મુમુક્ષુ:- દ્રવ્ય સ્વભાવ. ઉત્તર:- આ પુસ્તકનું નામ દ્રવ્ય સ્વભાવ અને પર્યાય સ્વભાવ.
બે વિભાગ છે આમાં. એમાં પહેલા વિભાગનું વાંચન અત્યારે ચાલે છે.
પહેલો વિભાગ, બીજો વિભાગ પછી આવશે.
મુમુક્ષુ:- એક દ્રવ્ય સ્વભાવ અને એક પર્યાય સ્વભાવ.
બન્ને સ્વભાવથી જ જેવા છે તેવા છે.
દ્રવ્ય સ્વભાવ એના પોતાના સ્વભાવથી જ અનાદિ-અનંત જેવો છે તેવો છે.
અને જ્ઞાનની પર્યાયનો સ્વભાવ અનાદિ-અનંત જેવો છે તેવો છે.
ઉત્તર:- એક દ્રવ્ય સ્વભાવ લીધો કેમ કે આત્મા જ્ઞાનમય છે.
એટલે જ્ઞાનમય આત્મા એ દ્રવ્યનો પોતાનો સ્વભાવ છે અને એની પર્યાયમાં જ્ઞાન થાય છે.
એ જ્ઞાનની પર્યાયનો પણ અનાદિ-અનંત જેવો છે તેવો એનો સ્વભાવ છે, એમ.
મુમુક્ષુ:- શાસ્ત્રમાં અનેક પ્રકારના કથનો આવશે.
જેમ કે આત્મા અશુદ્ધ નિશ્ચયનયે રાગનો કર્તા છે અને નિશ્ચયનયે વીતરાગભાવનો કર્તા છે.
ભાઈ! આ બધા વ્યવહારનયના કથનો છે, એને ઓળંગી જા - આત્મા રાગને કરતો નથી અને વીતરાગભાવને પણ કરતો નથી.
આત્મા તો સ્વભાવથી જ અનાદિ અનંત અકારક-અવેદક છે.
ઉત્તર:- જેને પર્યાય ઉપર દૃષ્ટિ છે એને આ વાક્ય ખ્યાલમાં નહિ આવે.
આ ત્રિકાળી દ્રવ્ય સ્વભાવની વાત ચાલે છે. Agenda (એજંડા, કાર્યસૂચિ) ઉપર શું અત્યારે વિષય છે એ એને લક્ષમાં લેવું જોઈએ.
મુમુક્ષુ:- દ્રવ્ય સ્વભાવ. ઉત્તર:- દ્રવ્ય સ્વભાવ અનાદિ-અનંત ટંકોત્કીર્ણ એક જ્ઞાયક જે ભાવ છે,
એક જ્ઞાયક ભાવ અનાદિ-અનંત, નિત્ય, નિરાવરણ-અખંડ-એક-પ્રત્યક્ષપ્રતિભાસમય, ભગવાન જે આત્મા - દ્રવ્ય સ્વભાવ.
બધા આત્માનો આવો સ્વભાવ છે, એમ! એ ખ્યાલમાં રાખે તો દ્રવ્ય સ્વભાવ ખ્યાલમાં આવે. આહાહા!
દ્રવ્યનો સ્વભાવ, સ્વભાવથી જ અકારક-અવેદક છે.
રાગને પણ કરતો નથી અને વીતરાગભાવને પણ કરતો નથી.
દુ:ખને પણ ભોગવતો નથી અને આનંદને પણ ભોગવતો નથી.
કર્તા અને ભોક્તાપણું પર્યાયનો ધર્મ છે. અકારક અને અવેદક એ દ્રવ્યનો ધર્મ છે, દ્રવ્યનો સ્વભાવ છે.
બે ભાગલા જુદા છે. અત્યારે વાત ચાલે છે દ્રવ્ય સ્વભાવની.
પર્યાય દૃષ્ટિને ગૌણ કરવી. પર્યાય છે, એને સિદ્ધ કરવાવાળું જે જ્ઞાન છે, એને બંધ કરી દેવું અટાણે.
અને પર્યાયથી ભિન્ન ભગવાન જે આત્મા અનાદિ-અનંત કેવો છે, આ એની વાત ચાલે છે, દ્રવ્યનો સ્વભાવ.
આત્મા રાગને કરે અને વીતરાગભાવને કરે એ દ્રવ્યનો વિભાવ થઈ ગયો.
શું કહ્યું? 'કરે છે' એમ આવ્યું ને?
અકર્તાને કર્તા કહેવો, એ વિભાવ થઈ ગયો ને? મુમુક્ષુ:- બરાબર.
ઉત્તર:-નીલમ, થયો કે નહિ? મુમુક્ષુ:- બરાબર, વિભાવ થયોને. અકર્તાને કર્તા કહેવો, વિભાવ થયો.
મુમુક્ષુ:- બરાબર છે હોં. અકારક-અવેદક. ઉત્તર:- એને કર્તા-ભોક્તા કહેવો એ વિભાવ અને કર્તા-ભોક્તા માનવો તે મિથ્યાત્વ.
છે અકર્તા અને અભોક્તા, અને માને છે કે હું આ પરિણામને કરું અને ભોગવું, એવી માન્યતા મિથ્યાદૃષ્ટિની છે. આહાહા!
આ તો ત્રિકાળી સ્વભાવ, જીવતત્ત્વનું શું સ્વરૂપ છે મૂળ? એ બતાવે છે.
આના ઉપર નજર જાય તો કામ થાય! અકર્તાને કર્તા માને...
ચર્ચા-૨
નિગોદમાં દુ:ખને ભોગવતો નથી આત્મા, અત્યારે હોં! અત્યારની વાત છે. અને ભગવાન મહાવીર સુખને ભોગવતા નથી!
સુખને ભોગવતા નથી તો શું દુ:ખને ભોગવે છે? હવે રહેવા દે ભાઈ! તું આડોડાઈની વાત કર મા, બાપુ!
