નયજ્ઞાન છે તે ખંડજ્ઞાન છે, એનાથી શુદ્ધાત્માની પ્રાપ્તિ થતી નથી.
પછી (જેના) હાથમાં આ પુસ્તક (દ્રવ્યસ્વ ભાવ પર્યાય સ્વભાવ) આવશે એનું કામ થઈ જશે.
મુમુક્ષુ:- જેમ ગુરુદેવે દ્રવ્ય દૃષ્ટિ પ્રકાશ બીજા ભાગનું...એવું પુસ્તક છે આ. ઉત્તર:- આ પુસ્તક છપાવીને લાભ લીધો.
આમાં (દ્રવ્યસ્વ ભાવ પર્યાય સ્વભાવમાં) બહુ ઊંચા પ્રકારની વાત છે.
આમાં તો નિશ્ચયનયનો નિષેધ કરે છે - નિશ્ચયનયનો જે વિકલ્પ છે...
મુમુક્ષુ:- તેની તો વાત જ નથી. ઉત્તર:- તેની તો વાત જ નથી.
એટલે બીજું કાંઈ નહિ. આપણે છપાવ્યું છે તે બધાને આપવાનું જ છે... પણ થોડુંક એને હજમ થવું જોઈએ, હોજરી તૈયાર થાય.
જેમ ગુરુદેવે પર દ્રવ્ય કીધું, પછી રાગનો કર્તા નથી,
પછી જ્ઞાનનો કર્તા નથી, પછી પરનો જ્ઞાતા નથી, ધીમે-ધીમે-ધીમે કહ્યું ને?
એમ છ મહિના બસ, આ એક પુસ્તક distribute (વહેંચણી) થવા દ્યો.
પછી હાથમાં આપશું ખુશીથી. આપવા માટે જ છે આ પુસ્તક.
દ્રવ્ય-ક્ષેત્ર-કાળ-ભાવ જોઈને કામ કરવા જેવું છે.
મુમુક્ષુ:- આ પુસ્તક કેવી રીતે પચે એ પ્રકાર આપે સ્પષ્ટ ફરમાવ્યું કે તે પચે ...
ઉત્તર:- તે પચે તો (આ) પચે! ઈન્દ્રિયજ્ઞાનનો નિષેધ આવે અને અતીન્દ્રિયજ્ઞાનનો પક્ષ આવી જાય.
ઓમાં અતીન્દ્રિયજ્ઞાનનો પક્ષ આવે, પછી (આ પુસ્તક સમજવાથી) પક્ષાતિક્રાંત થાય. એટલે ઉતાવળ નથી, બસ.
મુમુક્ષુ:- આવો જ ક્રમ છે. ઉત્તર:- બાકી (ખરેકર) ત્રણેકાળ થોડા જ જીવો હોય, ઢગલા હોય જ નહિ.
આ કાળે, પંચમકાળમાં તો થોડામાં પણ થોડા. આ કાળમાં છે ખરા, અલ્પકાળમાં મોક્ષ જનારા જીવો.
ત્રણેકાળે હોય અને ચારે ગતિમાં હોય સમ્યક્ પામવાવાળા. સમ્યક્ને પામવાવાળા ચારે ગતિમાં હોય.
તો આ ગુરુદેવની ધોધમાર વાણી નીકળી એમાં તો ઘણા જીવો પામશે, એમાં કાંઈ થોડા નહિ પામે.
ચાલો. કયું પાનું છે બહેન? મુમુક્ષુ:- છઠ્ઠું પાનું. ઉત્તર:- છઠ્ઠું પાનું. લ્યો વાંચો બહેન.
મુમુક્ષુ:- એટલે નય વિકલ્પોની કર્તાબુદ્ધિ કેમ છૂટે અને પછી નયોનો જ્ઞાતા કેમ થાય?
ઉત્તર:- આહાહા! કેવું સુંદર વાક્ય છે, હેં? જાણે અનુભવીને આ લીટી, હેં?
નય વિકલ્પોની કર્તાબુદ્ધિ, નયોના વિકલ્પ રહેશે પછી.
મુમુક્ષુ:- કર્તાબુદ્ધિ છૂટી ગઈ ને? ઉત્તર:- નયના વિકલ્પની કર્તાબુદ્ધિ છૂટયા પછી અનુભવ થશે
અને પછી નયોના વિકલ્પ રહેશે પણ કર્તાબુદ્ધિ નહિ રહે.
'હું કરું છું, હું એનો સ્વામી છું' એમ નહિ રહે.
નયોના વિકલ્પો તો રહે ને? આચાર્ય ભગવાને બે નયથી કથન કર્યું છે તો વિકલ્પ તો એમના આવ્યા,
પણ વિકલ્પની કર્તાબુદ્ધિ છૂટી ગઈ છે.
એક-એક વાક્ય શાંતિથી જો વિચારે ને, તો કામ થાય.
રાગની કર્તાબુદ્ધિ છૂટે, રાગ રહી જાય.
ઈન્દ્રિયજ્ઞાનની કર્તાબુદ્ધિ છૂટે અને ઈન્દ્રિયજ્ઞાન રહી જાય.
નયોના વિકલ્પની કર્તાબુદ્ધિ છૂટે, નયો રહી જાય.
કે બીજાને સમજાવે ત્યારે નયોના પ્રયોગથી સમજાવે છે ને?
તો નય તો રહી ગયુને? નયનું સ્વામી(પણું) છૂટી ગયું.
મુમુક્ષુ:- નયનો સ્વામી(પણું) છૂટી ગયો. વાહ! વાહ!
ઉત્તર:- (નયનું) સ્વામીપણું છૂટે છે. બસ.
મુમુક્ષુ:- એટલે લક્ષ છૂટે છે? ઉત્તર:- લક્ષ છૂટે છે.
નયજ્ઞાન મારું નથી. આહાહા! મારો તો જ્ઞાયક એક ભાવ છે.
સ્વસ્વામીસંબંધ જોડયો જ્ઞાયકમાં, અને નયોના વિકલ્પનો સ્વસ્વામીસંબંધ તોડયો, (અને) અનુભવ થયો.
પછી નયોના વિકલ્પો તો આવશે, એ જ્ઞાનના જ્ઞેયપણે રહેશે. આહાહા!
જ્ઞાનના જ્ઞેયપણે રહેશે, જ્ઞાનના જ્ઞેયપણે જાણશે એમ નથી કહ્યું. જ્ઞેયપણે રહે તો રહે!
ચાલો, છઠ્ઠું પાનું, મોદી સાહેબ પહેલી લીટી. એટલે...
મુમુક્ષુ:- એટલે નય વિકલ્પોની કર્તાબુદ્ધિ કેમ છૂટે અને પછી નયોનો જ્ઞાતા કેમ થાય? ઉત્તર:- થાય?
જુઓ જ્ઞાતા થયો ને? નયોનો જ્ઞાતા થઈ જાય.
મુમુક્ષુ:- કે દ્રવ્ય સ્વભાવને સ્વાભાવથી જુઓ, તો કર્તાબુદ્ધિ છૂટી જશે. ઉત્તર:- છૂટી જશે. નયથી ન જુઓ.
મુમુક્ષુ:- નહિ. નયથી જોશે તો નિશ્ચયનયના વિકલ્પની સાથે કર્તાબુદ્ધિ થઈ જશે. ઉત્તર:- કર્તાબુદ્ધિ થશે, એકત્વ થશે.
નયથી જોવાનું બંધ કરી દે. મુમુક્ષુ:- દ્રવ્ય સ્વભાવને સ્વભાવથી જુઓ, નિશ્ચયનયથી નહીં.
ઉત્તર:- દ્રવ્યસ્વભાવ વ્યવહારનયથી તો જાણી શકાતો જ નથી, એ તો પ્રશ્ન જ નથી.
પણ દ્રવ્યસ્વભાવને નિશ્ચયનયથી પણ જાણી શકાતો નથી, કેમ કે નિશ્ચયનય પણ એક પુનિ (પણ) વિકલ્પ છે.
પુનિ વિકલ્પ, પુનિ આવે છે. પણ, એટલે વિકલ્પ છે, પણ. પુનિ એટલે પણ એક વિકલ્પ છે, એમ. એ આમાં આવે છે, કળશ-ટીકામાં.
