બોલો. વાંચો. મુમુક્ષુ:- ક્યાંથી? ઉત્તર:- પહેલેથી જ.
મુમુક્ષુ:- શ્રી સદ્‍ગુરુદેવાય નમ: દ્રવ્ય સ્વભાવ પર્યાય સ્વભાવ. નયપક્ષથી અતિક્રાન્ત ભાખ્યો તે સમયનો સાર છે.
મુમુક્ષુ:- પહેલું પાનું. ઉત્તર:- આમાં એ આવવાનું છે.
મુમુક્ષુ:- એકદમ પહેલું પાનું. ઉત્તર:- ફર્સ્ટ પેઇજ એકદમ. હા, એ.
મુમુક્ષુ:- અધ્યાત્મરસિક, શુદ્ધાત્મવેદી, સ્વભાવગ્રાહી પૂજ્ય શ્રી લાલચંદભાઈશ્રીની
દ્રવ્ય સ્વભાવ અને પર્યાય સ્વભાવને દર્શાવતી અતિઅપૂર્વ પરમહિતકારી તત્ત્વચર્ચા. ઉત્તર:- પ્રકાશક.
મુમુક્ષુ:- પ્રકાશક: શ્રી દિગંબર જૈન મુમુક્ષુ મંડળ, મહાવીરનગર, હિંમતનગર. ઉત્તર:- હિંમતનગરના ભાગ્યમાં આવ્યું આ.
મુમુક્ષુ:- આપનો પ્રતાપ. આપની કૃપાથી. મુમુક્ષુ:- પ્રકાશકીય નિવેદન. પ્રકાશીય નહિ પ્રકાશકીય હોવું જોઈએ.....
પ્રકાશીય નિવેદન પ્રકાશકીય હોવું જોઈએ. પ્રકાશકીય નિવેદન એમ. ઉત્તર:- હા. પ્રકાશીય, ભૂલ થઈ ગયું છે.
પ્રકાશકીય નિવેદન (હોવું જોઈએ). બરાબર.
મુમુક્ષુ:- પ્રકાશકીય નિવેદન. પરમ દેવાધિદેવ જિનેશ્વરદેવશ્રી વર્ધમાનસ્વામી, ગણધરદેવશ્રી ગૌતમસ્વામી
તથા આચાર્ય ભગવાન શ્રી કુંદકુંદદેવાદિને અત્યંત ભક્તિ સહિત નમસ્કાર.
આ કાળે કે જ્યારે મોક્ષમાર્ગ પ્રાયે લુપ્ત થયો હતો તેવા કાળમાં આપણા મહાભાગ્યે જૈનશાસનના નભોમંડળમાં
એક મહાપ્રતાપી ક્રાંતિકારી યુગપુરુષ આત્મજ્ઞસંત પરમપૂજ્ય ગુરુદેવશ્રી કાનજીસ્વામીના ઉદયથી આપણે સૌ જૈનધર્મના માર્ગાનુસારી બન્યા.
ઉત્તર:- બરાબર. મુમુક્ષુ:- આપણને નવું જીવન આપનાર પૂજ્ય ગુરુદેવશ્રીને પણ અત્યંત ભક્તિભાવે નમસ્કાર.
જૈનદર્શન બહુ વિશાળ છે. નય દ્વારા પ્રતિપાદન કરી આત્મસ્વરૂપ સમજાવવાની શૈલી પરમાગમમાં આવે છે
જેનાથી આત્મસ્વરૂપનું અનુમાન થઈ શકે છે પણ અનુભવ થઈ શકતો નથી.
નયથી સ્વરૂપનો વિચાર કરી ઘણાં તો તેમાં જ સંતુષ્ટ થઈ જાય છે. વળી ઘણાં ખરાને.
ઘણાં ખરાને એટલે? ઉત્તર:- ઘણાં ખરાને, ઘણાં લોકોને, બહુ વિધ. મુમુક્ષુ:- અચ્છા!
ઘણાં ખરાને તે નયના વિકલ્પથી છૂટી અનુભવ કેમ થાય તે માર્ગ સુજતો નથી. તેનું માર્ગદર્શન આપતું
એટલે કે સ્વભાવને સ્વભાવથી જ સમજવાનો પરમાર્થ દૃષ્ટિકોણ અધ્યાત્મરસિક, શુદ્ધાત્મવેદી પૂજ્ય શ્રી લાલચંદભાઈએ આપ્યો છે.
જેમ પરમ ઉપકારી પૂજ્ય ગુરુદેવશ્રીની રાજકોટ શહેર ઉપર અમીદૃષ્ટિ હતી તેમ પૂજ્ય ભાઈશ્રીની અમારા મુમુક્ષુ મંડળ ઉપર અમીદૃષ્ટિ છે.
તેઓશ્રી અમારા દરેક આમંત્રણને માન આપીને અહીં પધારે છે.
આ વખતે પર્યુષણપર્વમાં તેઓશ્રી પધાર્યા હતા અને એક માસ સુધી અધ્યાત્મની ધોધ વર્ષા કરી હતી.
જેમાં દ્રવ્ય સ્વભાવને તથા પર્યાય સ્વભાવને કોઈ નયથી નહિ પણ સ્વભાવથી જોવાની વાત કરી, જે અમારા મંડળના સૌ મુમુક્ષુઓને જૂના કાને નવી લાગી.
આ વિષયની વિસ્તૃત ચર્ચા પૂ. ભાઈશ્રીએ મુંબઈ શ્રી શાંતિભાઈ ઝવેરીને ત્યાં કરી હતી
તેવું જાણવા મળતાં આ ચર્ચા પુસ્તકાકારે સૌના હાથમાં આવે તો સૌ કોઈ તેનો લાભ લઈ શકે.
અને આજે આ પુસ્તકાકારે સમાજમાં મૂકતાં મંડળ ધન્યતા અનુભવે છે.
આ પુસ્તકનો બધો ખર્ચ શ્રી શાંતિભાઈ ઝવેરી, મુંબઈ તરફથી મળેલ છે. તે અંગે તેમનો પણ મંડળ આભાર માને છે.
પુસ્તકનું સુંદર પ્રિન્ટીંગ કરી આપવા બદલ શ્રી યોગેશભાઈ, ગુજરાત ઓફસેટનો પણ આભાર માનીએ છીએ.
આપ સૌ આ ચર્ચાનો સ્વાધ્યાય કરો અને... હું તો સ્વભાવથી જ જ્ઞાયક છું, સ્વભાવથી જ જાણનાર છું...
હું તો જાણનાર છું એવો અભેદ અનુભવ સૌને થાય એ જ ભાવના.
શ્રી દિગંબર જૈન મુમુક્ષુ મંડળ, મહાવીરનગર, હિંમતનગર. પ્રમુખ-તારાચંદ પોપટલાલ કોટડિયા. સેક્રેટરી-મહેન્દ્રકુમાર પુંજાલાલ મહેતા.
ઉત્તર:- હવે શાંતિભાઈ ઝવેરી બોલશે. મુમુક્ષુ:- હા જી.
શ્રી સદ્‍ગુરુદેવાય નમ: અધ્યાત્મયુગસૃષ્ટા પરમ પૂજ્ય ગુરુદેવશ્રી કાનજીસ્વામીએ સ્વાનુભવમયી મોક્ષમાર્ગને
પોતાની સાતિશય દિવ્યવાણી દ્વારા પ્રકાશિત કરીને અમ મુમુક્ષુઓ ઉપર અનંતો ઉપકાર કર્યો છે.