આ તો કાંઈક ઊંચા પ્રકારની વાત છે. શાંતિથી. આહાહા!
આ કઈ અપેક્ષાએ કથન ચાલે છે? આ સ્વભાવની અપેક્ષાએ કથન ચાલે છે.
નયની વિવિક્ષા અત્યારે ગૌણ છે, ગૌણ છે અને અનુભવના કાળે એનો અભાવ છે.
શું કીધું? સમજવાના કાળે, દ્રવ્ય સ્વભાવ જ્યારે સમજાવવામાં આવે ત્યારે નયના કથન ગૌણ થઈ જાય છે.
પણ સાક્ષાત્ અનુભવ કરે ત્યારે કોઈ નય રહેતી નથી. આવશે એ.
નયોની લક્ષ્મી ઉદય પામતી નથી. આવશે, બધું આમાં છે.
મુમુક્ષુ:- પચ્ચીસ વર્ષ સુધી અકર્તા સમજાવ્યો છે આપે. ઉત્તર:- હા, મેં સમજાવ્યો.
મુમુક્ષુ:- આપે સમજાવ્યો. ઉત્તર:- બરાબર છે.
મુમુક્ષુ:-ત્યાર પછી ઘણાં ઊંડા મંથનમાંથી આ વાત આવી છે. ઉત્તર:- આવે છે, બરાબર છે.
મુમુક્ષુ:- એના પછીનો સ્ટેપ, હવે આવ્યું. ઉત્તર:- આવ્યું હતું તો વહેલું, પણ ભાઈ એવું છે ને, કાળ પાકે ત્યારે બહાર આવે.
અને આ પણ આગળ વધતું નહોતું.
બહેનને મેં કહ્યું, મેં કહ્યું કે ભાઈ! આ વાત ઝીણી છે
અને આ વાત એટલી પ્રચલિત બહાર આવી નથી અને આપણે આ વાત બહાર મૂકવી. આહાહા!
બેહેને કહ્યુ, આ વાત તો મૂકવા જેવી છે.
અને આ શાસ્ત્રમાં છે. આ વાત વીસ કળશમાં લીધી છે. શાસ્ત્રનો આધાર પણ હમણાં આવશે. આહાહા!
'નયાતિક્રાંત ભાખ્યો તે સમયનો સાર છે', નયથી આત્માનો અનુભવ થતો નથી. અનુભવના કાળે નય રહેતી નથી. આહાહા!
'નયોની લક્ષ્મી ઉદય પામતી નથી'. નિશ્ચયનય અને વ્યવહારનય,
બે પ્રકારના જે વિકલ્પ હતા નયના, એ ઉદય પામતા (નથી).
પ્રમાણ અસ્ત થઈ જાય છે, પ્રમાણનો વિકલ્પ. અને નિક્ષેપ ક્યાં ચાલ્યા જાય, અમે જાણતાં નથી. આહાહા!
આ તો કાંઠે આવ્યો છે અને રહી ન જાય, અને અનુભવ થઈ જાય (એવી વાત છે). આહાહા!
દૂધ તો કઢેલું છે, હવે ખાલી મેળવણ નાખે તો દહી જામી જાય અને પછી એમાં માખણ થાય, છાશ નીકળી જાય.
માખણમાંથી કચરો નીકળી જાય, મેલ અને ઘી થઈ જાય. આહાહા!
છાશ નીકળી જાય, પછી માખણમાંથી મેલ નીકળી જાય,
કીટાણું (મેલ) આવે છે. અને એકલું ઘી ચોખ્ખું (રહી જાય છે). આહાહા!
સો ટચનું શુદ્ધ, કાંઈ વેજીટેબલ (ઘી) મિક્સ નહિ આમાં. એવી વાત છે.
ન્યાય:- જો નિશ્ચયનયે આત્મા અકર્તા છે એમ તમે લક્ષમાં લેશો,
તો આત્મા વ્યવહારનયે કર્તા છે, એ શલ્ય આવ્યા વિના રહેશે જ નહિ.
તેથી નયથી વિચારો જ નહિ, હવે, હવે વસ્તુ નયાતીત છે.
વસ્તુ જે છે, દ્રવ્યનો સ્વભાવ તે નયાતીત છે. આહાહા!
એમાં નય નથી અને એને પ્રસિદ્ધ કરનાર જ્ઞાન, એમાં પણ નય નથી.
નય તો માનસિક જ્ઞાનનો ધર્મ છે. એ ઈન્દ્રિયજ્ઞાનનો ધર્મ છે, નય. વિકલ્પવાળી નય છે આ.
દ્રવ્ય સ્વભાવ નયથી ખ્યાલમાં નથી આવતો. અનુભવમાં નથી આવતો.
કેમ કે કોઈ નયથી અકર્તા છે-એમ નથી, સ્વભાવથી જ અકર્તા છે. અનાદિ-અનંત. આહાહા!
કોઈને નયનું જ્ઞાન ન હોય તો પણ અનુભવ થઈ જાય.
નિશ્ચયનયે અકર્તા છે, એ સાંભળ્યું પણ ના હોય અને અનુભવ થઈ જાય છે.
અને 'નિશ્ચયનયે અકર્તા છે' એ સાંભળ્યા પછી અનુભવ અટકે છે.
નથી થતો એમ નથી કહ્યું, અટકે છે.
એ નય છૂટી જાય તો અનુભવ તો થઈ જાય. એક-એક વાક્ય રહસ્મય છે.
આ તો જે બિલકુલ અજાણ શિષ્ય છે,
જેને આત્મા ત્રિકાળ અકર્તા હોવા છતાં કર્તાબુદ્ધિ થઈ ગઈ છે, એને વ્યવહારનય અને નિશ્ચયનય દ્વારા
નિશ્ચયનયથી સમજાવે છે. પણ હવે અત્યારે એવો કાળ આવ્યો છે કે આત્મા નિશ્ચયનયે અકર્તા છે - એમ છોડી દો.