એ ઓલામાં હતું ને, એની મૂળ ભાષામાં. ઢૂંઢારી ભાષામાં હતું.
બહુરિ-બહુરિ પુનિ એવું જેમ આવતું હતું, મૂળમાં. મુમુક્ષુ:- પુનિ, ... નહિ પુનિ.
ઉત્તર:- પુનિ, અચ્છા પુનિ - પણ. મુમુક્ષુ:- પણ.
મુમુક્ષુ:- દ્રવ્ય સ્વભાવને સ્વભાવથી જુઓ, નિશ્ચયનયથી નહિ,
અને પર્યાયને સ્વભાવથી જુઓ, નિશ્ચય(નય)થી પણ નહિ.
ઉત્તર:- નિશ્ચયનયથી પણ નહિ. મુમુક્ષુ:- હા! નિશ્ચયનયથી પણ નહિ.
ઉત્તર:- 'પર્યાયનો કર્તા પર્યાય છે' એ નિશ્ચયનયથી વાત છે.
પણ હવે 'પર્યાયનો કર્તા પર્યાય છે' એ નિશ્ચયનયથી ન જુઓ, એના સ્વભાવથી કરે છે પર્યાય પર્યાયને.
ક્રિયાના કારક એ પર્યાયના સ્વભાવથી પર્યાય પર્યાયને કરે છે. નિશ્ચયનયથી ન જુઓ.
પર્યાયને પણ, (તેના) સ્વભાવ સુધી પહોંચી જા, તો નયનો વિકલ્પ નીકળી જશે. આહાહા!
અને પર્યાયના સ્વભાવથી જોઈશ તો થવા યોગ્ય થાય છે, એમાં કર્તાબુદ્ધિ છૂટીને જાણનાર જણાઈ જશે.
સૂક્ષ્મ વાતો છે આમાં. મુમુક્ષુ:- ઘણી સૂક્ષ્મ વાત.
પર્યાય કેવી? બે સ્વભાવ બતાવ્યા તમે. ઉત્તર:- બે સ્વભાવ બતાવ્યા.
મુમુક્ષુ:- એક તો પર્યાય થવા યોગ્ય થાય છે, એ એનો સ્વભાવ છે.
અને બીજું - આ જ્ઞાનની પર્યાયમાં જ્ઞાયક જ જણાય છે, સ્વભાવથી જ જણાય છે.
ઉત્તર:- સ્વભાવથી જ જણાય છે. કોઈ નયથી નહિ. બે વાત કરી છે.
મુમુક્ષુ:- બે સ્વભાવ છે. પર્યાય સ્વતંત્રપણે કર્તા થઈને દ્રવ્યનું લક્ષ કરે છે. ઉત્તર:- કરે છે. બસ! બસ! આહાહા!
દ્રવ્યથી પર્યાયની રચના થતી નથી. આહાહા! ચાલો આગળ.
મુમુક્ષુ:- પર્યાયને સ્વભાવથી જુઓ, નિશ્ચયનયથી પણ નહિ.
ઉત્તર:- જેમ, દ્રવ્યને (એના) સ્વભાવથી જુઓ, નિશ્ચયનયથી નહિ, એમ પર્યાયને (પણ) એના પર્યાય સ્વભાવથી જુઓ, નિશ્ચયનયથી નહિ.
મુમુક્ષુ:- સ્વભાવથી જોતાં નયવિકલ્પ છૂટી જાય છે.
ઉત્તર:- તને અનુભવ થશે. અપૂર્વ છે હોં! આહાહા! કોઈ કાળ આવ્યો છે, સારો કાળ આવ્યો છે.
મુમુક્ષુ:- સ્વભાવથી જોતાં નયવિકલ્પ છૂટી જાય છે. ઉત્તર:- છૂટી જાય છે.
મુમુક્ષુ:- નિશ્ચયનયના પક્ષથી નિર્ણય થાય છે પણ અનુભવ થતો નથી. ઉત્તર:- કેમ કે પક્ષમાં તો રાગ છે.
મુમુક્ષુ:- તેથી નિશ્ચયનો પક્ષ પણ છોડી સ્વાભાવથી જોતાં અનુભવ થાય છે.
ઉત્તર:- આહાહા! ઉપર આવ્યું ને? અનુભવ કેમ થાય? મુમુક્ષુ:- નય વિકલ્પોની કર્તાબુદ્ધિ કેમ છૂટે? ઉત્તર:- હા.
મુમુક્ષુ:- અને પછી નયોનો જ્ઞાતા કેમ થાય? ઉત્તર:- કેમ થાય?
અક્ષરો પણ એવા મોતીના દાણા જેવા છે (કે) આમાં તો આંધળો (પણ) વાંચી શકે.
કાગળ સફેદ, શાહી કાળી, અક્ષર મોટા અને છૂટા.
મુમુક્ષુ:- દેખતો થઈ જાય, દેખતો થઈ જાય. ઉત્તર:- દેખતો થઈ જાય. ખરી વાત છે.
મુમુક્ષુ:- નિશ્ચયનો પક્ષ પણ છોડી સ્વભાવથી જોતાં અનુભવ થાય છે. ઉત્તર:- બરાબર.
મુમુક્ષુ:- શ્રી સમયસાર નાટક (જીવદ્વાર, ગાથા ૧૦)માં કહ્યું છે કે, 'जे जे वस्तु साधक है तेऊ तहां बाधक है'.
આ જ વાત શ્રી પંચાધ્યાયી ગાથા ૬૪૫ થી ૬૪૮ માં કહી છે. ઉત્તર:- કહી છે.
મુમુક્ષુ:- શંકાકાર: જે વ્યવહારનયનું અવલંબન કરે છે, તે જેમ સામાન્ય રીતે મિથ્યાદૃષ્ટિ છે.
ઉત્તર:- જુઓ! વ્યવહારનું અવલંબન કરે છે એ તો સામાન્ય અપેક્ષાએ મિથ્યાદૃષ્ટિ છે, એના સંબંધે તો કાંઈ મારે વિચારવાનું નથી.
એમ શંકાકારે આટલો તો સ્વકારી કરી લીધો. મુમુક્ષુ:- આટલું તો એ સમજે છે.
ઉત્તર:- સમજે છે કે પરાશ્રિત વ્યવહારથી તો સાધ્યની સિદ્ધિ થતી નથી.
પણ મારો એક પ્રશ્ન છે હવે. આહાહા!
મુમુક્ષુ:- શંકાકાર: જે વ્યવહારનયનું અવલંબન કરે છે, તે જેમ સામાન્ય રીતે મિથ્યાદૃષ્ટિ છે.
ઉત્તર:- એમાં તો કાંઈ પ્રશ્ન જ છે નહિ.
જે વ્યવહારનું અવલંબન કરે છે, જે વ્યવહારના પક્ષમાં પડયો છે, એ તો બધા મિથ્યાદૃષ્ટિ છે.
એ સમ્યગ્દૃષ્ટિ હશે કે નહિ, થશે કે નહિ? મુમુક્ષુ:- એ તો કોઈ વાત જ નથી.
ઉત્તર:- હશે કે નહિ કે થશે કે નહિ, એમ પણ પ્રશ્ન જ નથી.
તેવી જ રીતે... મુમુક્ષુ:- તેવી જ રીતે જે નિશ્ચયનયનું અવલંબન કરે છે તે મિથ્યાદૃષ્ટિ કેમ હોય?
ઉત્તર:- આ પંચાધ્યાયી શાસ્ત્ર છે એમાં એક પ્રશ્ન ઉઠયો કે વ્યવહારનયનું અવલંબન કરવાાવળા જીવો તો મિથ્યાદૃષ્ટિ છે.
એ તો સમજી શકાય છે, પણ આપે એમ કહ્યું કે નશ્ચિયનયનું અવલંબન લેવાવાળા પણ મિથ્યાદૃષ્ટિ છે, એ શું? આ શું વાત છે?
મુમુક્ષુ:- આ મૂળ વાત સમજવા જેવી છે. એવી ગુપ્ત વાત છે. ઉત્તર:- (હા). ગુપ્ત.
એ બહેન, અનુભવી સિવાય આ શાસ્ત્ર કોઈ લખી શકે નહિ.