અને આવા પૂજ્ય ગુરુદેવશ્રીના સ્વાનુભવમયી વીતરાગ માર્ગને પોતાની અંદર આત્મસાત્ કરીને
પૂજ્ય ગુરુદેવશ્રીના શાસનને સુરક્ષિત રાખી દિપાવનાર, પૂજ્ય ગુરુદેવશ્રીના વારસદાર સુપુત્ર પૂજ્ય શ્રી લાલચંદભાઈ છે.
ઘણાં મુમુક્ષઓ પાસેથી સંભળાય છે કે 'આજે પૂજ્ય ગુરુદેવશ્રી પૂજ્ય લાલચંદભાઈના રૂપમાં સુરક્ષિત છે... જયવંત છે’.
અમારા મહાન મહાન ભાગ્યથી એવા પૂજ્ય લાલચંદભાઈની અમારા કુટુંબ ઉપર અપાર કરૂણા છે.
તેથી તેઓશ્રી કૃપા કરીને દેવલાલી પંચકલ્યાણક પછી મુંબઈ અમારા આંગણે પધાર્યા હતા.
ત્યારે ૩૧ ડિસેમ્બરની પ્રાત: જાગરણની મંગલવેળામાં પૂજ્યશ્રીના ચંદ્રમુખમાંથી
અમૃત... અમૃત... અમૃત ઝરી ઊઠયું કે જે અમૃતમયી તત્ત્વચર્ચાથી અમારા અંતરના કબાટ ખૂલી ગયા.
આહા... નયપક્ષથી અતિક્રાંત થવાની કોઈ અદ્ભુતથી અદ્ભુત અજોડ વિધી દર્શાવી.
જેમાં દ્રવ્યને સ્વભાવથી જુઓ, કોઈ નયથી નહિ અને પર્યાયને પણ સ્વભાવથી જુઓ, કોઈ નયથી નહિ...
એવી કોઈ અતિ ગૂઢ અને અપૂર્વ, કોઈ દિવસ નહિ સાંભળેલી, નહિ વિચારેલી વાત આવી.
અમને આ ચર્ચાથી એમ થયું કે હવે અમને બધું નિધાન અને નિધાનની ચાવી બધું મળી ગયું છે.
અપાર હર્ષથી હર્ષાયેલાં આ હૃદયમાં સહજ આવો ભાવ પણ આવ્યો કે આ ચર્ચા અમારે છપાવવી છે, જેથી બીજા બધા મુમુક્ષુઓ પણ લાભાન્વિત થઈ શકે.
પૂજ્ય ભાઈશ્રીની આજ્ઞા લઈને આ છપાવી અમે અપાર આનંદને અનુભવીએ છીએ.
આપ સ્વયં વાંચો... વાંચીને વિચારો...
આપને પણ વાંચીને બહુજ ગમશે અને નિશ્ચિત આત્મલાભ થશે. એવી ભાવના સાથે...
પૂજ્ય ભાઈશ્રીને વારંવાર નત્ મસ્તક થઈ પ્રણામ કરતા... આપના ચિરઋણી,
શાંતિભાઈ ચીમનલાલ ઝવેરી, શાંતાબેન આપનું નામ છે, સંગીતાબેન, તરલાબેન, મયુરીબેન, ભરતભાઈ, પંકજભાઈ, પ્રદિપભાઈ.
હવે પ્રથમ પ્રવેશ દ્વાર, ૐ, નમ: સમયસારાય. ઉત્તર:- આ ભરતભાઈનું છે.
મુમુક્ષુ:- અધ્યાત્મ યુગ પ્રવર્તક સ્વાનુભવપ્રેરણામૂર્તિ પરમ ઉપકારી
પરમ પૂજ્ય સદગુરુદેવશ્રી કાનજીસ્વામીએ આ કાળમાં તીર્થ (મોક્ષમાર્ગ) સ્થાપ્યું.
એ સ્થપાયેલા તીર્થની સુરક્ષા કરનાર, પૂજ્ય ગુરુદેવશ્રીના અનન્ય ભક્ત, શુદ્ધાત્મવેદી, સિદ્ધાંત બોધરસિક,
સૂક્ષ્મ અધ્યાત્મ રહસ્યોના ઉદ્ઘાટક, સૂક્ષ્માતિસૂૃક્ષ્મ હઠીલાં શલ્યોના સુપ્રસિદ્ધ ચિકિત્સક,
અધ્યાત્મ-જગતના સુપ્રસિદ્ધ શિરમૌર પ્રવક્તા પૂજ્યશ્રી લાલચંદભાઈના મુખારવિંદમાંથી ઝરેલાં બે ગૂઢ રહસ્યો...
(૧) દ્રવ્ય સ્વભાવ, (૨) પર્યાય સ્વભાવની - અતિ અપૂર્વ અદભૂત પરમામૃતમય ભેટ આત્માર્થીઓને અર્પતા અતિ હર્ષ થાય છે.
વિશ્વના દરેક પદાર્થની જેમ આત્મવસ્તુ દ્રવ્ય-પર્યાયાત્મક હોવાથી અનેકાંતિક છે.
તેને સમજાવવા માટે ભગવાનની તથા તદ્અનુસારિણી સંતોની વાણી દ્વિનયાશ્રિત હોય છે.
દ્વિનયાશ્રિત હોય છે. ઉત્તર:- બરાબર છે. દ્વિનયાશ્રિત છે વાણી.
કેમ કે વસ્તુ બે પ્રકારે છે ને? સામાન્ય-વિશેષ દ્રવ્ય-પર્યાય સ્વરૂપ છે, તો એને સમજાવવા માટે બે નય હોય ને? એમ.
પદાર્થ એકરૂપે જ હોય તો તો એક જ નય હોય પણ આ બેરૂપે છે.
બહુરૂપી છે ને? દ્રવ્ય-પર્યાય સ્વરૂપ એટલે બે નય છે. મુમુક્ષુ:- બરાબર!
તેને સમજાવવા માટે ભગવાનની તથા તદ્અનુસારિણી સંતોની વાણી દ્વિનયાશ્રિત હોય છે.
આમ સમજાવવા તથા સમજવા માટે નયોનો પ્રયોગ હોય છે. પરંતુ આત્માનુભવ નયાતિક્રાંત હોવાથી,
પરંતુ આત્માનુભવ નયાતિક્રાંત હોવાથી. ઉત્તર:- હોવાથી (એટલે) અનાદિ-અનંત.
મુમુક્ષુ:- (આત્માનુભવ) નયાતિક્રાંત હોવાથી નયો દ્વારા જ વસ્તુને જાણવા અટકતા સ્વભાવની પ્રાપ્તિ થતી નથી.
ઉત્તર:- થતી નથી.નયો સુધી અનંતવાર આવ્યો. દ્રવ્યલિંગી મુનિ થયો, આ બે નય સુધી અનંતવાર આવ્યો.
અનંતવાર, આ એક વાર નહિ, નવમી ગ્રૈવેયક સુધી ગયો. આહાહા! પણ પક્ષાતિક્રાંત ન થયો.
નયને જ સાધન માન્યું અને જ્ઞાન સાધન છે (તે) રહી ગયું.