નયના વિકલ્પ હવે છોડો. આહાહા! નિશ્ચયનયે અકર્તા-નિશ્ચયનયે અકર્તા છે, પણ તેથી શું?
નિશ્ચયનયે અકર્તા છું એ તારો વિકલ્પ સાચો છે, વિકલ્પ ખોટો નથી, પણ તેથી શું? આહાહા!
એમાં આત્માનો આનંદ આવતો નથી, માટે નયને છોડી દે, સ્વભાવની સમીપે જા.
કેમ કે - જો નિશ્ચયનયથી આત્મા અકર્તા છે એમ તમે લેશો તો બીજી પ્રતિપક્ષ નય તમારા જ્ઞાનમાં ઊભી થશે.
કેમ કે નય સાપેક્ષ છે निरपेक्षा नया मिथ्या અને સાપેક્ષ નય સમ્યક્ કહેવાય,
પરસ્પર સાપેક્ષ, નિશ્ચયનયે આમ અને વ્યવહારનયે આમ. આહાહા!
કહે છે પ્રતિપક્ષ નય તમારા જ્ઞાનમાં ઊભી થશે અને મિથ્યાત્વ રહેશે.
પણ સ્વભાવથી જુઓ તો કોઈ નયની અપેક્ષા જ નથી. આહાહા!
થોડું સૂક્ષ્મ તો છે. આશીષ કહે કે આ અમને આમાં કાંઈ મગજમાં ઉતરતું નથી.
આ નયનું સ્વરૂપ જ ખ્યાલમાં આવતું નથી કે નિશ્ચયનય શું અને વ્યવહારનય શું? પછી કાલ લીધું હતું થોડુંક એના માટે. આહાહા!
જેમ કે, હવે દૃષ્ટાંત આપવામાં આવે છે. દૃષ્ટાંતથી વધારે ખ્યાલ આવે.
જેમ કે અગ્નિ ઉષ્ણ છે. કઈ નયથી? આહાહા! કોઈ કહે અગ્નિ ઉષ્ણ છે.
જ્ઞાનીએ કહ્યું અગ્નિ ઉષ્ણ છે, તો શિષ્ય કહે, સાહેબ કઈ નયથી ઉષ્ણ છે? આહાહા!
શ્રી ગુરુએ કહ્યું અગ્નિ ઉષ્ણ છે. કે સાહેબ, કઈ નયથી ઉષ્ણ છે?
એવો એક બનાવ બની ગયો. એવો બનાવ બન્યો કે થોડા શિષ્યો ભણવા આવતા હતા.
એક વખત ગુરુએ કહ્યું કે પહેલાં 'અગ્નિ લાકડાને બાળે તેને અગ્નિ કહેવામાં આવે'.
બીજે દિવસે બીજો પાઠ આપ્યો, 'અગ્નિ ઉષ્ણ છે'.
ઓલો, પહેલાં દિવસનો એ પાઠ નીકળી ગયો. અગ્નિ ઉષ્ણ છે.
પછી ત્રીજા દિવસે એમ કહે અગ્નિ તો અગ્નિ છે.
એમ ત્રણ પાઠ આપ્યા. ચોથા દિવસે એને પરીક્ષા કરવાનું મન થયું. એક શિષ્યને મોકલ્યો.
બાજુના રૂમમાં, સગડી લાલઘૂમ, કોલસાની, લાકડાની, એકદમ અંગારા લાલ દેખાય એકદમ, હોં!
ધૂમાડો ન હતો એમાં, લાકડું પણ ન હતું. એને મોકલ્યો અંદર, જુઓ કે અંદરમાં અગ્નિ છે કે નહિ?
લાકડાને બાળે તે અગ્નિ, લાકડાને બાળે તે અગ્નિ,
સમજ્યા? એમ કરતા-કરતા ગયો.
સિદ્ધાંતમાં, જ્ઞેયને જાણે તે જ્ઞાન, જ્ઞેયને જાણે તે જ્ઞાન,
સિદ્ધાંતમાં એમ આવશે.
એવું લાકડું ગળી (ઘૂસી) ગયું હતું, લાકડું ગળી ગયું હતું, આવ્યો બહાર, ગુરુજી ત્યાં અગ્નિ નથી.
કેમ અગ્નિ નથી? કારણ પૂછયું. કે લાકડાને બાળતી નથી, આપે જ સમજાવ્યું હતું. ઠીક સીટ ડાઉન, સીટ ડાઉન.
બીજા શિષ્યને ઊભો કર્યો, કે જાઓ, જુઓ જઈને બાજુના રૂમમાં અગ્નિ છે કે નહિ?
ઉષ્ણ તે અગ્નિ, ઉષ્ણ તે અગ્નિ, ઉષ્ણ તે અગ્નિ, ઉષ્ણ તે અગ્નિ, ઉષ્ણ તે અગ્નિ. ઓલું પરાશ્રિત વ્યવહાર, આ ભેદરૂપ વ્યવહાર.
ભણેલાને તો સમજી જાય બધા. ઉષ્ણ તે અગ્નિ. કે સાહેબ, ત્યાં અગ્નિ નથી.
કે કેમ નથી? ઉષ્ણ તે અગ્નિ, ઉષ્ણ તે અગ્નિ, ઉષ્ણ તે અગ્નિ. આહાહા! જુઓ, ધારણામાં ગોખેલું. ગોખણપટ્ટી હતી.
ત્રીજો ગયો, મોકલ્યો. તું જુઓ ઓમાં છે કાંઈ? એણે અગ્નિના અંગારા ઉપર સહેજ આમ આંગળી મૂકી. આખો હાથ મૂક્યો નહિ, હોં!
આખો હાથ મૂકવાનું જરૂર પણ નથી. આમ આંગળીનું ટેરવું મૂક્યું અને આવ્યો. ગુરુજી! અગ્નિ છે.
કે કેવી રીતે તમે જાણી શક્યા? કે અનુભવથી જાણ્યું.