નિશ્ચયનયના વિકલ્પનો નિષેધ કોણ કરે? અનુભવી કરી શકે. આહાહા!
સુંદર પ્રશ્ન કર્યો. તમારી એટલી વાત તો હું માન્ય રાખું છું,
પણ તમે એમ કહો છો કે નિશ્ચયનયનું અવલંબન કરે એ પણ મિથ્યાદૃષ્ટિ છે, એ શું?
એ મારી સમજમાં આવ્યું નહિ, કૃપા કરીને સમજાવો.
મુમુક્ષુ:- અર્થાત્ વ્યવહારનયનું અવલંબન કરનારને મિથ્યાદૃષ્ટિ કહેવામાં આવેલ છે, તે બરાબર છે.
ઉત્તર:- એ તો બરાબર છે, એટલું તો હું માની લઉં છું. બરાબર છે.
એટલો સ્વીકાર કર્યો, સમજી ગયા? આ વ્યવહારનો નિષેધ કરીને નિશ્ચયમાં આવ્યો છે.
અને હું જેમ આવ્યો છું એમ ઘણાં જીવો વ્યવહારનો નિષેધ કરીને નિશ્ચયમાં આવશે,
અને એને પણ તમે મિથ્યાદૃષ્ટિ કહો છો, એનું કારણ સમજાવો.
હું પણ અહીંયાં સુધી આવ્યો છું અને મારા જેવા બીજા જીવો ભવિષ્યમાં વ્યવહારનો પક્ષ છોડીને નિશ્ચયના પક્ષમાં આવશે,
અને એને મિથ્યાત્વ રહી જશે! એ શું?
મુમુક્ષુ:- ત્યાં કોઈ શિષ્ય તો બેઠા ન હતા પણ શિષ્યના રૂપમાં પ્રશ્ન કરીને.....એ અપૂર્વતા છે. ઉત્તર:- હા!
મુમુક્ષુ:- વ્યવહારનયનું અવલંબન કરનારને મિથ્યાદૃષ્ટિ કહેવામાં આવેલ છે, તે બરાબર છે. ઉત્તર:- તે બરાબર છે.
એમાં તો મારો પ્રશ્ન જ નથી, એટલો તો સ્વીકાર હું કરી લઉં છું. પરંતુ...
મુમુક્ષુ:- પરંતુ નિશ્ચયનયનું અવલંબન કરનારને પણ મિથ્યાદૃષ્ટિ જ કહેવામાં આવેલ છે તે કેવી રીતે?
ઉત્તર:- આ પંચાધ્યાયી જેમાં આ ગુરુદેવની હાજરીમાં આખું વંચાણું હતું,
એમાં આ પ્રશ્ન થયો છે. આહાહા! એનો ઉત્તર માગે છે શિષ્ય. ઉત્તર આપશે. આહાહા! ઉત્તર...
મુમુક્ષુ:- ઉત્તર:- બરાબર છે, એટલે તે પણ મિથ્યાદૃષ્ટિ જ છે. બરાબર છે. ઉત્તર:- सत्यं.
મુમુક્ષુ:- બરાબર છે, પરંતુ નિશ્ચયનયથી પણ વિશેષ કાંઈક છે. ઉત્તર:- હા, કાંઈક છે.
મુમુક્ષુ:- પરંતુ નિશ્ચયનયથી પણ વિશેષ કાંઈક છે.
તે સૂક્ષ્મ છે, તેથી તે ગુરુના જ ઉપદેશને યોગ્ય છે.
ઉત્તર:- એક અનુભવી પુરુષ તને મળશે, ત્યારે એ તને કહેશે, અને તને ખ્યાલ આવી જશે.
શ્રીગુરુ એટલે આત્મજ્ઞાની, તેને ગુરુ કહેવામાં આવે છે. શાસ્ત્રપાઠી ગુરુ નથી, આત્મજ્ઞાની ગુરુ (છે).
મુમુક્ષુ:- તેથી તે ગુરુના જ ઉપદેશને યોગ્ય છે. મહાન ગુરુ સિવાય તેનું સ્વરૂપ કોઈ બતાવી શકતું નથી.
ઉત્તર:- એ તો નિશ્ચયનયના પક્ષમાં આવી, પક્ષાતિક્રાંત થઈ અને અનુભવ થયો હોય, એવા આત્મજ્ઞાની પુરુષ તને બતાવશે.
મુમુક્ષુ:- મહાનગુરુ સિવાય તેનું સ્વરૂપ કોઈ બતાવી શકતું નથી. તે વિશેષ સ્વાનુભૂતિનો મહિમા છે.
જેને સ્વાનુભૂતિ થઈ છે, ગુરુને, એ જ કહી શકે. ઉત્તર:- હા! એ જ કહી શકે.
તે વિશેષ સ્વાનુભૂતિનો મહિમા છે કે જે નિશ્ચયનયથી પણ બહુ સૂક્ષ્મ. સૂક્ષ્મ નહિ (પણ) બહુ સૂક્ષ્મ અને ભિન્ન છે.
મુમુક્ષુ:- ચાલતી વાતથી કોઈ જુદી જ વાત છે આ. ઉત્તર:- અપૂર્વ પ્રશ્ન કર્યો છે, પ્રશ્ન બહુ સારો કાઢયો છે.
મીઠાભાઈ, આત્માના અનુભવ વિના આ મોક્ષમાર્ગ પ્રગટ થઈ શકતો નથી,
ગમે તેટલી ક્રિયાકાંડ કરે, શાસ્ત્ર વાંચે, તપ તપે, સૂકાઇ જાય, (તો પણ એ) કાંઈ છે નહિ.
અને આ તો શાસ્ત્રનો આધાર આપ્યો. મુમુક્ષુ:- ગજબ વાત છે!
જેવું આપની વાણીમાં આવી ગયું એવું જ આગમમાં નીકળે છે, આમાં મળ્યું.
એટલે આ એમ કહે છે કે એવા ગુરુ અમને મળી ગયા છે, કે જેણે આ વાત કરી છે.
ઉત્તર:- બહુ વિરલા હોય છે, પાત્ર જીવો, બસ! આગળ.
મુમુક્ષુ:- उभयं णयं विभिणिमं जाणइ णवरं तु समय पडिबद्धो। णदु णयपक्खं गिण्हदि किंचिवि णयपक्खपरिहीणो॥
ઉત્તર:- આ શેમાંથી લીધું છે? મુમુક્ષુ:- આ ગાથા છે, સમયસારમાં ૧૪૩ ગાથા, ૧૪૩.
ઉત્તર:- ૧૪૩ ગાથા છે? ૧૪૩ ગાથા. મુમુક્ષુ:- બે નયના કથન છે (સમયથી પ્રતિબદ્ધ) જાણે છે, કોઈ નયપક્ષને ગ્રહણ કરતો નથી.
ઉત્તર:- હા. उभयं णयं विभिणिमं जाणइ. મુમુક્ષુ:- પક્ષાતિક્રાંતનું સ્વરૂપ આ છે. ઉત્તર:- હા.
મુમુક્ષુ:- એ આધાર મોટો છે. હજી પણ લેવુ હતું. પંચાધ્યાયીમાં જ હતું આ. પંચાધ્યાયી (કર્તા)એ પોતે જ આધાર લીધો છે.
ઉત્તર:- પંચાધ્યાયીએ પોતે આધાર લીધો છે? એ જ મારે કહેવું હતું. એ જ મારે પૂછવું હતું.
પંચાધ્યાયીએ આ સમયસારનો આધાર પોતે લીધો છે, મૂળ કુંદકુંદ ભગવાનનો.
મુમુક્ષુ:- એટલે અમૃતચંદ્રાચાર્યએ કુંદકુંદ આચાર્યનો આધાર લીધો. ઉત્તર:- આધાર લીધો છે.
કોઈ નયપક્ષને ગ્રહણ કરતો નથી.
એ પોતે એને જવાબ જે આપ્યો, મહાન ગુરુ કહે છે એ ગુરુનો આધાર એણે આપ્યો.
નહિતર પોતે કહી શકતા હતા, પોતે તો કહી શકતા હતા, (કેમ કે) પોતે ગુરુ છે, જ્ઞાની હતા, લખનાર.