નયજ્ઞાન જ્ઞાન જ નથી, એ ખ્યાલ ન આવ્યું. નયજ્ઞાન ઈન્દ્રિયજ્ઞાન છે, નયજ્ઞાન જ્ઞાન જ નથી.
અતીન્દ્રિયજ્ઞાન જ્ઞાન છે, એ ખ્યાલમાં મારા અને તમારા આત્માને ન આવ્યું.
આપણે તો આપણી જ વાત કરો ને, હેં? આપણે અનંતવાર ગયા નવમી ગ્રૈવેયક. આહાહા!
રાજપાટ છોડયું, નગ્ન દિગંબર મુનિ થયા, ૨૮ મૂળગુણ નિરતિચારપણે પાળ્યા, હોં! આહાહા!
પણ એમ શલ્ય રહી ગયું કે આ નયથી જ આત્માનો અનુભવ થાય છે. આહાહા!
નયથી કોઈ જુદું અંતર્મુખી અતીન્દ્રિયજ્ઞાન નવું પ્રગટ થાય, એમાં આત્માનો અનુભવ થાય,
એ ખ્યાલમાંથી રહી ગયું, નીકળી ગયું. એમ ન આવ્યું ખ્યાલમાં. આહાહા!
મુમુક્ષુ:- નયને જ્ઞાન માન્યું ને? નયજ્ઞાનને જ્ઞાન માન્યું. ઉત્તર:- નયજ્ઞાનને જ્ઞાન માન્યું.
(નયજ્ઞાન) એ તો ઈન્દ્રિયજ્ઞાન છે, માનસિકજ્ઞાન છે. આહાહા! મુમુક્ષુ:- અપૂર્વ વાત છે.
ઉત્તર:- અનંતકાળથી ભૂલ હતી, એ ભૂલ ગુરુદેવના પ્રતાપે ગઈ. આહાહા!
નયજ્ઞાન, જ્ઞાન નથી, ખરેખર ઈન્દ્રિયજ્ઞાન છે એટલે અજ્ઞાન છે. કેમ કે સ્વભાવનો તિરોભૂત કરે છે. (નયજ્ઞાન) વિકલ્પ છે. આહાહા!
નય સુધી આવી ગયા પછી, નયો દ્વારા વસ્તુનું સ્વરૂપ જાણ્યા પછી નયોમાં જ અટકી જવાથી અનુભવ નથી થતો.
એ નયને છોડે ત્યારે અનુભવ થાય.
એટલે નય સુધી જે આવી ગયેલા જીવો છે, એને હવે આ જરા ધક્કો મારીને અંદર લઈ જાય છે બસ.
બિલ્કુલ જે નયજ્ઞાનથી અજાણ છે, એને તો આમાં કાંઈ ખબર જ નહિ પડે કે આ શું કહેવા માંગે છે.
ગુરુદેવના અનુયાયીઓ જે છે, નયના અભ્યાસીઓ, એના માટે તો (આ) અમૃત છે.
મુમુક્ષુ:- રહસ્યપૂર્ણ ચિઠ્ઠીમાં નયચક્રના આધારથી પં. શ્રી ટોડરમલજીએ ફરમાવ્યું છે
કે તત્ત્વના અવલોકન સમયે શુદ્ધાત્માને યુક્તિથી અર્થાત્ નય, પ્રમાણ વડે પહેલા જાણ. ઉત્તર:- જાણ.
મુમુક્ષુ:- અવલોકન સમયે. ઉત્તર:- અનુભવ પહેલાં આવું વસ્તુનું સ્વરૂપ છે એમ માનસિક જ્ઞાન દ્વારા જાણ.
મુમુક્ષુ:- આરાધના સમયે નહિ, કારણ કે અનુભવ પ્રત્યક્ષ છે. ઉત્તર:- આ પરોક્ષ છે. ઈન્દ્રિયજ્ઞાન પરોક્ષ છે.
શું કહ્યું? રહસ્યપૂર્ણ ચિઠ્ઠીમાં નયચક્રના આધારથી પં. શ્રી ટોડરમલજીએ ફરમાવ્યું છે કે
તત્ત્વના અવલોકન સમયે, અવગાહન સમયે, જાણવાના સમયે, અનુભવ પહેલા,
શુદ્ધાત્માને યુક્તિથી,યુક્તિનો અર્થ-નય અને પ્રમાણ એ યુક્તિ છે. સમજી ગયા?
વડે પહેલા જાણ; આરાધના સમયે નહીં.
જ્યારે અનુભવનો કાળ આવે ત્યારે આ વાત છોડી દેજે કારણ કે અનુભવ પ્રત્યક્ષ છે.
નય પરોક્ષ છે, નયજ્ઞાન પરોક્ષ છે કેમ કે મનમાં નય ઉઠે છે.
મનમાં નયના વિકલ્પ ઊઠે. જ્ઞાનમાં નયોના વિકલ્પ ન હોય, જ્ઞાન એકલું હોય.
જ્ઞાન એકલું હોય અને નય ખંડજ્ઞાન છે, રાગમિશ્રિત હોય. આહાહા! નયજ્ઞાન પરાધીન હોય.
માટે અનુભવ તો પ્રત્યક્ષ છે. નયજ્ઞાન તો પરોક્ષ છે.
પરોક્ષ સુધી આવ્યો અનંતવાર પણ નયના વિકલ્પ ન છૂટયા, એટલે અનુભવ રહી ગયો.
એ અનુભવ કેમ થાય એની આ કળા છે. દૃષ્ટાંત આપે છે હવે.
મુમુક્ષુ:- જેવી રીતે અભિમન્યુને ચક્રવ્યૂહમાં પ્રવેશ કરતા આવડતું હતું પરંતુ તેમાંથી બહાર નીકળતાં ન આવડયું.
ઉત્તર:- નયના ચક્રાઓ. આહાહા!
મુમુક્ષુ:- તેમ અજ્ઞાની શાસ્ત્રના અવલંબને નયચક્રમાં પ્રવેશે છે પરંતુ તેમાંથી પાર થઈ પક્ષાતિક્રાંત થવાની વિધિથી અજાણ છે.
ઉત્તર:- અભિમન્યુ મરી ગયો, (કારણ કે) બહાર નીકળતાં ન આવડયું. નયના ચક્રાવામાં (અટક્યો છે જીવ). આહાહા!
જેમ ઓલો વહાણનો દાખલો આપ્યો હતો ને? સમુદ્રમાં પૂર (વમળ) આવે અને વહાણ સલવાઈ જાય, નીકળે નહિ.
એ જ્યારે શાંત વાવાઝોડું થાય ત્યારે નીકળી જાય.
એમ આ નય ચક્રાવામાં અટક્યો છે જીવ. આહાહા! વમળમાં છે, ઘૂમરી ખાય છે ચારગતિમાં.
નયનો સહારો લઈને ઘૂમરી ખાય છે, નયનો સહારો લઈને! મનુષ્ય થાય ઊંચો, દેવ થાય, પાછો મનુષ્ય થાય. આહાહા!
કેમ કે નયના ચક્રાવાવાળો જીવ, એ સ્વભાવ ઘૂંટે છે એટલે કષાયની તીવ્રતા ન હોય.
એટલે નરક અને નિગોદમાં, તિર્યંચમાં ન જાય, પણ ચક્રાવામાં ચડી જાય. આહાહા!
મિથ્યાત્વ છે ને? છૂટયો છે ક્યાં? સૂક્ષ્મ મિથ્યાત્વનો કણિયો પણ બૂરો છે. નયજ્ઞાનની સાથે મિથ્યાત્વ છે.