'લાકડાને બાળે તે અગ્નિ', લાકડું (શલ્ય) - ભૂત ચાલ્યું ગયું. 'ઉષ્ણ તે અગ્નિ' (એ) ભેદ પણ ગયો. ધીરજ!
પરાશ્રિત વ્યવહાર ગયો, ભેદાશ્રિત વ્યવહાર ગયો અને અભેદ વસ્તુ અનુભવમાં આવી. આહાહા!
સાહેબ! કેવી રીતે? શું છે? અગ્નિ તો અગ્નિ જ છે, અગ્નિ તો અગ્નિ જ છે. 'જ' એમ!
કથંચિત્ લાકડાને બાળે તે અગ્નિ અને કથંચિત્ ઉષ્ણ તે અગ્નિ એ બન્ને વ્યવહારના લાકડા (નીકળી ગયા),
વ્યવહારના લાકડા નીકળી ગયા. આંગળી મૂકી દીધી.
એમ! અહીંયાં કહે છે. એવી રીતે શું લાકડું ઘૂસી ગયું છે હવે?
કે પરને જાણે તેને જ્ઞાયક કહેવામાં (આવે છે), લોકાલોકને જાણે એને જ્ઞાન કહેવામાં આવે છે,
દેવ-ગુરુ-શાસ્ત્રને જાણે તેને જ્ઞાન કહેવામાં આવે છે,
છ દ્રવ્યને જાણે તેને જ્ઞાન કહેવામાં આવે,
અસદ્ભૂત વ્યવહારના લાકડા એવા ઘૂસી ગયા, ઘડીકમાં નીકળે નહિ.
પછી જ્ઞાન તે આત્મા, જ્ઞાન તે આત્મા, જ્ઞાન તે આત્મા, એ ભેદનું લાકડું ગળી ગયું. આહાહા!
પછી જ્ઞાયક તો જ્ઞાયક છે. બેય લાકડા નીકળી ગયા અને અનુભવ થઈ જાય, એવું છે આ.
આ વ્યવહારના લાકડા અનાદિના છે, આજના નથી. આહાહા!
લાકડા નડે છે એને બહુ, એટલે આ વસ્તુ ઘડીકમાં સમજાય પણ નહિ.
જેમ કે, અગ્નિ ઉષ્ણ જ છે. કઈ નયથી? અરે! સ્વભાવથી જ ઉષ્ણ છે.
પાણી શીતળ છે. કઈ નયથી? અરે! સ્વભાવથી જ શીતળ છે. આહાહા!
જો નિશ્ચયનયે શીતળ છે પાણી એમ તમે લેશો તો વ્યવહારનયે ઉષ્ણ છે એમ આવી જશે.
પાણીને પાણીના સ્વભાવથી જુઓને! નયનું શું કામ છે? આહાહા!
નિશ્ચયનય સાપેક્ષ છે ને? એટલે પ્રતિપક્ષ અપેક્ષા આવે છે.
એને આમ પાણીને નિશ્ચયનયથી શીતળ જુઓ તો પ્રતિપક્ષ વ્યવહારનય તો ઊભી થાય જ.
કેમ કે નય સાપેક્ષ હોય અને સ્વભાવ નિરપેક્ષ હોય. શું કહ્યું? શેઠીજી?
નય છે એ સાપેક્ષ છે, પાણી નિશ્ચયનયે શીતળ છે તો વ્યવહારનયે ઉષ્ણ આવી જશે.
પણ એ સાપેક્ષ નયને છોડીને, પાણીના મૂળ સ્વભાવથી જુઓ, તો એ તો નિરપેક્ષ શીતળ, શીતળ અને શીતળ.
એને નયની અપેક્ષા લાગુ પડતી નથી, એમ.
સ્વભાવથી શીતળ છે. જો નિશ્ચયનયે શીતળ છે એમ તમે લેશો તો વ્યવહારનયે ઉષ્ણ છે આવી જશે.
નિશ્ચયનય તો માત્ર સ્વભાવનો ઇશારો કરે છે. નિશ્ચયનય તો માત્ર સ્વભાવનો ઇશારો કરે છે.
વ્યવહારનયમાં તો સ્વભાવનો ઇશારો કરવાની શક્તિ પણ નથી. આહાહા!
વ્યવહારનય તો અભૂતાર્થ અને અસત્યાર્થ છે, ઊંધું કથન કરે છે.
નિશ્ચયનય તો માત્ર સ્વભાવનો ઇશારો કરે છે. નિશ્ચયનયને વળગશો તો સ્વભાવ દૃષ્ટિમાં નહિ આવે.
નિશ્ચયનયથી જુઓ તો આવો તારો સ્વભાવ છે, એમ નય માત્ર સ્વભાવનો ઇશારો કરે છે.
પણ નિશ્ચયનયની પહોંચ સ્વભાવ સુધી નથી કેમ કે વસ્તુ નયાતીત છે. નયથી અનુભવ થતો નથી.
અકારક, અવદેક વસ્તુનો સ્વભાવ છે. સ્વભાવ નયથી સિદ્ધ ન થાય, સ્વભાવ સ્વભાવથી જ સિદ્ધ થાય.
હવે આ એક પારો છે, ટાઈમ થઈ ગયો છે પણ લઈ લઉં છું આ.
આત્મા પર્યાય માત્રથી ભિન્ન છે, માટે એને અનાદિ-અનંત કર્તાપણું લાગું પડતું જ નથી, દ્રવ્યને.
દ્રવ્ય પર્યાયને કરે નહિ કેમ કે પર્યાય ભિન્ન છે. ભિન્ન, ભિન્નને કેમ કરે?
એકમાં બીજાની નાસ્તિ છે, તો પર્યાયને કેમ કરે? કે વ્યવહારનયે કરે, એમ. નિરજ! વ્યવહારનયે તો રાખવા દયો. આહાહા!
માટે એને અનાદિ-અનંત કર્તાપણું લાગુ પડતું નથી. આત્મા બંધનો પણ કર્તા નથી, અને મોક્ષનો પણ કર્તા નથી. કઈ નયથી?