એમણે આ આધાર આપ્યો બે હજાર વર્ષ પહેલા(નો). મહાન ગુરુ આ કહી શકે, જુઓ. આહાહા!
કર્તા-કર્મ અધિકારની ૧૪૨-૧૪૩-૧૪૪ ગાથા છેલ્લી છે, ખલાસ! આહાહા!
'નિશ્ચયનયથી આત્મા અભેદ છે, અખંડ છે, શુદ્ધ છે' તેથી શું? આહાહા! વાંચો.
મુમુક્ષુ:- 'તેથી શું?'માં કેટલી ગંભીર વાત હતી આ!
'તેથી શું?' કહ્યું, એમાં શું કહેવા માગતા હતા મુનિરાજ? ઉત્તર:- એ આ!
એટલે કે વ્યવહારનયનો પક્ષ તો પહેલેથી અમે છોડાવતા આવીએ છીએ, એની વાત તો હવે અમે કરતા જ નથી.
અમારો શિષ્ય અહીંયાં સુધી તો આવી ગયો છે.
નિશ્ચયનયના વિષયને નય દ્વારા, વિકલ્પ દ્વારા, માનસિક જ્ઞાન દ્વારા તો ગ્રહણ કર્યો છે
પણ હજી વિકલ્પ છૂટતો નથી, નિશ્ચયનયનો વિકલ્પ છૂટતો નથી.
નિશ્ચયનયનો જે વિકલ્પ છે એ વિકલ્પ મિથ્યાત્વ સહિતનો છે, મિથ્યાત્વ છે, તે અનંતાનુબંધી કષાય છે.
આહાહા! નિકટભવી જીવને (આ દ્રવ્ય સ્વભાવ પર્યાય સ્વભાવ ભણવાથી) કામ થાશે.
મુમુક્ષુ:- ૧૪૩ ગાથાનો આધાર આપ ગામોગામ આપતા હતા.
સમયથી પ્રતિબદ્ધ થયો થકો એમ આપ ફરમાવતા હતા. ઘણી વખત ફરમાવ્યું આપે.
ઉત્તર:- એટલે આ ગાથા તો એવી છે પણ એનો પંચાધ્યાયી કર્તાએ આધાર આપ્યો છે, એમ. ખૂબી તો એ.
કેમ કે એમણે એમ કહ્યું કે શ્રીગુરુ, મહાન ગુરુ તને કહેશે એટલે એમણે ગુરુનો આધાર આપ્યો.
જેમ ગુરુદેવ સર્વજ્ઞનો આધાર આપે, સમયસારનો આધાર આપે, એમ આમણે કુંદકુંદ (આચાર્ય)નો આધાર આપ્યો. આહાહા!
'લે હું તને કહી દઉં' શિષ્યને એમ ન કહ્યું.
જે પૂર્વાચાર્યો થઈ ગયા છે ને, એમણે આમ કહ્યું છે, જુઓ! આહાહા!
સ્વભાવમાં નય નથી. સ્વભાવનું જે જ્ઞાન પ્રગટ થાય છે એમાં પણ નય ન હોય.
શુદ્ધોપયોગમાં નય ન હોય. નય તો વિકલ્પ છે. આગળ.
મુમુક્ષુ:- કેટલો ઊંચો ખુલાસો કર્યો, મહાન ગુરુની વ્યાખ્યા.
ઉત્તર:- આધાર આપ્યો. જુઓ આમ કહી ગયા છે. આહાહા! નિરાભિમાનપણું પોતાનું.
મુમુક્ષુ:- નિશ્ચયનયનું અવલંબન કરનારને પણ મિથ્યાદૃષ્ટિ કહેવામાં આવ્યો છે તે વિષયમાં ઉકત ગાથા પણ પ્રમાણ છે.
ઉત્તર:- ઉક્ત ગાથાનું મેં પ્રમાણ આપ્યું, એમ.
મુમુક્ષુ:- તેનો અર્થ એ છે કે જે બે પ્રકારના નય કહેવામાં આવ્યા છે.
તેનો અર્થ એ છે કે જે બે પ્રકારના નય કહેવામાં આવ્યા છે તેને સમ્યગ્દૃષ્ટિ જાણે તો છે.
ઉત્તર:- જાણે તો છે, એનો જ્ઞાતા છે.
મુમુક્ષુ:- પરંતુ કોઈ પણ નયના પક્ષને ગ્રહતો નથી.
ઉત્તર:- એનો સ્વામી થતો નથી.
નયોના વિકલ્પ છે પણ એનો સ્વામી થતો નથી, એટલે એની સાથે કર્તા-કર્મ સંબંધ તૂટી ગયો છે.
ભેદજ્ઞાન થઈ ગયું છે, એટલે એનો જ્ઞાતા રહે છે, એમ. એટલો વ્યવહાર (રાખ્યો), એમ.
મુમુક્ષુ:- તેને સમ્યગ્દૃષ્ટિ જાણે તો છે પરંતુ કોઈ પણ નયના પક્ષને ગ્રહતો નથી, તે નયપક્ષથી રહિત છે.
ઉત્તર:- પણ સમ્યગ્દૃષ્ટિ થયા પછી બે નયોનો જ્ઞાતા થાય.
સમ્યગ્દર્શન થવા પહેલા બે નયોનો કર્તા હોય, જ્ઞાતા ન હોય. સમ્યગ્દૃષ્ટિ શબ્દ વાપર્યો.
પક્ષાતિક્રાંત થઈને અનુભવ થયો, સવિકલ્પદશામાં આવ્યો,
બે નયથી શાસ્ત્ર લખે, બે નયથી કોઈને સમજાવે, કાળ હોય તો. પણ એનો જ્ઞાતા છે, એનો આગ્રહી નથી.
હેયબુદ્ધિએ જાણે છે ને! એમાં ઉપાદેયબુદ્ધિ થતી નથી અને જ્ઞેયબુદ્ધિ પણ થતી નથી.
એને - વિકલ્પને, નયના વિકલ્પને હું જાણતો નથી, ઈન્દ્રિયજ્ઞાન જાણે છે. હું તો મારા આત્માને જાણું છું.
આ અંદરની રમતું છે બધી. આહાહા!
'હું એને જાણું છું' તો હુંપણું, તો એ જ્ઞેય થઈ ગયું.
એનું જ્ઞેય નથી, એનું જ્ઞેય તો જ્ઞાયક થઈ ગયો છે અને બહુ થાય તો જ્ઞાન એનું જ્ઞેય છે, પણ નય જ્ઞેય નથી એનું.
મુમુક્ષુ:- બે નયોનો જ્ઞતાા છે એનું આ રહસ્ય (છે). ઉત્તર:- (હા). એનો પ્રતિભાસ થાય છે ભલે. આહાહા!
પ્રતિભાસની અપેક્ષાએ કહેવાય, ભલે કહ્યું. અથવા ઈન્દ્રિયજ્ઞાનની અપેક્ષાએ ભલે કહેવાય (બે નયનો) જ્ઞાતા છે,
પણ ખરેખર તો - એ તો જ્ઞાયકનો જ્ઞાતા છે.
ખરેખર 'ભગવાન! તું પરને જાણતો જ નથી’ (અધ્યાત્મ પ્રવચન રત્નત્રય. પાનું-૧૩૯). આ નયજ્ઞાન તો પર છે. આહાહા!
અહીંયાં અતીન્દ્રિયજ્ઞાન અભેદ થયું છે, ત્યાંથી જો ભેદ પડીને છૂટે તો નયોના વિકલ્પને જાણે.
નયોના વિકલ્પ છે, એ શરીરનો એક ભાગ છે, જ્ઞેયનો એક ભાગ છે, જ્ઞેયનો ભેદ છે, જ્ઞાનનો ભેદ નથી. આહાહા!
ચાલો. સૂક્ષ્મ તો છે. મુમુક્ષુ:- અરે! અપૂર્વ છે.
ઉત્તર:- લક્ષ નથી ને ત્યાં? લક્ષ નથી. આગળ.
મુમુક્ષુ:- આ ગાથારૂપ સૂત્રથી આ વાત સિદ્ધ થઈ કે સમ્યગ્દૃષ્ટિ નિશ્ચયનયનું પણ અવલંબન નથી કરતો.