આત્મજ્ઞાન થયું, મિથ્યાત્વ (ચાલ્યું) જાય છે. નય પણ ગઈ, મિથ્યાત્વ ગયું, અનુભવ થયો.
મુમુક્ષુ:- નય ગઈ, મિથ્યાત્વ ગયું, અનુભવ થયો. એમાં કારણ પણ આપ્યું કે રહસ્યપૂર્ણ ચિટ્ઠીમાં, કારણ કે અનુભવ પ્રત્યક્ષ છે.
ઉત્તર:- પ્રત્યક્ષ છે. ઓલું (નયજ્ઞાન) પરોક્ષ છે, પરોક્ષ જ્ઞાન છે ને? ઈન્દ્રિયજ્ઞાન પરોક્ષ છે.
પરોક્ષ જ્ઞાનમાં અનુભવ ન હોય. પ્રત્યક્ષ જ્ઞાનમાં અનુભવ હોય.
નાનું એવું શાસ્ત્ર છે આ, પક્ષાતિક્રાંત થવાની વિધિ.
પક્ષમાં આવી ગયા પછી અટકેલો હોય એના (માટે). આગળ.
મુમુક્ષુ:- પ્રસ્તુત ચર્ચામાં પક્ષાતિક્રાંત થવાની ગૂઢ વિધિ સમજાવતા પૂજ્ય ભાઈશ્રીએ ફરમાવ્યું
કે દ્રવ્ય સ્વભાવને સ્વભાવથી જુઓ અને પર્યાય સ્વભાવને પણ સ્વભાવથી જુઓ. કોઈ નયથી ન જુઓ.
ઉત્તર:- હવે નયથી જોવાનું છોડી દે.
અત્યાર સુધી (દ્રવ્ય અને પર્યાયને) નયથી જોતો હતો, હવે નયથી ન જુઓ, એને સ્વભાવથી જુઓ.
મુમુક્ષુ:- નયથી જોતાં સ્વભાવની પ્રાપ્તિ થતી નથી.
અજ્ઞાની જીવો શાસ્ત્રનો ઘણો અભ્યાસ કરવા છતાં સ્વભાવની પ્રાપ્તિરૂપ સમ્યગ્દર્શન અને સમ્યગ્જ્ઞાનથી વંચિત છે.
તેઓ કેવળ નયોના વિકલ્પોમાં રોકાયેલા છે અને નયાતિક્રાંત થવાની કળાથી અજાણ છે.
નય વિકલ્પમાં અટકેલા જીવો નયાતિક્રાંત થઈ આત્માને સાક્ષાત્ અનુભવી શકે એટલા માટે
પરમકૃપાળુ ભાઈશ્રીએ આ વિકલ્પાંતકારી નિર્વિકલ્પ થવાની એટલે નયાતીત થઈ પક્ષાતિક્રાંત થવાની રહસ્યાત્મક કળા (વિધિ) દર્શાવેલ છે.
પૂજ્ય ભાઈશ્રીના હૃદયમાં આવેલો આ ઉત્કૃષ્ટ ભાવ, સંતોના આગમમાંથી મળી જાય છે.
કેમકે વસ્તુના સ્વરૂપ માટે અને સ્વરૂપના અનુભવ માટે અનંત જ્ઞાનીઓનો એક જ મત હોય છે.
ઉત્તર:- પક્ષાતિક્રાંત થાય છે. શાસ્ત્રનો આધાર છે.
મુમુક્ષુ:- આ ચર્ચા નયથી પક્ષાતિક્રાંત થઈને પ્રત્યક્ષ અનુભવ કરાવાના હેતુએ થઈ છે.
પક્ષાતિક્રાંત થયેલો આત્મા શુદ્ધાત્માની દૃષ્ટિપૂર્વક બે નયોના વિષયને જાણે છે.
ઉત્તર:- બે નયના બે વિષય છે, એ ધર્મોને જાણે છે. પછી આગળ.
મુમુક્ષુ:- કોઈ નય દુભાય નહિ અને પક્ષ રહે નહીં. ઉત્તર:- રહે નહીં, બોલો! આ ખૂબી છે.
મુમુક્ષુ:- કોઈ નય દુભાય નહીં. ઉત્તર:- કોઈ નય દુભાય નહીં એટલે બે નય છે અને બે નયના વિષયને જાણે છે.
કોઈ નયને ઊડાડતો નથી પણ નયના વિકલ્પને ઊડાડે છે.
નયના વિષયો છે, એનો જ્ઞાતા છે.
પણ આ નયથી આવો અને આ નયથી આવો એવો જે વિકલ્પ ઊઠતા હતા (તે) વિકલ્પ છૂટી જાય છે.
નયોનો જ્ઞાતા થાય છે, બે નયોનો જ્ઞાતા છે.
કોઈ નય દુભાય નહિ અને પક્ષ રહે નહીં. વિકલ્પ ન રહ્યો, નિર્વિકલ્પ અનુભવ થઈ ગયો. પક્ષ એટલે વિકલ્પ.
અને બે નયોનો જ્ઞાતા થઈ જાય. આ દોઢ લીટીમાં રહસ્ય છે.
કોઈ નય દુભાય નહિ અને પક્ષ રહે નહિ અને બે નયોનો જ્ઞાતા થઈ જાય. અણીશુદ્ધ સત્ય છે.
મુમુક્ષુ:- વાહ સાહબ! પરમ સત્ય. ઉત્તર:- એકાંતનો દોષ ન લાગે. બે નયોનો જ્ઞાતા છે ને!
મુમુક્ષુ:- નયાતિક્રાંત થઈને નયોનો જ્ઞાતા થાય છે. ઉત્તર:- (જ્ઞાતા) થાય છે.
નયાતિક્રાંત થયા પહેલા નયોનો જ્ઞાતા થતો નથી, નયનો કર્તા થાય છે. વિકલ્પનો કર્તા થાય છે, જ્ઞાતા નથી થતો.
જ્ઞાતા હોય તે કર્તા નહિ અને કર્તા હોય તે જ્ઞાતા નહિ. આગળ. આહાહા!
મુમુક્ષુ:- નયથી જોતાં ઘણું કરીને ત્રણ દોષ આવે છે.
(૧) નયજ્ઞાન સાપેક્ષ છે. સાપેક્ષમાં, પ્રતિપક્ષ વ્યવહારના પક્ષનો વિકલ્પ ઉત્પન્ન થતા, મિથ્યાત્વનું શલ્ય રહી જાય છે.
જ્યારે નિરપેક્ષમાં આવતા દૃષ્ટિ તથા જ્ઞાન સમ્યક્ થાય છે, વિકલ્પ છૂટી જાય છે અને બે નયોનો જ્ઞાતા થઈ વીતરાગતા પ્રગટ થાય છે.
આ તો કોઈ ભાઈ... ઉત્તર:- નિર્દોષ છે વાત બધી. મુમુક્ષુ:- એકદમ નિર્દોષ છે.
ઉત્તર:- થોડું જરાક અઘરું તો છે પણ વિચાર કરે તો... કેમ કે એવા શબ્દો આવે ને?
સાપેક્ષ અને નિરપેક્ષ એ ઘણું આવે. ટૂંકાણમાં એ જ આવે ને? બીજું શું આવે? બીજું (બોલ વાંચો).