બંધનો કર્તા નથી અને મોક્ષનો કર્તા નથી, તો કઈ નયથી કર્તા નથી?
અરે! સ્વભાવથી જ એ તો અકર્તા છે. કોઈ નય લાગુ પડતી નથી. આ દ્રવ્ય સ્વભાવની વાત થઈ.
હવે આ પર્યાય સ્વભાવની વાત કાલે આવશે. વખત થઈ ગયો. બે વાગી ગયા છે.
મુમુક્ષુ:- આજે થોડું મોડું શરૂ થયું હતું. ઉત્તર:- મોડું?
મુમુક્ષુ:- આજે મોડું ચાલું થયું હતું, એમ કહે છે. ઉત્તર:- તો પાંચ મિનિટ વધારે લઈએ. પાંચ મિનટ, લઈ લઈએ ચાલો.
મુમુક્ષુ:- પહેલા પારામાં જરા. મુમુક્ષુ:- ફરીથી લઈએ. ઉત્તર:- ફરીથી, છેલ્લો પારો.
આત્મા, આ ત્રિકાળી જ્ઞાયકમૂર્તિ, ચૈતન્યમૂર્તિ ભગવાન આત્મા છે ને? એની દૃષ્ટિ કેમ થાય? અને અનુભવ કેમ થાય?
અને આ સંસારનો અભાવ, પર્યાયમાંથી કેમ નીકળી જાય?
અને પર્યાયમાં એનો અનુભવ, આનંદ કેમ આવે? એની વિવિક્ષાની વાત ચાલે છે.
આત્મા પર્યાય માત્રથી ભિન્ન છે, આહાહા!
પર્યાય માત્રથી ભિન્ન છે તો સર્વથા ભિન્ન છે કે કથંચિત્ ભિન્ન-અભિન્ન છે, પર્યાય? કે સર્વથા ભિન્ન છે.
માટે એને અનાદિ-અનંત કર્તાપણું લાગુ પડતું નથી. પર્યાય જો ભિન્ન છે...
આ પુસ્તક ભિન્ન છે આત્માથી, તો આત્મા આનો 'કર્તા છે' એ લાગુ પડતું નથી.
એમ પર્યાય દ્રવ્યને અડતી નથી, દ્રવ્ય પર્યાયને અડતું નથી. સત્તા એક છે અને સત્ બે છે.
સત્તા એક છે અને સત્, એમાં બે છે.
એમ, उत्पाद व्यय ध्रौव्ययुक्त्तं सत्त्, સત્તા એક, પણ સત્ એમાં ત્રણ છે - ઉત્પાદ સત્, વ્યય સત્ અને ધ્રુવ સત્ છે.
ઓલુંસામાન્ય-વિશેષમાં બે સત્ છે, આ તો ત્રણ. આહાહા!
આત્મા પર્યાય માત્રથી ભિન્ન છે.
પર્યાયમાં પર્યાય માત્ર એટલે કાંઈ બાકી ન રહ્યું,
બંધ-મોક્ષની પર્યાય આવી ગઈ, નવતત્ત્વ એમાં આવી ગયા.
નવતત્ત્વથી અત્યંત ભિન્ન છે, એમ શાસ્ત્રમાં વર્ણન છે.
અનાદિ-અનંત કર્તાપણું લાગુ પડતું જ નથી. આત્મા બંધનો કર્તા નથી.
આત્મા પહેલા બંધને કરે અને પછી બંધને છોડે અને પછી મોક્ષને કરે? એમ પછી કે પહેલા કાંઈ છે નહિ.
એ તો પ્રથમથી જ અકારક છે. આહાહા!
પહેલા બંધને કરે - મિથ્યાત્વને, અને પછી એ મિથ્યાત્વને છોડે, છોડ્યા પછી શું કરે? સમ્યગ્દર્શનને કરે, એવું કાંઈ છે નહિ. આહાહા!
આ તો દ્રવ્ય સ્વભાવની, અકારક-અવેદક, નિષ્ક્રિય પરમાત્માની, દૃષ્ટિના વિષયની વાત ચાલે છે.
દૃષ્ટિના વિષયમાં કર્તાપણું છે નહિ. આત્મા બંધનો કર્તા નથી. બંધ એટલે મિથ્યાત્વ (એટલે) ભાવબંધનો કર્તા નથી.
તો દ્રવ્યકર્મનો બંધ તો, બંધ ક્યાંથી કરે એને, દ્રવ્યકર્મને તો? ભાવબંધનો પણ કર્તા નથી.
અને મોક્ષનો, કેવળજ્ઞાનનો પણ કર્તા નથી. આહાહા!
કેવળજ્ઞાનની પર્યાય થાય છે એ વાત સાચી, પણ એના ષટ્કારકથી થાય છે, આત્મા કરે માટે થાય છે એમ છે નહિ. આહાહા!
કઈ નયથી? અરે! સ્વભાવથી જ એ તો અકર્તા છે.
અરે! અકર્તા એવા જ્ઞાયકને દૃષ્ટિમાં લે, તારું કામ થઈ જશે.
સ્વભાવ જ આકારક, અવેદક છે. કરે અને ભોગવે એવું ત્રિકાળી સ્વભાવમાં (નથી),
કેમ કે નિષ્ક્રિય છે પરમાત્મા, ક્રિયાના કારક એમાં નથી. આહાહા!
ચર્ચા-૩ આ દ્રવ્ય સ્વભાવ પર્યાય સ્વભાવની પુસ્તિકા છે.
અનાદિકાળથી આત્મા અનંત વાર જૈન થયો, શ્રાવકપણે નામે, નામે જૈન.
અને દ્રવ્યલિંગી મુનિ પણ થયો અનંતવાર, નવમી ગ્રૈવેયકમાં પણ ગયો.
ત્યારે એણે નય દ્વારા 'પર્યાયનો સ્વભાવ શું? દ્રવ્યનો સ્વભાવ શું?' એટલે નય દ્વારા વિચારમાં લીધુ.