ઉત્તર:- આહાહા! એને તો આત્માનું અવલંબન છે. મુમુક્ષુ:- સ્વભાવનું અવલંબન કરે છે. ઉત્તર:- છે, હા.
મુમુક્ષુ:- બીજી વાત એ છે કે નિશ્ચયનયને પણ આચાર્યે સવિકલ્પ કહી છે
અને જેટલું સવિકલ્પ જ્ઞાન છે તેને અભૂતાર્થ કહ્યું છે.
જેમ કે પહેલા કહ્યું છે ગાથા-૫૦૬ માં, 'यदि वा ज्ञानविकल्पो नयो विकल्पोस्ति सोप्यपरमार्थ:'
તેથી સવિકલ્પ જ્ઞાનાત્મક હોવાથી પણ નિશ્ચયનય મિથ્યા સિદ્ધ થાય છે. ઉત્તર:- આહાહા!
મુમુક્ષુ:- તથા અનુભવમાં પણ એ જ વાત આવે છે કે જેટલા કોઈ નય છે તે બધા પરસમય-મિથ્યા છે.
પરસમય-મિથ્યા છે તથા તે નયોનું અવલંબન કરનાર પણ મિથ્યાદૃષ્ટિ છે.
ઉત્તર:- કાલ વાત કરી હતી કે આ ધંધો આપણે પૂર્વે અનંતવાર કરી, દ્રવ્યલિંગી મુનિ થયો.
નય સુધી તો આવી ગયો હતો, નયજ્ઞાન સુધી આવી ગયો, અને વ્યવહારનય હેય છે ત્યાં સુધી આવ્યો,
પણ નિશ્ચયનય ઉપાદેય છે એમ (શલ્ય) રહી ગયું.
મુમુક્ષુ:- એટલે ઈન્દ્રિયજ્ઞાન ઉપાદેય છે એમ (શલ્ય) રહી ગયું. ઉત્તર:- એમ રહી ગયું. બસ!
નવમી ગ્રૈવેયક સુધી અનંતવાર ગયો, એકવાર, બે વાર નહિ.
આત્મા તો અનાદિનો ચાર ગતિમાં રખડે છે ને. આહાહા!
એ જ્યારે નિકટભવી થાય છે ત્યારે આત્મજ્ઞાની ગુરુઓ મળે છે અને આવી વાત બહાર આવે છે.
મુમુક્ષુ:- આ સાહેબ ગુપ્ત વાત રહી ગઈ હતી, આપના દ્વારા બહાર આવી ગઈ આ. ખરેખર!
ઉત્તર:- આ વાત ગુપ્ત હતી. શાસ્ત્રના બહાને પણ મરે. જયપુરમાં બહુ ચાલ્યું આખો દિવસ. આહાહા!
શાસ્ત્ર જ્ઞાનના નામે પણ મિથ્યાત્વ રહી જાય છે.
સાંજે પછી... તમે હતા ને? મુમુક્ષુ:- હા જી. ઉત્તર:- બહેન હતા.
અને આજ તો આખો દિવસ આવો વિચાર આવ્યો.
પછી બહેને કહ્યું એ વાત સાચી છે. આ ૧૭૩ કળશમાં છે.
પછી કળશ-ટીકા કઢાવી, ગોતાવી સેઠી ભાઈ પાસે ૧૭૩ કળશ.
એના ઉપરથી બેહેનને વિચાર આવ્યો, ઓહો!
જેટલા વ્યવહાર તેટલા મિથ્યાત્વ 'तेई विवहार भाव केवली-उकत हैं' (નાટક સમયસાર બંધ દ્વાર, ગાથા ૩૨). આહાહા!
બસ! મેં કીધું સમાધાન થઈ ગયું, સમાધાન થઈ ગયું.
વ્યવહારનો પક્ષ સૂક્ષ્મ રહી જાય છે, આ નિશ્ચયનો પક્ષ એટલે વ્યવહારનો પક્ષ છે.
નિશ્ચયનો એટલે શુદ્ધાત્મા સંબંધનો નિશ્ચયનો પક્ષ એટલે રાગ, એ તો વ્યવહાર જ છે ને? એ ક્યાં નિશ્ચય છે?
મુમુક્ષુ:- પક્ષનો પક્ષ છે ને? ઉત્તર:- પક્ષનો પક્ષ છે.
ગુરુદેવે પહેલા તો શુદ્ધાત્માનો નિર્ણય અપૂર્વ આવ્યા પછી અનુભવ થાય (એમ કહ્યું હતું).
હજી પક્ષમાં પણ આવતા નથી, શુદ્ધાત્માનો નિર્ણય કરતા નથી જીવ.
પછી થોડો ટાઈમ પછી એમણે ખ્યાલ આવ્યો કે આ તો નિર્ણય તો કર્યો નથી પણ નિર્ણયના પક્ષમાં આવ્યા જીવો.
નિર્ણયનું કાંઈ કામ નથી - એમણે કહ્યું. નિર્ણય-ફિર્ણયની વાત નથી આહીંયાં, સીધો આત્માને જાણ.
એમણે ખ્યાલ આવી ગયો. સમજી ગયા? પક્ષ તો આવ્યો નથી પણ પક્ષનો વિકલ્પ.
મુમુક્ષુ:- હા, પક્ષ આવી ગયો છે એવો ભ્રમ થઈ ગયો. ઉત્તર:- ભ્રમ થઈ ગયો એને.
મુમુક્ષુ:- પક્ષનો પક્ષ થઈ ગયો. ઉત્તર:- પક્ષનો પક્ષ થઈ ગયો.
બિલકુલ પક્ષ-ફક્ષની વાત નથી અહીંયાં.
પછી (ગુરુદેવે) કહ્યું શુદ્ધનયનો પક્ષ કદી આવ્યો નથી એટલે? એટલે આત્માનો અનુભવ થયો નથી, એવો અર્થ છે એનો, એમ.
પહેલા શુદ્ધનયનો પક્ષ આવ્યો નથી, આ વાત કરતા હતા.
અને પછી ખબર પડી એમણે,
'નહિ, શુદ્ધયનય(નો) પક્ષ (કદી આવ્યો નથી) એટલે અનંતકાળથી અનુભૂતિ થઈ નથી'. અનુભૂતિ કરી લે. આહાહા! ધર્મપિતા હતા ને?
ક્યાં અટકી જાય જીવ (એમને ખબર પડી જય). અટકવાના ઠેકાણા તો ઘણાં. આહાહા! આગળ.
મુમુક્ષુ:- સ્વાનુભૂતિનું સ્વરૂપ. ઉત્તર:- જુઓ હવે સ્વાનુભૂતિનું સ્વરૂપ.
પહેલો પ્રશ્ન હતો ને? એનું હવે ચાલ્યા કરે, એ પણ ચાલે છે.
મુમુક્ષુ:- તે સ્વાનુભૂતિની મહિમા એ રીતે છે કે સવિકલ્પ જ્ઞાન હોતાં, નિશ્ચયનય એ વિકલ્પોનો નિષેધ કરે છે.
પરંતુ 'જ્યાં આગળ ન તો વિકલ્પ જ છે અને ન તો નિષેધ જ છે, ત્યાં આગળ ચિદાત્મા અનુભૂતિ માત્ર છે.'
ઉત્તર:- નિષેધનો પણ વિકલ્પ નહિ, વિધિનો પણ વિકલ્પ નહિ,
વિકલ્પ માત્ર ટળી જાય છે અને સ્વભાવમાં ઢળી જાય છે, ત્યારે સ્વાનુભવ થાય છે.
વિકલ્પ છૂટી જાય છે. સ્વભાવનું જોર આવે છે ને! સ્વભાવનું જોર આવે છે ને, એટલે વિકલ્પ (છૂટી જાય છે).
વિકલ્પાતીત, વચનાતીત છે, ઈશારાથી સમજાવે છે સ્વાનુભવનું સ્વરૂપ.
ન તો વિકલ્પ જ છે અને ન તો નિષેધ જ છે, ત્યાં આગળ ચિદાત્મા અનુભૂતિ માત્ર છે. આગળ.
મુમુક્ષુ:- ખરેખર જ્યાં સુધી શ્રદ્ધા વિપરીત છે ત્યાં સુધી બે નયોનું પરસ્પર સાપેક્ષ એવું સમ્યગ્જ્ઞાન પણ પ્રગટ થતું નથી.