મુમુક્ષુ:- (૨) નય વિકલ્પરૂપ છે. ઉત્તર:- પહેલામાં નયજ્ઞાનને સાપેક્ષ કહ્યું. બીજામાં નય વિકલ્પરૂપ છે.
મુમુક્ષુ:- વિકલ્પથી સ્વભાવની પ્રાપ્તિ થતી નથી. ઉત્તર:- બરાબર.
મુમુક્ષુ:- નયપક્ષ આકુળતારૂપ છે. નયજ્ઞાન ઈન્દ્રિયજ્ઞાન હોવાથી શુદ્ધજ્ઞાન તો નથી, પરંતુ સ્વજ્ઞેય પણ નથી - પરજ્ઞેય છે.
ઉત્તર:- નયજ્ઞાન પરજ્ઞેય છે. પછી પ્રેમચંદજી ઘણું કાઢશે પાછળથી. મુમુક્ષુ:- આપનો પ્રતાપ. પરમ પ્રતાપ છે.
ઉત્તર:- ખૂબ મંથન કરશે એનું. ત્રીજું.
મુમુક્ષુ:- (૩) નય અંશગ્રાહી છે. ઉત્તર:- ત્રણે વાત આવી.
(૧) નયજ્ઞાન સાપેક્ષ છે. (૨) નય વિકલ્પરૂપ છે અને (૩) નય અંશગ્રાહી છે. ત્રણ વાત કરી.
મુમુક્ષુ:- નય વડે જાણતાં નય અંશગ્રાહી હોવાથી એક ધર્મને જાણે છે, બાકીના ધર્મોને જાણવાનું બાકી રહી જાય છે.
એટલે જ્ઞાનને વિષયનો પ્રતિબંધ થાય છે. પ્રતિબંધ થતા તેને જાણવાની ઈચ્છા ઉત્પન્ન થતા આકુળતા થાય છે.
નિર્વિકલ્પ અતીન્દ્રિયજ્ઞાન દ્વારા આત્માનો અનુભવ કરતા તે જ્ઞાન સવિકલ્પ હોવાથી
અને તેનું સામર્થ્ય સર્વગ્રાહી હોવાથી યુગપદ અક્રમે બધા ધર્મો એકસમયમાં જાણવામાં આવે છે.
કાંઈ પણ જાણવાનું બાકી રહેતું નથી એટલે ઈચ્છા ઉત્પન્ન થતી નથી.
એટલે નિરાકુળ આનંદનો અનુભવ થાય છે. આ રીતે સ્વભાવની પ્રાપ્તિની રીત, નયોથી જુદી છે. બહુ સરસ.
ઉત્તર:- અભ્યાસી જીવને આ અમૃત છે, અભ્યાસી માટે જ આ છે. બિનઅભ્યાસીને કાંઈ ખબર ન પડે કે આ શું કહે છે.
અને ગુરુદેવના શિષ્યો તો ઘણાં વર્ષોથી અભ્યાસ કરે છે, એના માટે છે. આગળ.
મુમુક્ષુ:- આ ચર્ચામાં ખાસ વાત આ છે કે નયથી સ્વભાવની પ્રાપ્તિ થતી નથી. ઉત્તર:- મૂળ છે આ.
મુમુક્ષુ:- કેમકે નય સાપેક્ષ હોય છે. એના આધારરૂપે પંચાધ્યાયી પૂર્વાર્ધ ગાથા-૫૧૫ માં સ્પષ્ટ કહ્યું છે કે,
જેમ છેદનક્રિયાનું કારણ એવી ફરસી છેદનક્રિયા કરવામાં સ્વતંત્ર રીતે ચલાવવામાં આવે છે
તેવી રીતે નય સ્વતંત્ર રીતે વસ્તુને કોઈ ધર્મથી વિશિષ્ટ સમજતો પણ નથી અને કહેતો પણ નથી.
નય સ્વતંત્ર નથી હોતો. જેમ ફરસી છે એ સ્વતંત્ર હોય છે એમ નય સ્વતંત્ર નથી હોતો, સાપેક્ષ હોય છે.
ઉત્તર:- હા. પરાશ્રિત છે ને? સ્વતંત્ર નથી.
જ્ઞાન સ્વતંત્ર કહેવાય. નય સ્વતંત્ર નથી, નય પરાધીન છે, મનના સંગે આવે છે.
મુમુક્ષુ:- બહુ ચોખ્ખુ કર્યું છે. ઉત્તર:- જ્ઞાન સ્વતંત્ર છે. નય સ્વતંત્ર નથી, વિકલ્પ છે ને નય.
મુમુક્ષુ:- ભાવાર્થ: ફરસી ચલાવવામાં એ જરૂરી નથી કે તે કોઈ બીજા હથિયારની અપેક્ષા રાખીને જે છેદનક્રિયા કરે.
ફરસી ચલાવવામાં એ જરૂરી નથી કે તે કોઈ બીજા હથિયારની અપેક્ષા રાખીને જે છેદનક્રિયા કરે.
ઉત્તર:- એક હથિયારથી કરી શકે. બીજા હથિયારની જરૂર નથી, એમ.
મુમુક્ષુ:- પરંતુ નયનો પ્રયોગ સ્વતંત્ર થઈ શકતો નથી.
ઉત્તર:- સ્વતંત્ર જો એક નયનો પ્રયોગ કરવા જાય તો મિથ્યાનય થઈ જાય.
સાપેક્ષ નય સમ્યક્ છે. નિરપેક્ષ નય મિથ્યા છે એમ આવશે.
નય એકલી ન હોય, સાપેક્ષ જ હોય.
મુમુક્ષુ:- સ્વભાવ એકલો હોય એટલે સ્વભાવમાં આવી જાય. એકલો થઈ જાય છે.
ઉત્તર:- Liftoff (ઉડવું)! ઉતાવળ કરે છે હવે. ઉડવાની ઉતાવળ કરે છે. સારું! સારું! આમાં તો ઉતાવળ કરવા જેવી છે.
મુમુક્ષુ:- પરંતુ નયનો પ્રયોગ સ્વતંત્ર થઈ શકતો નથી. કોઈ વિશેષ અપેક્ષા વિના નય પ્રયોગ થઈ શકતો નથી.
ઉત્તર:- વ્યવહારનયે જોતાં સાપેક્ષ નિશ્ચયનય બીજા આવે. નિશ્ચયનયે જોતાં વ્યવહાર (નય) આવે. સમજી ગયા? આહાહા!
મુમુક્ષુ:- કોઈ વિશેષ અપેક્ષા વિના નય પ્રયોગ થઈ શકતો નથી. નય પ્રયોગમાં વિશેષ અપેક્ષા અને પ્રતિપક્ષ નયની સાપેક્ષતા આવશ્યક છે.
ઉત્તર:- એટલે વિદ્વતાનું વાક્ય પણ આવે ને આમાં? કારણ કે એ સિવાઈ સમજાવી નહિ શકાય.
એ શબ્દ પ્રયોગ વિના સમજાવી ન શકાય. અઘરી વાત છે. તેથી...
મુમુક્ષુ:- નયપ્રયોગમાં વિશેષ અપેક્ષા અને પ્રતિપક્ષ નયની સાપેક્ષતા આવશ્યક છે. ઉત્તર:- આવશ્યક છે.