નય છે, એ મનનો ધર્મ છે. નય છે, એ જ્ઞાનનો ધર્મ નથી.
અતીન્દ્રિયજ્ઞાન જે છે ને? એમાં નયોના વિકલ્પ ન હોય.
પણ નયોના વિકલ્પ ઊઠે છે, એ મનના સંગે ઊઠે છે.
એટલે નયજ્ઞાન છે એ પોતે ખંડજ્ઞાન છે, વિકલ્પરૂપ છે. અને નયો છે એ બંધનું કારણ છે.
વ્યવહારનયનો વિકલ્પ પણ બંધનું કારણ. નિશ્ચયનયનો વિકલ્પ છે એ પણ (બંધનું કારણ). વિકલ્પ માત્ર બંધનું કારણ છે.
પછી વિકલ્પમાં કોઈ બે ભેદ ન પાડવા, કે આ અશુભનો વિકલ્પ અને શુભ વિકલ્પ. વિકલ્પ માત્ર બંધનું કારણ છે.
એમ, જેમ શુભાશુભ ભાવ બંધનું કારણ છે, એમ નયોના વિકલ્પ પણ (બંધનું કારણ છે).
વ્યવહારનયે આવો છે અને નિશ્ચયનયે જીવ આવો છે એવા જે વિકલ્પ ઊઠે છે એ પણ બંધનું કારણ છે.
બંધનું કારણ હોવા છતાં પણ આત્માના દ્રવ્ય અને પર્યાયનો નિર્ણય કરવા માટે, પ્રાથમિક ભૂમિકામાં,
એને વ્યવહારનયે સાધન પણ કહેવામાં આવે છે કે તેથી આડું અવળું ન કરે નિર્ણય.
જેમ વસ્તુનો સ્વભાવ છે, દ્રવ્યનો અને પર્યાયનો,
તે રીતે નિર્ણય કરવાનો એને કાળ હોય ત્યારે એને વિકલ્પ તથા પ્રકારના ઊઠે છે, નયોના વિકલ્પ.
એટલે નયોના વિકલ્પ દ્વારા એ ગૃહીત મિથ્યાત્વનો ત્યાગ કરે છે,
કેમ કે અન્યમત્તમાં કોઈ નય વિવિક્ષા નથી, જૈનધર્મમાં નય વિવિક્ષા છે.
એટલે ગૃહીત મિથ્યાત્વ ગયું અને અગૃહીત મિથ્યાત્વ રહ્યું.
અને અગૃહીતમાં પણ, હવે અગૃહીત હતું પણ, અગૃહીતમાં પણ એ નય દ્વારા સ્વભાવનો વિચાર કરે છે.
વ્યવહારનયને ગૌણ કરીને નિશ્ચયનયના વિકલ્પ દ્વારા
એ જ્યારે સ્વભાવનો નિર્ણય કરે છે ત્યારે અગૃહિત મિથ્યાત્વ પણ ગળવા માંડે છે. ટળતું નથી, પણ ગળે છે.
જેમકે હું કર્મના સંબંધવાળો અને બંધવાળો છું,
કર્મને કરું અને ભોગવું, એવો જે વ્યવહારનયનો પક્ષ એમાં તો મિથ્યાત્વ દૃઢ થતું હતુ.
પણ હવે એ વ્યવહારનયને દૂર કરીને નિશ્ચયનયના વિકલ્પમાં આવે છે, કે મારો આત્મા તો ત્રિકાળ અબદ્ધ છે.
કર્મનો સંબંધ મને થયો નથી અને કર્મના બંધમાં મારો આત્મા પૂર્વે નિમિત્ત કારણ પણ થયો નથી,
કર્મના બંધમાં નિમિત્ત થવું, એ પણ મારો સ્વભાવ નથી.
એમ નિશ્ચયનયના વિકલ્પ દ્વારા અબદ્ધ સ્વભાવને નિર્ણયમાં લે છે.
હું તો ત્રિકાળ મુક્ત છું, એમ ત્રિકાળ અકારક-અવેદક છું.
એમ પોતાનો જે આત્મા જેવો છે એ આત્માને વિકલ્પ દ્વારા,
મનના સંગ દ્વારા, રાગના સંબંધવાળા જ્ઞાન દ્વારા, જે જ્ઞાનનુ લક્ષ રાગ ઉપર છે હજી,
એવા જ્ઞાન દ્વારા, એ વિચાર કરે છે વસ્તુનો,
તો એને મિથ્યાત્વ તો ગળે છે પણ મિથ્યાત્વ ટળીને સમ્યગ્દર્શન થતું નથી.
કે અહીંયાં સુધી આવ્યા પછી એને નયોના વિકલ્પ કેમ છૂટે અને સાક્ષાત અનુભવ કેમ થાય?
એ હેતુએ આ પુસ્તિકામાં બધો વિસ્તાર આવ્યો છે.
એમાં દ્રવ્ય સ્વભાવની વાત થઈ ગઈ. હવે પર્યાય સ્વભાવની વાત આવે છે.
પાનું ત્રીજું છે. જ્ઞાનની પર્યાયનો સ્વભાવ.
આત્મા જ્ઞાતા છે. કઈ નયથી જ્ઞાતા છે? એવો એક પ્રશ્ન ઊઠે કે 'જ્ઞાતા તો છે આત્મા, પણ કઈ નયથી જ્ઞાતા છે?', એમ!
અરે! સ્વભાવથી જ જ્ઞાતા છે. જ્ઞાતા થાય છે કે જ્ઞાતા છે? જ્ઞાતા છે.
કઈ નયથી જ્ઞાતા છે? કે સ્વભાવથી જ જ્ઞાતા છે.
વ્યવહારનયે જ્ઞાન પરને જાણે છે અને નિશ્ચયનયે જ્ઞાન આત્માને જાણે છે-,
કેમ કે ભગવાને બે નય કહી છે અને કોઈ એક નય છોડાય, છોડી જાતી પણ નથી.