ઉત્તર:- શ્રદ્ધાનો દોષ બહુ મોટો છે. શ્રદ્ધાના બળે ઉપયોગ અંદરમાં આવે છે.
ઉપયોગ બળવાન નથી, સવિકલ્પ છે એટલે બળવાન નથી.
જેટલી શ્રદ્ધા બળવાન છે એટલી જ્ઞાનની પર્યાય બળવાન નથી.
શ્રદ્ધા નિર્વિકલ્પ હોવાથી બળવાન છે. જ્ઞાનની પર્યાય સવિકલ્પ હોવાથી કમજોર છે.
કેમ કે જ્ઞાનની પર્યાયમાં બે નયો ઊભી થાય, શ્રદ્ધાની પર્યાયમાં નય જ નથી.
એટલે જેમાં બે નયો ઊભી થાય એ જ્ઞાન કમજોર કહેવાય અને જેમાં નયો જ ઊભી ન થાય એ બળવાન શ્રદ્ધા છે.
શ્રદ્ધાના બળે જ ઉપયોગ અંદરમાં આવે છે.
કેમ કે 'હું પરને જાણતો નથી', 'હું પરને જાણતો નથી' એમાં જ્ઞાનનું બળ નથી પણ શ્રદ્ધાનું બળ છે.
કેમ કે 'જ્ઞાન તો કથંચિત્ સ્વ અને કથંચિત્ પરને જાણે છે, સ્વપરપ્રકાશક છે' - એવું શલ્ય જ્ઞાનમાં પડયું છે.
જ્ઞાને એ ગ્રહણ કરી રાખ્યું છે, સ્વપરપ્રકાશકપણું.
શ્રદ્ધા તો કહે છે કે શ્રુતજ્ઞાનની પર્યાયનો જ મારામાં અભાવ છે, એટલે સ્વપરપ્રકાશકની વાત જ મારામાં નથી.
એ બેંગ્લોરમાં કહ્યું હતું બહેને. ટ્રેન (train) ઉપડી જાય તો ભલે ઉપડી જાય, કે મારે કાલ જાશું કહે.
ટિકિટ હતી. મેં કીધું બહેન મૂકો, હવે ટાઈમ થઈ ગયો છે, ઊઠો. ઊઠે જ નહિ. આહાહા!
'આત્મા પરને જાણતો નથી' એ શ્રદ્ધાનું બળ છે. અને 'હું પરને જાણું છું' એ મિથ્યાત્વ છે,
જ્ઞાનનો દોષ નથી. શ્રદ્ધાના દોષથી જ્ઞાનનો દોષ આવ્યો છે.
શ્રદ્ધા બળવાન બહુ છે. બળવાન એટલા માટે કે નિર્વિકલ્પ છે,
ભેદાભેદને વિષય નથી કરતી. સવિકલ્પ નથી, નિર્વિકલ્પ છે.
જુઓ ને, પણ શ્રદ્ધામાં એમ આવ્યું કે પરપદાર્થ મારો, એ કોઈના સમજાવ્યાથી સમજતો નથી.
ગુરુ સમજાવે (તો પણ), 'નહિ, આ પરપદાર્થ મારા જ છે' - એ (શ્રદ્ધા) નિર્વિકલ્પ છે ને?મિથ્યાત્વ પણ નિર્વિકલ્પ!
શ્રદ્ધા છે ને એ નિર્વિકલ્પ જ હોય, જેને પકડે એને પકડે.
અને જો ફરી, તો દેવ આવે તો પણ ફરે નહિ.
સમ્યગ્દર્શન થયા પછી શ્રદ્ધા ફરી ગઈ? દેવ આવે તો (પણ) ફરે નહિ.
શ્રદ્ધાને કહે છે જ્ઞાન, શ્રદ્ધાને જ્ઞાન કહે છે કે જુઓ, હું વ્યવહારનયે પરને જાણું છું, સમજી ગયા?
નિશ્ચયનયે તો તારા પક્ષમાં છું - સ્વને જાણું છું,
પણ વ્યવહારે હું પરને જાણું છું. તું કબૂલ કરી લે ને, એટલું?
સમ્યગ્જ્ઞાન છે મારી પાસે, એમ જ્ઞાન કહે પાછું હોં! આ સમ્યગ્જ્ઞાન થયા પછી સંવાદ છે.
શ્રદ્ધા કહે બિલકુલ નહિ. જો હું તારા પક્ષમાં આવું તો મારું પણ મોત અને તારું પણ મોત, બન્ને મરશું!
માટે એના કરતા તું મારા પક્ષમાં રહે. એટલે જ્ઞાન હથિયાર હેઠા મૂકી દે છે, વાત તારી સાચી છે.
આવી અંદરની રમતું છે.
કે કથંચિત્ નિર્મળ પર્યાયનો કર્તા છે, (એમ) વ્યવહારનય કહે છે, શ્રદ્ધાને હોં!
શ્રદ્ધા કહે છે કે આત્મા ત્રિકાળ અકર્તા છે, કથંચિત્ એમાં છે જ નહિ, સ્યાદ્વાદ નથી, આત્માના સ્વભાવમાં સ્યાદ્વાદનો અભાવ છે.
ત્યાં જ્ઞાને હથિયાર હેઠા મૂકી દીધા કે વાત તારી સાચી છે.
આ બધી અંદરની રમતું છે. આ શ્રદ્ધાનો બોલ સારો છે. આહાહા! શ્રદ્ધાનો બોલ સારો છે.
ખરેખર જ્યાં સુધી શ્રદ્ધા વિપરીત છે
ત્યાં સુધી બે નયોનું પરસ્પર સાપેક્ષ એવું સમ્યગ્જ્ઞાન પણ પ્રગટ થતું નથી. આહાહા! આગળ વાંચો.
મુમુક્ષુ:- નિરપેક્ષ તત્ત્વની દૃષ્ટિ વિના.
ઉત્તર:- દૃષ્ટિ વિના એટલે શ્રદ્ધા વિના. દૃષ્ટિ વિના એટલે? શ્રદ્ધા વિના.
મુમુક્ષુ:- અપેક્ષાઓનું જ્ઞાન સમ્યક્ થતું નથી.
ઉત્તર:- અપેક્ષા લગાડવા માંડયો પહેલેથી જ. આહાહા!
મુમુક્ષુ:- સોગાનીજીએ એમ ફરમાવ્યું હતું 'મૂળ વાતમાં અપેક્ષા લગાડે છે, અમને બહુ ખટકે છે’.
ઉત્તર:- ખટકે છે, બસ! અપેક્ષા લગાવી દે, (તો) ગયો દુનિયામાંથી.
એક જ્ઞાન સાચું કરવા જાય છે પણ શ્રદ્ધા એની વિપરીત રહે છે, એ એને ખબર નથી પડતી.
એને એમ થાય છે કે હવે મારું જ્ઞાન સાપેક્ષતાથી સાચું થાય છે.
निरपेक्षा नया मिथ्या નય सापेक्षा નય સમ્યક્ નય (આપ્ત-મીમાંસા ગાથા ૧૦૮), એણે વાંચેલું છે. સમજી ગયા?
એ શ્રદ્ધાના પક્ષમાં આવી શકતો નથી. આહાહા!
શ્રદ્ધા કહે છે 'સ્વપ્રકાશક જ છે, પરપ્રકાશક નથી અને સ્વપરપ્રકાશક પણ નથી'.
જ્ઞાન કહે કે 'નહિ! સ્વપરપ્રકાશક છે'. સમજી ગયા? આહાહા! એમ ને એમ રહી ગયો.
શ્રદ્ધાના પક્ષમાં આવી જા. પછી જ્ઞાન તો જુઓ શું થાય છે!
જ્ઞાન વળી જાય અંદરમાં (અને) સ્વપ્રકાશકમાં અનુભવ થાય, શ્રદ્ધાના બળે -
'જાણનાર જણાય છે, ખરેખર પર જણાતું નથી. અકર્તા છું, કર્તા નથી’.
કથંચિત્? કે બિલકુલ નહિ, સર્વથા અકર્તા! સ્વભાવ સર્વથા હોય.