મુમુક્ષુ:- તેથી છેદનક્રિયામાં ફરસીની જેમ નય સ્વતંત્ર નથી, પરંતુ વિવિક્ષા અને પ્રતિપક્ષ નયથી તે પરતંત્ર છે.
ઉત્તર:- આહાહા! વિવિક્ષા... મુમુક્ષુ:- અને પ્રતિપક્ષ નયથી તે પરતંત્ર છે.
ઉત્તર:- આ ઓમાંથી લીધું ને? મુમુક્ષુ:- પંચાધ્યાયીમાંથી. ઉત્તર:- પંચાધ્યાયીમાંથી. પંચધ્યાયી શાસ્ત્રનો આધાર છે.
નયની પરાધીનતાનો એમાં દાખલો આપ્યો છે. ૫૧૫ (ગાથા), પહેલો ભાગ. ઠીક. આહાહા!
મુમુક્ષુ:- જે નય અપેક્ષા વિના અને પ્રતિપક્ષ નયની સાપેક્ષતા વિના પ્રયુક્ત થાય છે તેને નય જ કહેવો ન જોઈએ અથવા મિથ્યાનય કહેવો જોઈએ.
ઉત્તર:- હા, નય સાપેક્ષ જ હોય. મુમુક્ષુ:- આમાં ગંભીરતા ઘણી! ઉત્તર:- ઘણી ગંભીરતા, ઘણી ગંભીરતા!
મુમુક્ષુ:- કેમ કે નયનું સ્વરૂપ સમજાવ્યું ને? નય સાપેક્ષ જ હોય.
એમાં ઓલો (નય પક્ષવાળો) રાજી થઈ જાય (કે) 'હા, નય સાપેક્ષ જ હોય, નિરપેક્ષ નય ન હોય!'.
ઉત્તર:- હા, निरपेक्षा नया मिथ्या (આપ્ત-મીમાંસા ગાથા ૮) અને સાપેક્ષ નય કરવા જાઓ તો સ્વભાવ હાથમાં નહિ આવે.
મુમુક્ષુ:- એ રહી ગયું. ઉત્તર:- એ રહી ગયું.
મુમુક્ષુ:- ભાઈ! આ વાત ક્યાંથી કાઢી આપે? કેવી રીતે કાઢી? કેવી વાત છે ને? ઉત્તર:- નયથી ન જુઓ, સ્વભાવથી જુઓ.
દ્રવ્યને પણ સ્વભાવથી જુઓ, જ્ઞાનની પર્યાયને પણ એના સ્વભાવથી જુઓ, નયથી ન જુઓ. ત્યારે વિકલ્પ છૂટી જશે.
ચાલો, ગૂઢ તો છે પણ હવે બહાર આવ્યું છે એટલે ઘણાંનું કામ તો થશે.
મુમુક્ષુ:- તેને નય જ કહેવો ન જોઈએ અથવા મિથ્યાનય કહેવો જોઈએ. ઉત્તર:- બરાબર છે.
મુમુક્ષુ:- નય સાપેક્ષ જ હોય. ઉત્તર:- નય સાપેક્ષ જ હોય.
મુમુક્ષુ:- નય નિરપેક્ષ ન હોય. ઉત્તર:- ન હોય. અને સ્વભાવ નિરપેક્ષ જ હોય. મુમુક્ષુ:- અને સ્વભાવ નિરપેક્ષ જ હોય,
સાપેક્ષ હોય નહિ. ઉત્તર:- સાપેક્ષ છે તે નય છે.
અને જ્ઞાન છે જે સ્વભાવ, એ તો નિરપેક્ષ જ હોય, એને કોઈની અપેક્ષા નથી.
મુમુક્ષુ:- ટોટલ (total) આ જ કહેવું છે. ઉત્તર:- (હા).
મુમુક્ષુ:- નય સાપેક્ષ જ હોય અને સ્વભાવ નિરપેક્ષ જ હોય.
એટલે નયથી સ્વભાવની પ્રાપ્તિ ન થાય. ઉત્તર:- કારણ કે બેને વિષય કરે તો બેય ઉપાદેય થઈ જશે, સાચું માનીશ તો. આહાહા!
મુમુક્ષુ:- અને નય સમ્યક્ કરવા જાય તો સ્વભાવ હાથમાં નહિ આવે.
ઉત્તર:- આહાહા! બહુ સારું, આધાર લઈને બહાર પડ્યું છે, શાસ્ત્રનો આધાર છે, શાસ્ત્રના આધારથી લોકોને શ્રદ્ધા બેસે.
મુમુક્ષુ:- નય સાપેક્ષ જ હોય. નય નિરપેક્ષ ન હોય. અને સ્વભાવ નિરપેક્ષ જ હોય, સાપેક્ષ હોય નહિ.
ઉત્તર:- જુઓ. મુમુક્ષુ:- એટલે સાપેક્ષ નયથી નિરપેક્ષ સ્વભાવની પ્રાપ્તિ થતી નથી.
ઉત્તર:- એક-એક શબ્દની કિંમત છે. સાપેક્ષ નયથી નિરપેક્ષ સ્વભાવની પ્રાપ્તિ થતી નથી.
મોદી સાહેબ, જરા ઝીણું છે. મુમુક્ષુ:- ઝીણું બહુ છે. ઉત્તર:- બહુ ઝીણું છે, બહુ ઝીણું છે, સાચી વાત છે.
છે, ઝીણું છે, પણ સમજાય, જો સમજવાની કોશિશ કરે.
આત્મા છે ને? (પોતાનો) સર્વજ્ઞ સ્વભાવી ભગવાન બિરાજમાન છે ને? સમજવા જેવું છે. ચાલો!
મુમુક્ષુ:- આ રીતે નય સાપેક્ષ જ હોય કેમ કે 'નિરપેક્ષ નયા મિથ્યા' એવું શાસ્ત્રનું વચન છે. ઉત્તર:- જોયું?
મુમુક્ષુ:- માટે નિશ્ચયનયથી હું અકર્તા છું -એમ એક નયનો જ પક્ષ કરે તો એ તો મિથ્યા એકાંત થઈ ગયું.
માટે, 'સાપેક્ષ નયા સમ્યક્' હોવાથી, નિશ્ચયથી અકર્તા છું તો વ્યવહારે કર્તા છું - એમ લેવામાં
નય જ્ઞાન તો સમ્યક્ થઈ ગયું પરંતુ સાપેક્ષતામાં આવવાને કારણે અર્થાત્...
ઉત્તર:- એટલે અનુમાન સાચું થઈ ગયું, એમ. સમ્યક્ એટલે સાચો અનુમાન, એમ.
સાપેક્ષતામાં આવવાના કારણે... મુમુક્ષુ:- કારણે અર્થાત્ નયજ્ઞાનમાં આવવાના કારણે, નિરપેક્ષ સ્વભાવથી દૂર થઈ ગયો.
ઉત્તર:- દૂર થઈ ગયો, સ્વભાવથી દૂર થઈ ગયો. એને એમ લાગે કે આ સાચું કરું છું,
સમ્યક્ શબ્દ વાપર્યો ને, જેવું છે એવું લઉં છું. સ્વભાવથી દૂર થઈ ગયો, વિકલ્પ ઊઠયો છે એને.
મુમુક્ષુ:- બકરું કાઢતાં ઊંટ ગરી ગયું! ગજબ વાત છે હો!
ઉત્તર:- એને તો એમ જ લાગે કે 'જેવો સ્વભાવ છે એવો જ મારા ખ્યાલમાં આવી ગયો છે', એમ - (પણ) નય દ્વારા.