બે નયો છે, વ્યવહારનયે પરને જાણે, નિશ્ચયનયે સ્વને જાણે, એમ નથી.
વ્યવહારનયે પરને જાણે છે એમ નથી અને નિશ્ચયનયે સ્વને જાણે છે એમ પણ નથી.
માંડ-માંડ નિશ્ચયનય સુધી આવ્યા, વ્યવહારનો નિષેધ કરતા-કરતા, કે નિશ્ચયનયે મારું જ્ઞાન મારા આત્માને જાણે.
તો કહે છે એમાં અનુભવ થતો નથી. આહાહા! હવે, ત્યારે શું છે?
અનાદિ-અનંત, જુઓ! આહાહા!
સમ્યગ્જ્ઞાન પ્રગટ થાય ત્યારે આત્માને જાણે, એની પહેલા આત્માને ન જાણે, એમ છે નહિ. 'અનાદિ-અનંત' શબ્દ વાપર્યો છે.
અનાદિ-અનંત જ્ઞાનની પર્યાય આત્માને જાણવારૂપે પરિણમે છે.
અનાદિ-અનંત આત્મા જેમ દ્રવ્યરૂપે છે, એમ એની એક સ્વભાવરૂપ પર્યાય જેને ઉપયોગ લક્ષણ કહેવાય,
જેને ચૈતન્ય અનુવિધાયી પરિણામ કહેવામાં આવે છે,
એવી જ્ઞાનની પર્યાય, દશા, હાલત, પરિણામ અનાદિ-અનંત પ્રગટ થાય છે.
અને એ પર્યાય પ્રગટ થાય છે તે આત્માને જાણવારૂપે પરિણમે છે. પરને જાણવારૂપે પરિણમતી નથી.
એ જ્ઞાન આત્માને જ પ્રસિદ્ધ કરે છે. 'જ' લગાડયું છે.
એ જે જ્ઞાન ઉત્પાદરૂપ થાય છે એ ઉત્પાદરૂપ પર્યાય ધ્રુવને જ પ્રસિદ્ધ કરે છે, પરને નહિ.
અને એ પર્યાય, ઉત્પાદ-વ્યયને પણ પ્રસિદ્ધ ન કરે.
એ પર્યાય ધ્રુવને જ પ્રસિદ્ધ કરે છે, જ્ઞાયકને જ પ્રસિદ્ધ કરે છે.
જાણનાર ત્રિકાળી ભગવાન આત્મા એને જ જાણતી ઉદય થાય છે અને એને જાણતી જાણતી અસ્ત થાય છે.
જાણતી જ ઉદય થાય અને જાણતી જ અસ્ત થાય.
જ્યાં એક પર્યાય અસ્ત થઈ ત્યાં બીજી પર્યાયનો ઉત્પાદ થાય. આહાહા!
એને અને એને જ જાણે -એને અને એને જ જાણે.
પહેલી પર્યાયે જેને જાણ્યું, પછી બીજી પર્યાય, પહેલી પર્યાય તો વ્યય થઈ ગઈ,
પછી બીજી પર્યાયે બીજાને જાણે, ત્રીજી પર્યાય પોતાને જાણે, એમ વારાફરતી કાંઈ હશે નહિ પર્યાયમાં?
પર્યાય, એનો વિષય બદલાવતો હશે કે નહિ?
જ્ઞાનનો પર્યાય, એનો વિષય બદલાવતો નથી. આહાહા!
આ જ્ઞાનની પર્યાયના સ્વભાવની વાત ચાલે છે. આ સમ્યગ્જ્ઞાન-મિથ્યાજ્ઞાનની વાત નથી.
જ્ઞાનની પર્યાયનો અનાદિ-અનંત એવો સ્વભાવ છે,
કે એ જ્ઞાન જે ઉત્પન્ન થાય છે તે પોતાના આત્માને જ જાણતું પ્રગટ થાય છે, કેમ કે ઉપયોગથી આત્મા અનન્ય છે.
વળી એ ઉપયોગમાં ઉપયોગ જ છે અને કોઈ ઉપયોગમાં ક્રોધાદિ નથી (સમયસાર ગાથા ૧૮૧). આહાહા!
એટલે ક્રોધને તો પ્રસિદ્ધ કરતી જ નથી કેમ કે ઉપયોગમાં ક્રોધાદિ નથી.
તો છ દ્રવ્ય (ઉપયોગમાં) નથી, તો છ દ્રવ્યને ક્યાંથી પ્રસિદ્ધ કરે?
પણ એ ઉપયોગમાં તાદાત્મ્યપણે, અનન્યપણે આત્મા બિરાજમાન છે, એને પ્રસિદ્ધ કરતી પ્રગટ થાય છે.
બીજા સમયે બીજી પર્યાય, ત્રીજા સમયે ત્રીજી પર્યાય, પણ પ્રગટ તો એ સામાન્યને જ કરે છે.
જેનું વિશેષ હોય, જે સામાન્યનું વિશેષ હોય, તે વિશેષ તેના જ સામાન્યને પ્રસિદ્ધ કરે, બીજાને (ન કરે). આહાહા! સિદ્ધાંત.
મુમુક્ષુ:- બધા ગુણની પર્યાય? ઉત્તર:- શું? મુમુક્ષુ:- સબધા ગુણની પર્યાય?
ઉત્તર:-જ્ઞાનની પર્યાય આત્માને પ્રસિદ્ધ કરે છે, એમ ખ્યાલમાં આવે તો બધી પર્યાય અંતર્મુખ થઈ જાય છે.
જ્ઞાનની પર્યાય પરને જાણે છે તો બધી પર્યાય અંતર્મુખ થતી નથી.
જ્ઞાન પર્યાય સરદાર છે, સરદાર.
એક લશ્કરી કાયદો છે, લશ્કરનો.
