાણે છે, એ પણ નયપક્ષ છે.
નયોથી સમજાવવામાં આવે છે, બીજો ઉપાય નથી. નયથી અનુભવ ન થાય.
આ અભ્યાસી હશે ને, એ જ સમજશે. બાકી 'આમાં શું કહેવા માગે છે?’, એની ચોંચ (ચાંચ) નહિ ડૂબે કે 'શું કહે છે આ?’. હેં?
પણ હવે તો ગુરુદેવે ઘણો અભ્યાસ કરાવ્યો છે, નયોથી (પાર થવાનું). આહાહા!
આ જે બે પુસ્તક છે ને એ વિદ્વાનો માટે છે ખાસ છે,
ઈન્દ્રિયજ્ઞાન....જ્ઞાન નથી એને જ્ઞાન માને છે અને આ (દ્રવ્ય સ્વભાવ પર્યાય સ્વભાવ) નયની ઈન્દ્રજાળમાં ફસાણો છે (એના માટે છે).
મુમુક્ષુ:- ગુરુદેવની વાણીને આપ આગળ વધારો છો, એની સુરક્ષા કરો છો. એમના તીર્થ ઉપર આપના સ્થાપનાના કળશ ચઢાવો છો.
મુમુક્ષુ:- સાચી વાત છે. મુમુક્ષુ:- આ વાણી આપની પંચમકાળના છેડા સુધી રહેશે.
ઉત્તર:- લોકોને ઉપયોગમાં આવશે, વાત સાચી છે.
માલ તો ગુરુદેવનો જ છે. એનું જ સ્પષ્ટીકરણ ચાલે છે, કોઈ નવી વાત નથી કરી અમે. આહાહા!
મુમુક્ષુ:- પણ અનુભવની આવી સરળ વિધિ આમાં ભરેલી છે એટલે અનુભવ થઈ જશે લોકોને વાંચતા.
ઉત્તર:- હા, અનુભવ થશે. નયોના વિકલ્પ છૂટી જશે.
નયોના વિકલ્પની એને અધિકતા નહિ રહે, 'આ તો વિકલ્પ છે, એમાં કાંઈ છે નહિ’. મુમુક્ષુ:- બહુ સરસ! આમાં ખૂબ સરસ.
ઓલુ શ્રીમદ્જીનું છે ને છેલ્લે, બહુ સરસ છે. શ્રીમદ્જીનું આમાં, પ્રસ્તાવનામાં શ્રીમદ્જીનું આ એટલું બધું સરસ.
ઉત્તર:- એક-એક ધર્મને, એ ને? એ સારું છે. બહુ સારું છે.
મુમુક્ષુ:- એ જ વાત આપે ફરમાવી આમાં અંદરમાં કે એક-એક ધર્મને જાણશે તો બીજાને જાણવાની ઈચ્છા રહેશે,
આકુળતા રહેશે, તૃપ્તિ નહિ થાય. અનુભવ નહિ થાય.
ઉત્તર:- ધર્મીને જાણતાં અનંત ધર્મો એક સમયમાં જણાઈ જાય. કાંઈ જાણવું બાકી રહેતું નથી.
એ રીતે જ ધર્મ જણાય, ધર્મના લક્ષે ધર્મ ન જણાય. ધર્મના લક્ષે ધર્મ ન જણાય. આહાહા!
ધર્મીના લક્ષે (ધર્મ જણાય), (ધર્મના) લક્ષ વિના, એની (ધર્મની) સન્મુખ થયા વિના.
અભેદની સન્મુખ થતા ભેદો બધા જણાઈ જાય છે.
એક અભેદની સન્મુખ થતા બધા ભેદો જણાઈ જાય છે.
એક અરીસાની સામે જોતા, એક લાખ વસ્તુ સામે પડી હોય. એક લાખ વસ્તુને આમ-આમ જુઓ તો કેટલો ટાઈમ જાય?
અરીસાની સામે જુઓ તો? મુમુક્ષુ:- બધું એક સાથે. જોયા વગર જોવાઈ જાય. ઉત્તર:- જોયા વગર જોવાઈ જાય,
લક્ષ વગર જણાઈ જાય, જાણવાના લોભ વગર જણાઈ જાય.
લોકાલોક જણાઈ જાય પણ જાણવાનો લોભ નથી અને જણાયા વગર રહેતું નથી અને એને જાણતો પણ નથી. એવી વસ્તુ છે.
થઈ ગયો ટાઈમ, ૧૧ વાગ્યા. મુમુક્ષુ:- પરમકૃપાળુ શ્રી સદગુરુદેવનો જય હો! કહાન કિરણ લાલનો જય હો!
લાલની દિવ્ય દેશના જયવંત વર્તો, જયવંત વર્તો, જયવંત વર્તો!
ઉત્તર:- આ જે બહેન બોલ્યા ને, એ (ગુરુદેવનો બોલ) આમાં(ફોટોમાં) છે.
સિદ્ધ ભગવાન જેમ જાણનાર-દેખાનાર છે એમ તું (પણ) જાણનાર-દેખનાર (જ) છો. અધૂરા-પૂરાનો પ્રશ્ન જ નથી (દ્રવ્યદૃષ્ટિ જિનેશ્વર બોલ ૨૦).
આ તો ગુરુદેવના જ પ્રતાપ છે. મુમુક્ષુ:- પંચમકાળે ચમત્કાર થઈ ગયો છે,
ગુરુદેવની અહીં પધરામણી થઈ, પંચમકાળે ચમત્કાર થઈ ગયો છે.
ઉત્તર:- ચમત્કાર છે આ. મુમુક્ષુ:- વિદેહની વાણી અહીં આવી ગઈ છે. ગુરુદેવની અહીં પધરામણી થઈ છે.