મુમુક્ષુ:- બરાબર. સ્વભાવ સર્વથા જ હોય. ઉત્તર:- આહાહા!
ગુરુદેવે જે દૃષ્ટિનો વિષય આપ્યો ૪૫ વર્ષ, એ આ - (આત્મા) અકર્તા છે એ જૈનદર્શનની પરાકાષ્ઠા છે. એમ કહ્યું ને? મુમુક્ષુ:- હા જી.
ઉત્તર:- એટલે અકર્તા છે અને કર્તા નથી એમ આવી ગયું.
વાહ, વાહ! ગુરુદેવ વાહ! બિરાજમાન છે અહીંયાં (ફોટામાં). જુઓ, આ પારો બહુ સારો છે, વાંચો.
મુમુક્ષુ:- નિરપેક્ષ તત્ત્વની દૃષ્ટિ વિના, અપેક્ષાઓનું જ્ઞાન, સમ્યક્ થતું નથી.
માટે આત્માર્થીએ પ્રથમ શ્રદ્ધાની સંશુદ્ધિ હેતુએ સ્વભાવથી સ્વભાવને જોવો જોઈએ, કોઈ નયથી નહિ.
ઉત્તર:- આહાહા! (અજ્ઞાની કહે છે) કે શ્રદ્ધાની શુદ્ધિ થાય સ્યાદ્વાદથી. (જ્ઞાની કહે છે) કે ખોટી વાત છે.
આત્મામાં સ્યાદ્વાદનો અભાવ હોવા છતાં નિશ્ચયાભાસપણું આવતું નથી (શ્રી દેવસેનાચાર્ય કૃત નયચક્ર, પૃષ્ટ ૩૧). આહાહા! ટંકોત્કીર્ણ શબ્દ છે, ટંકોત્કીર્ણ.
સ્યાદ્વાદનો અભાવ હોવા છતાં, કથંચિત્ નો અભાવ હોવા છતાં, સર્વથામાં આવીશ તો પણ નિશ્ચયાભાસ નહિ થાય, અનુભવ થઈ જશે, જા! આહાહા!
ગુરુદેવની હાજરીમાં આ ગાથા આવી હતી હાથમાં, છપાવીને વિદ્વાનોને આપ્યું.
કોઈના તરફથી support (ટેકો) ન મળ્યો, કેમ કે સ્યાદ્વાદનો - વ્યવહારનો પક્ષ છે ને.
એટલે એમાં લખ્યું છે કે આત્મામાં સ્યાદ્વાદનો અભાવ (છે) તો પણ નિશ્ચયાભાસપણું આવતું નથી.
કોપી કરાવીને આપી (અને) પાછળ પડી ગયો એનો સંસ્કૃતનું હિન્દી કરવા (માટે).
અને કોઈ સાચું ન કરી શક્યું, એક ફક્ત હુકમચંદજીએ કર્યુ, એ બહુ સરસ કર્યું.
એ પુસ્તકનું (સંસ્કૃતથી) હિન્દી કરવાનું, અનુવાદ કરવાનું જયપુરને લખ્યું. સમજી ગયા?
(ના થયું), નહિતર આખું પુસ્તક થઈ જાત.
આહાહા! આત્મામાં સ્યાદ્વાદનો અભાવ! આહાહા! કોણ સાંભળે એ?
મોક્ષ જવાવાળો હોય એ સાંભળે અને અપનાવી લે, જે નિકટભવી હોય. આહાહા!
કેટલી શ્રદ્ધાના બળથી એણે લખ્યું આત્મામાં સ્યાદ્વાદનો અભાવ!
આત્મામાં સ્યાદ્વાદ ન હોય, એ જ્ઞાનની પર્યાયમાં સ્યાદ્વાદ હોય, એ તો જ્ઞાન થઈ ગયું.
મુમુક્ષુ:- એ પણ સમ્યગ્જ્ઞાનમાં હોય. ઉત્તર:- ત્યારે.
મુમુક્ષુ:- આત્મામાં તો જ્ઞાનનો અભાવ છે એટલે આત્મામાં સ્યાદ્વાદ ન હોય. ઉત્તર:- જ્ઞાન જ નથી એમાં.
એ જ્યાં જામનગરમાં કહ્યું, ધડાકો કર્યો. ઘણાં વર્ષ પછી કહ્યું 'એક વાર વાત તો ફેલાવા દયો', પછી થાય એ ખરું.
એમાં ઓલા ભાઈએ પકડયું, એનો પુત્ર. આપણે ત્રંબકભાઈના પુત્રએ પકડી વાત, બહુ પકડી.
ખુલ્લે ઊભીને કહ્યું 'આ વાત અપૂર્વ આવી છે’. અમને આવું જ મળ્યા કરે છે.
મુમુક્ષુ:- હા! એ જ કહું છું, કે ક્યાંથી આવું બધું મળી જાય છે આપને!
મુમુક્ષુ:- એ આપની કરૂણા બધાનું ધ્યાન ખેંચાવા માટે સામું... ઉત્તર:- આપ્યું, આપ્યું, વિદ્વાનોને આપ્યું.
નામ નથી આપતો, વિદ્વાનોને આપ્યું. (પણ કાંઈ થયું નહિ), સમજી ગયો હું. આહાહા! સ્વભાવનો પક્ષ નથી ને?
નહિતર તો ચર્ચા કરત મારી સાથે કે તમે આ મોકલાવ્યું અને આમાં પણ લખ્યું (છે), એ શું?
નહિતર સ્યાદ્વાદ તો, સ્યાદ્વાદ તો જૈનદર્શનનો trademark (ખાસ નિશાન) છે.
અને આત્મામાં સ્યાદ્વાદનો અભાવ? આહાહા! અપરિણામીમાં સ્યાદ્વાદ ન હોય.
મુમુક્ષુ:- સાચી વાત છે. બરાબર. પરિણામીમાં સ્યાદ્વાદનો સદ્ભાવ. ઉત્તર:- હા! અપરિણામીમાં (સ્યાદ્વાદનો) અભાવ છે.
પરિણામી પણ સમ્યક્ પ્રકારે આત્મારામ થાય ત્યારે એ અનુભવજ્ઞાનમાં સ્યાદ્વાદનો સદ્ભાવ છે.
ત્યાં કિશોરભાઈને ઘરે, બંગલે, સવારે ચર્ચા થઈ આ. બહેન આવ્યા.
આ વાત કરી કે 'આત્મામાં સ્યાદ્વાદનો અભાવ છે' આજે જાહેર કરી દેવું છે. પછી મોટરમાં બેઠા, બહેન આવ્યા.
(મેં કહ્યું) આત્મામાં સ્યાદ્વાદનો અભાવ, પણ અનુભવજ્ઞાનમાં સ્યાદ્વાદનો સદ્ભાવ.
તમે ન હતા ને એ વખતે? મુમુક્ષુ:- હતો. ઉત્તર:- હતા. એમ? ઠીક.
સાથે ને સાથે રહે છે હોં! સાથે ને સાથે. ખૂબ અર્પણતા, ખૂબ. કાંઈ પ્રશંસા ન કરાય, એવી અર્પણતા, એમ. આહાહા!
તનથી, મનથી અને ધનથી ત્રણે પ્રકારે, એમ. આહાહા!
ધનથી ગૌણ છે, ધનથી ગૌણ છે, પણ તનથી, તનથી સાથે જ હોય હોં! આહાહા!
શ્રવણબેલગોળામાં, ત્યાં હિમતનગરમાં, બે વાગે હું બાથરૂમ (માટે) ઊઠું, ધીમેથી, એની ઊંઘ ન ઊડી જાય, તો પણ ઊઠી જાય. આહાહા!
પગ દબાવવા, શરીર ચોળવું, બામ લગાડવું. આહાહા!
મુમુક્ષુ:- અરે, આ પરમાણુ પણ સાહેબ પવિત્ર થઈ ગયા આપના સ્પર્શથી.
ઉત્તર:- ખૂબ સેવા કરે, ખૂબ, અર્પણતા. એવા જીવો ઓછા. આહાહા!
નહિતર લાખોપતિ, કરોડપતિ છે (આ) માણસ, કાંઈ સાધારણ નથી.