મુમુક્ષુ:- સ્વભાવ ખ્યાલમાં ન આવ્યો, સ્વભાવથી દૂર થઈ ગયો. ઉત્તર:- એમ કહે છે, સ્વભાવથી દૂર થઈ ગયો.
મુમુક્ષુ:- નયજ્ઞાન સાચું થયું. જ્ઞાન સાચું ન થયું. ઉત્તર:- ન થયું.
નયજ્ઞાન સાચું થયું પણ જ્ઞાન ખોટું થયું. મુમુક્ષુ:- જ્ઞાન પ્રગટ જ ન થયું. ઉત્તર:- પ્રગટ જ ન થયું.
મુમુક્ષુ:- જ્ઞાન ખોટું થયું એની ખબર પણ ન પડે. એ જ્ઞાન સાચું થયું (એમ લાગે). અંધારામાં રહી જાય છે.
ઉત્તર:- ખરી વાત છે. મુમુક્ષુ:- આ બહુ ઝીણી વાત છે.
પણ અજ્ઞાનને જ્ઞાન માન્યું તો સાચું જ્ઞાન પ્રગટવાનો પુરુષાર્થ જ ક્યાં રહ્યો?
ઉત્તર:- નહિ, પુરુષાર્થ ન રહ્યો, ખલાસ! જેવો સ્વભાવ છે એવો હું માનું છું.
હું અકર્તા માનું છું આત્માને, હું કર્તા તો માનતો નથી હવે, અકર્તા માનું છું.
અકર્તા પરાકાષ્ઠા છે જૈનદર્શનની, હું પણ અકર્તા માનું છું. આહાહા!
'વ્યવહારે કર્તા છે', હું કર્તાનો નિષેધ કરું છું. કર્તાનો નિષેધ કરીને હવે હું અકર્તામાં આવી ગયો છું.
હું અકર્તા છું, કર્તા નથી. અકર્તા છું અને કર્તા નથી - (એ) નયનો વિકલ્પ છે!
અકર્તાના સ્વભાવ સુધી પહોંચે, (તો) એ 'હું અકર્તા છું’ એવી વાણી બંધ થઈ જાય, પહોંચે તો.
'હું અકર્તા છું' એ સ્વભાવમાં પહોંચે તો 'હું અકર્તા છું' - એવો વિકલ્પ, વાણી બંધ થઈ જાય, ત્યારે અકર્તામાં પહોંચ્યો કહેવાય.
'હું અકર્તા છું’ એમાં અકર્તામાં પહોંચતો નથી.
'હું જ્ઞાયક છું’ એમાં જ્ઞાયકમાં પહોંચતો નથી.
'હું જ્ઞાતા છું’ એમાં જ્ઞાતામાં પહોંચતો નથી.
ઝીણી વાત તો છે, મોદી સાહેબ! શું થાય પણ?
આ છેલ્લા વિકલ્પો તૂટીને અનુભવ કેમ થાય? આ એના માટેનું જ છે આ.
મુમુક્ષુ:- અનુભવ કરાવીને નયજ્ઞાન ચાલી જાય છે ને? એ વાત છે. અનુભવ થઈ જાય છે એ વાત (છે)!
ઉત્તર:- હા. ચાલી જાય છે બસ! નિશ્ચયનય અનુભવ કરાવી, આનંદની પ્રાપ્તિ કરાવી અને ચાલી જાય છે.
મુમુક્ષુ:- આ પુસ્તક છે ને? એ અનુભવ પ્રાપ્ત કરાવીને પછી બંધ થઈ જાય, એમ છે. ઉત્તર:- હા! બંધ થઈ જાય એવું છે, ખરી વાત છે.
મુમુક્ષુ:- એક વખત તમને ફોનમાં પૂછયું હતું કે કાંઈક ફરમાવો. તો (તમે કહ્યું કે) નથી.
બોલવાનું નથી તો બંધ કરી દો અને વિકલ્પ હોય એને અટકાવી અને અંદરમાં ચાલ્યા જાઓ.
એમ તમને ફોનમાં પંદર-વીસ વર્ષ પહેલા કહ્યું હતું. બોલવાનું બંધ કરી દો. ઉત્તર:- બોલવાનું બંધ કરી દો.
મુમુક્ષુ:- અને વિકલ્પ અટકાવી અંદરમાં ચાલ્યા જાઓ, બસ. ઉત્તર:- અંદરમાં ચાલ્યા જાઓ, બસ! બધું એને યાદ છે, પંદર વર્ષ પહેલાંનું.
વર્ષોથી બહુ ગાઢો પરિચય (છે). અમને તો લાગતું હતું ઘણાં વર્ષ પહેલાં. ચાલો.
મુમુક્ષુ:- નયજ્ઞાનમાં આવવાના કારણે, નિરપેક્ષ સ્વભાવથી દૂર થઈ ગયો.
નયજ્ઞાનથી સ્વભાવની પ્રાપ્તિ નથી થતી - કેમ કે સ્વભાવ, સ્વભાવથી જ નિરપેક્ષ છે.
નયને સમ્યક્ કરવા ગયો, તો સ્વભાવથી દૂર થઈ ગયો અને સ્વભાવમાં આવ્યો, તો નયપક્ષ સ્વયં સહજ અસ્ત પામી જાય છે.
ઉત્તર:- સ્વભાવમાં આવ્યો, કાંઈ વિકલ્પ રહ્યો નહિ, અસ્ત થઈ જાય છે વિકલ્પ. આહાહા!
આત્માનું સ્વરૂપ જ અલૌકિક છે, બસ, વાણીથી અગોચર છે, મનથી અગોચર છે. આગળ.
મુમુક્ષુ:- નયનું પ્રતિપાદન સરખું કરવા સાપેક્ષથી વાત કરવી જ જોઈએ.
ઉત્તર:- નયનું પ્રતિપાદન સરખું કરવા સાપેક્ષથી વાત કરવી જ જોઈએ. નહિ તો એકાંત થઈ જાય.
મુમુક્ષુ:- અને સાપેક્ષ કરવા જતાં આત્માનો અનુભવ ન થાય કારણ કે
નિશ્ચયનયથી આત્મા અકર્તા છે એમ કહેતા, કહ્યા વગર પણ 'વ્યવહારનયથી કર્તા છે’ -એમ આવી જાય છે.
ઉત્તર:- બરાબર.
મુમુક્ષુ:- એટલે આમ સાપેક્ષ સિદ્ધ કરવામાં પણ જીવ નયાતિક્રાંત થતો નથી. ઉત્તર:- આહાહા!
મુમુક્ષુ:- આ મૂળમાં ભૂલ છે સાહેબ! આ ચક્રાવામાંથી બહાર કાઢવાની અપૂર્વ આપની દેણ છે.
ઉત્તર:- અભિમન્યુનો ચક્રાવાનો દાખલો સારો છે. આહાહા!
બહાર નીકળતાં ન આવડ્યું, નયોની ઇન્દ્રજાળમાં સલવાઈ ગયો, પકડાઈ ગયો એમાં.
મુમુક્ષુ:- પ્રવેશ કરતા પહેલા બહાર કેવી રીતે નીકળવું, એ સમજવું પહેલું જરૂરી છે.
ઉત્તર:- કે આ તો કામચલાઉ સ્વરૂપ સમજવા માટે છે, એને લાંબો ટાઈમ વળગીશ નહિ.