મુમુક્ષુ:- આની આગળ એની શું કિમત છે? કોઈ કિંમત નથી. ઉત્તર:- કાંઈ કિમત નથી.
એક વખત શરૂઆતમાં ગુરુદેવને અપનાવ્યા પછી ગુરુદેવના પગ ધોતો હતો સવારમાં. ત્યાંથી આવે ને, બધાય, ત્યારે હું પગ ધોતો હતો.
ગુરુદેવ કેટલા વિચિક્ષણ! મને કહે છે 'લાલભાઈ!’. 'જી પ્રભુ!’.
કે એક અન્યમતિમાં શિવાજી પગ ધોતા હતા રામતિર્થના.
રામતિર્થ કે નામ એનું છે ને? તો કહે છે એના ગુરુ, શિવાજીને હો! શિવાજી તો રાજા મોટા.
અરે! અમારા કોઈ ચક્રવર્તી પગ ધોવેને તો પણ અમને તત્ત્વનો જે વિચાર આવે, એની આગળ આની કઈં કિમત નહિ! એમ મને કહ્યું.
બધું કહી દીધું. આહાહા!
ગુરુદેવ તો ગુરુદેવ (હતા). યાદ આવે પ્રસંગ. આહાહા!
આ માર્ગ અપૂર્વ માર્ગ છે, અપનાવી લે આ માર્ગ ને (તો) ન્યાલ થઈ જાય. આહાહા!
એના વિકલ્પમાં (પણ) અપનાવશે ને, તો વિકલ્પ નહિ રહે. મુમુક્ષુ:- આવી વાત આવે તો (વિકલ્પ) ઊભો કેવી રીતે (રહે)?
ઉત્તર:- ક્યાંથી રહે? મુમુક્ષુ:- આવું સ્વરૂપ! ઉત્તર:- આગળ.
મુમુક્ષુ:- આ જ ભાવ શ્રીમાન અમૃતચંદ્રાચાર્યદેવે સમયસાર કળશ ૬૯-૭૦ માં દર્શાવ્યો છે. ઉત્તર:- બોલો કળશ.
મુમુક્ષુ:- य ऐव मुक्त्वा नयपक्षपातं स्वरूपगुप्ता निवसन्ति नित्यम् ।
विकल्पजालच्युतशान्तचित्ता- स्त एव साक्षादमृतं पिबन्ति ॥૬૯॥
ઉત્તર:- સાક્ષાત્ અમૃતને પીએ છે, સાક્ષાત્ આહાહા! પ્રત્યક્ષ. આહાહા!
મુમુક્ષુ:- શ્લોકાર્થ (૬૯):- જેઓ નયપક્ષપાતને છોડી... (ભાવાર્થ:-) ...
જ્યારે નયોનો સર્વ પક્ષપાત મટી જાય ત્યારે વીતરાગ દશા થઈને
સ્વરૂપની શ્રદ્ધા નિર્વિકલ્પ થાય છે, સ્વરૂપમાં પ્રવૃત્તિ થાય છે અને અતીન્દ્રિય સુખ અનુભવાય છે.
હવેના ૨૦ કળશમાં નયપક્ષને વિશેષ વર્ણવે છે અને કહે છે
કે આવા સમસ્ત નયપક્ષોને જે છોડે છે, તે તત્ત્વવેદી (તત્ત્વોનો જાણનાર) સ્વરૂપને પામે છે.
ઉત્તર:- આહાહા! એનું (નયનું) જ્ઞાન કરાવતા આવે છે અને વિકલ્પ છૂટી જાય છે.
બે નયથી જ્ઞાન કરાવે (અને) એને છોડીને અંદરમાં ગુપ્ત થાય છે.
મુમુક્ષુ:- શ્લોકાર્થ (૭૦):- જીવ કર્મથી બંધાયેલો છે એવો એક નયનો પક્ષ છે
અને જીવ કર્મથી બંધાયેલો નથી એવો બીજા નયનો પક્ષ છે.
ઉત્તર:- એ બે વિકલ્પ ઉત્પન્ન કરે છે, એમ. ત્યાં ધર્મનો નિષેધ નથી, વિકલ્પનો નિષેધ કરવો છે.
સંસારી જીવ કર્મથી બંધાયેલો છે એવો એક વ્યવહારનયનો વિકલ્પ, અને બંધાયેલો નથી એવો બીજો (નિશ્ચયનયનો) વિકલ્પ.
આહાહા! (બન્ને) વિકલ્પ છૂટી જાય છે. આહાહા! સંયોગ છૂટતો નથી,
આઠ કર્મનો, નિમિત્ત અપેક્ષાએ જે બંધ અવસ્થા છે એ છૂટતી નથી.
આગળ. આ તો અંદરથી વિચારે તો ... પતે એવું છે.
મુમુક્ષુ:- આમ ચિત્સવરૂપ જીવ વિષે બે નયોના બે પક્ષપાત છે.
જે તત્ત્વવેદી (વસ્તુ સ્વરૂપનો જાણનાર) પક્ષપાત રહિત છે
તેને નિરંતર ચિત્સ્વરૂપ જીવ ચિત્સ્વરૂપ જ છે (અર્થાત્ તેને ચિત્સ્વરૂપ જીવ જેવો છે તેવો નિરંતર અનુભવાય છે).
ઉત્તર:- આહાહા! થવા યોગ્ય થયા કરે છે અને જાણનાર જણાય છે. બસ! બીજું કાંઈ નથી.
જ્ઞાનસ્વરૂપ જીવ તો જ્ઞાનસ્વરૂપ છે. આહાહા!
બંધાણો છું એવો વિકલ્પ નથી અને અબદ્ધ છું એવો (પણ) વિકલ્પ નથી. બે નયના વિકલ્પને છોડી દે છે.
મુમુક્ષુ:- ભાવાર્થ:- ઉત્તર:- આ ગ્રંથમાં...
મુમુક્ષુ:- આ ગ્રંથમાં પ્રથમથી જ વ્યવહારનયને ગૌણ કરીને અને શુદ્ધનયને મુખ્ય કરીને કથન કરવામાં આવ્યું છે.
ચૈતન્યના પરિણામ પરનિમિત્તથી અનેક થાય છે તે સર્વેને પહેલેથી જ આચાર્ય ગૌણ કહેતા આવ્યા છે
અને જીવને શુદ્ધ ચૈતન્ય માત્ર કહ્યો છે.
એ રીતે જીવ-પદાર્થને શુદ્ધ, નિત્ય, અભેદ ચૈતન્યમાત્ર સ્થાપીને હવે કહે છે કે-
આ શુદ્ધનયનો પણ પક્ષપાત (વિકલ્પ) કરશે, તે પણ તે શુદ્ધસ્વરૂપના સ્વાદને નહિ પામે. સ્વાદને નહિ પામે.
ઉત્તર:- આહાહા! આ શુદ્ધનયનો પણ પક્ષપાત કરશે, તે પણ, તે પણ!
વ્યવહારના પક્ષવાળાની વાત તો દૂર રહો, તે પણ શુદ્ધ સ્વરૂપના સ્વાદને, આનંદને નહિ પામે, સમ્યક્ નહિ થાય.
મુમુક્ષુ:- અશુદ્ધનયની તો વાત જ શી? ઉત્તર:- લ્યો!
મુમુક્ષુ:- પણ જો કોઈ શુદ્ધનયનો પણ પક્ષપાત કરશે તો પક્ષનો રાગ નહિ મટે તેથી વીતરાગતા નહિ થાય.
પક્ષપાતને છોડી ચિન્માત્ર સ્વરૂપ વિષે લીન થયે જ સમયસારને પમાય છે.
માટે શુદ્ધનયને જાણીને, તેનો પણ પક્ષપાત છોડી શુદ્ધસ્વરૂપનો અનુભવ કરી,
સ્વરૂપ વિષે પ્રવૃત્તિરૂપ ચારિત્ર પ્રાપ્ત કરી, વીતરાગ દશા પ્રાપ્ત કરવી યોગ્ય છે.
ઉત્તર:- યોગ્ય છે. થઈ ગયો ટાઈમ.
આ જ ભાવ સમયસાર કળશટીકા, કળશ-૯૩ માં પણ પાંડે રાજમલજીએ દર્શાવ્યો છે.
છેલ્લું કાલે હવે પૂરું થાશે.