એ તો નિકટભવી હોય ને (એટલે) છૂટી જાય, છૂટી જાય, છૂટી જાય. ન છૂટે એવું કાંઈ નથી, છૂટી જાય, એ તો સહજ છે. ચાલો.
મુમુક્ષુ:- નિશ્ચયનયથી આત્મા અકર્તા છે એમ કહેતા, કહ્યા વગર પણ 'વ્યવહારનયથી કર્તા છે’ -એમ આવી જાય છે.
એટલે આમ સાપેક્ષ સિદ્ધ કરવામાં પણ જીવ નયાતિક્રાંત થતો નથી.
કારણ કે ત્રિકાળી વસ્તુ કે જે શ્રદ્ધાનો વિષય છે તે સાપેક્ષ નથી. તે તો નિરપેક્ષ જ છે. ઉત્તર:- નિરપેક્ષ જ છે. આહાહા!
મુમુક્ષુ:- બે નયોનો વિષય તો જ્ઞાનનું જ્ઞેય છે, શ્રદ્ધાનું શ્રદ્ધેય નથી. એટલે બે નયોના આશ્રયે શ્રદ્ધા પ્રગટ થતી નથી.
કારણ કેવું સરસ! બે નયોનો વિષય તો જ્ઞાનનું જ્ઞેય છે, શ્રદ્ધાનું શ્રદ્ધેય નથી.
એટલે બે નયોના આશ્રયે શ્રદ્ધા પ્રગટ થતી નથી.
એટલે બે નયોના પક્ષ છોડી, ત્રિકાળ નિરપેક્ષ સ્વભાવનું અવલંબન લેતાં શ્રદ્ધા સમ્યક્ થાય છે
કારણ કે શ્રદ્ધા એકાંતિક જ હોય છે. અને શ્રદ્ધા સમ્યક્ થતા જ્ઞાન સમ્યક્ થાય છે અને સમ્યગ્જ્ઞાન સ્વભાવથી અનેકાંતિક હોવાથી...
ઉત્તર:- શ્રદ્ધા સ્વભાવથી એકાંત. જ્ઞાન સ્વભાવથી અનેકાંત. હોવાથી...
મુમુક્ષુ:- બે નયોના વિષયને, જેમ છે તેમ, પક્ષપાત રહિત, જાણે છે.
ઉત્તર:- જાણે છે. બધું આવી ગયું. બધું આવી ગયું.
શ્રદ્ધાનો વિષય એકાંતિક છે. જ્ઞાન થતા અનેકાંતિક થાય.
શ્રદ્ધા સાચી થાય તો જ્ઞાન અનેકાંતિક, બે નયનો જ્ઞાતા. શ્રદ્ધા ખોટી હોય તો જ્ઞાન ખોટું.
જ્ઞાન ખોટું હોય તો બે નયનો જ્ઞાતા ક્યાંથી થાય? આગળ.
મુમુક્ષુ:- બે નયોનો વિષય તો જ્ઞાનનું જ્ઞેય છે, શ્રદ્ધાનું શ્રદ્ધેય નથી. ઉત્તર:- ફરીથી વાંચે છે. બરાબર.
મુમુક્ષુ:- એટલે બે નયોના આશ્રયે શ્રદ્ધા પ્રગટ થતી નથી.
ઉત્તર:- બે નયોના વિષયને સમાનપણે સત્યાર્થ માને અને એનું શ્રદ્ધાન કરે, તો શ્રદ્ધાન ન પ્રગટ થાય.
મુમુક્ષુ:- એટલે બે નયોના પક્ષ છોડી, કેમ કે નય સાપેક્ષ છે ને? ઉત્તર:- હા.
મુમુક્ષુ:- તો એકનો પક્ષ કરે તો બીજો આવી જ જાય છે એમાં. ઉત્તર:- આવી જ જાય છે.
મુમુક્ષુ:- એટલે બે નયોના પક્ષ છોડી, ત્રિકાળ નિરપેક્ષ સ્વભાવનું અવલંબન લેતાં શ્રદ્ધા સમ્યક્ થાય છે.
ઉત્તર:- થાય છે. મુમુક્ષુ:- કારણ કે શ્રદ્ધા એકાંતિક જ હોય છે.
અને શ્રદ્ધા સમ્યક્ થતા જ્ઞાન સમ્યક્ થાય છે
અને સમ્યગ્જ્ઞાન સ્વભાવથી અનેકાંતિક હોવાથી બે નયોના વિષયને, જેમ છે તેમ, પક્ષપાત રહિત, જાણે છે.
ઉત્તર:- જાણે છે, વિકલ્પ રહિત જણાય છે. અનુભવના કાળમાં સામાન્ય-વિશેષને અક્રમે જાણે છે.
મુમુક્ષુ:- આ રીતે જ્ઞાની બે નયોના જ્ઞાતા છે.
આ રીતે જ્ઞાની બે નયોના જ્ઞાતા છે. પણ અજ્ઞાની બે નયોના વિકલ્પનો કર્તા છે. ઉત્તર:- જ્ઞાતા નથી.
આ નયે આવો અને આ નયે આવો, નિશ્ચયનયે અકર્તા (અને) વ્યવહારનયે કર્તા - એવા વિકલ્પ કરીને એનો કર્તા થઈ ગયો.
મુમુક્ષુ:- માટે અજ્ઞાનીએ પ્રાથમીક પ્રમાણ-નયથી અભ્યાસ કર્યા પછી
દ્રવ્ય સ્વભાવને સ્વભાવથી અને પર્યાય સ્વભાવને સ્વભાવથી જ જોવાનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ. નયોનો સહારો છોડી દેવો જોઈએ.
એટલે સ્વભાવગ્રાહી જ્ઞાનથી જ સ્વભાવનો અનુભવ થાય.
ઉત્તર:- મોટા અક્ષરે. મુમુક્ષુ:- સ્વભાવગ્રાહી જ્ઞાનથી જ સ્વભાવનો અનુભવ થાય.
નયસાપેક્ષથી અનુભવ ન થાય. પરંતુ અનુભવ થયા પછી પરસ્પર બે નયો સાપેક્ષ છે એવું જ્ઞાન જરૂર થાય.
આ રીતે નયાતિક્રાંત થતા, નયોનો જ્ઞાતા થાય છે. ઉત્તર:- ક્યાંય દોષ ન લાગે જિનવાણીનો.
મુમુક્ષુ:- આ રીતે નયાતિક્રાંત થતા, નયોનો જ્ઞાતા થાય છે. કેટલી ઉત્તમ વાત!
આ રીતે નયાતિક્રાંત થતા, નયોનો જ્ઞાતા થાય છે.
ઉત્તર:- પછી જ જ્ઞાતા થાય ને? પક્ષાતિક્રાંત થયા પછી, નહિતર તો નયનો-વિકલ્પનો કર્તા બને.
મુમુક્ષુ:- પક્ષાતિક્રાંત પછી જ્ઞાતા થાય. ઉત્તર:- (હા). આ વિષય લીધો પાછો.
મુમુક્ષુ:- નયાતિક્રાંત થવા પહેલા નયોનો જ્ઞાતા થઈ શકતો નથી પણ નય વિકલ્પોની કર્તાબુદ્ધિ રહી જાય છે.
ઉત્તર:- થઈ ગયો ટાઈમ લ્યો.