લશ્કરનો એવો કાયદો છે કે લશ્કર આમ જાતું હોય પૂર્વ દિશામાં,
અને એનો જે commander (કમાંડર, સેનાપતિ) હોય ને, chief (ચીફ, સેનાપતિ), એ પૂર્વ દિશા તરફ જ એનું મોઢું હોય, પૂર્વ દિશા તરફ.
પછી એને, ઉત્તર દિશા તરફ જવાનો વિચાર હોય એની યોજના પ્રમાણે, એટલે લશ્કરને કાંઈ કહે નહિ.
પોતે મોઢું ફેરવે અને જ્યાં મોઢું પોતે ફેરવે, ત્યાં બધા મોઢું ફેરવી નાખે.
મોઢું ફેરવે પણ ઓલો ચાલે નહિ, ત્યાં સુધી ચાલે નહિ.
જ્યાં ઓલો (સેનાપતિ) ચાલવા માંડે, પૂછયા વિના (બધા) ચાલવા માંડે છે, સમજ્યા?
એમ જ્ઞાન છે ને? એ કમાંડર છે, ચીફ કમાંડર છે.
કેમ કે જાગતો જીવતો દેવ, અથવા જે પ્રગટ લક્ષણ છે, એ જ્ઞાનની પર્યાયનું પ્રગટ લક્ષણ છે.
શ્રદ્ધાની પર્યાય પ્રગટ નથી, સમ્યગ્દર્શન નથી. ચારિત્રની વીતરાગ પર્યાય પ્રગટ નથી.
સુખ-દુ:ખની, અતીન્દ્રિય સુખની પર્યાય પ્રગટ નથી. આહાહા!
પણ આ જ્ઞાનની પર્યાય તો સ્વભાવનો અંશ છે, મોક્ષમાર્ગપ્રકાશમાં લીધું છે.
કેમ કે જેવી રીતે સૂર્યનો પ્રકાશ છે,
એ વાદળના વિઘટનથી જેટલો પ્રકાશ ઉદય થાય છે એ સ્વભાવનો અંશ છે અને એ સૂર્યને જ પ્રસિદ્ધ કરે છે.
એમ આત્મા, એનું જ્ઞાન જે છે, સ્વભાવનો અંશ પ્રગટ થાય છે, તે આત્માને પ્રસિદ્ધ કરે છે.
એ બંધનું કારણ નથી, રાગ-દ્વેષ-મોહ બંધનું કારણ છે.
નવિન બંધનું કારણ શું? એમ (૨૯) પાના ઉપર (૨૯-૩૦) પાના પર લીધું છે. (૨૯)માં મથાળું છે અને (૩૦) મા એનો જવાબ છે.
એવી રીતે આ ભગવાન આત્મા છે, એ સમય નામનો પદાર્થ છે.
એ સમય નામનો પદાર્થ પુરો ક્યારે કહેવાય? કે દ્રવ્ય-ગુણે તો સમાનતા છે પણ એની પર્યાયમાં જાણવાની દશા પ્રગટ થાય છે.
સમયનું વર્ણન કરતા સમયસારની બીજી ગાથામાં કહ્યું,
કે યુગપદ એક સાથે જાણે પણ છે અને જાણવારૂપે પરિણમે પણ છે.
એવું પદાર્થનું સ્વરૂપ જ છે, સ્વયં સિદ્ધ. આહાહા!
એ કોઈ નયથી આત્માને જાણે છે અને નયથી જ્ઞાન પ્રગટ થાય છે, એમ છે નહિ.
કોઈ કર્મ માર્ગ આપે તો પ્રગટ થાય એમ છે (નહિ).
સ્વભાવ નિરપેક્ષ હોય છે, ભાઈ! સ્વભાવને કોઈની અપેક્ષા ન હોય. આહાહા!
એમ, જ્ઞાન સત્ અહેતૂક છે, એને કોઈ હેતુ નથી.
(જ્ઞાન) સ્વયં, સ્વયં પ્રગટ થાય છે અને એ સ્વયં પ્રગટ થતી, કે જેનો એ વિશેષ છે એને જ એ પ્રગટ કરે છે.
સામાન્ય આત્મા છે અને એનું વિશેષ ઉપયોગ છે, રાગ એનું વિશેષ નથી. આહાહા!
તો એ ઉપયોગ જે છે, એ ઉપયોગથી આત્મા અનન્ય છે. ઉપયોગ અને આત્મા ભિન્ન નથી.
તેથી તે ઉપયોગ આત્માને પ્રસિદ્ધ કરે છે, એ પર્યાયનો પોતાનો સ્વભાવ છે, એમ!
જ્ઞાનની પર્યાયનો સ્વભાવ જ એવો છે કે એ આત્માને પ્રસિદ્ધ કરે. આહાહા!
અનાદિ-અનંત કહ્યું ને? અનાદિ-અનંત જ્ઞાનની પર્યાય આત્માને જાણવારૂપે જ પરિણમે છે.
અહીંયાં અતીન્દ્રિયજ્ઞાન કે ઈન્દ્રિયજ્ઞાન કે મતિજ્ઞાન, શ્રુતજ્ઞાન કાંઈ ન લેવું.
સામાન્ય ઉપયોગ છે આ, સ્વભાવનો અંશ છે.
આ હરીશચંદ્રભાઈ આવતા થઈ ગયા એ સારું થયું.
અને મને વિચાર આવ્યો હતો, તમે કહ્યું કે હું તો નહિ આવી શકું, બે દિવસ પછી આવીશ,
પણ એક ટિકિટ કેન્સલ નથી કરાવતા. મૈં કહ્યું સારું કહેવાય,
એટલું સારું કહેવાય. આહાહા! એ જ્યાં-ત્યાં જાઓ છો ને? એમાં કાંઈ છે નહિ વાતમાં માલ.
કુંદકુંદભગવાન પાસે જાઓ. ત્યાં માલ બધો મળશે, બાકી ક્યાંય છે નહિ.
કુંદકુંદભગવાનને જેણે જાણ્યા એવા ગુરુદેવ પાસે જાઓ. બાકી ફાંફા મારવાના છે, જિંદગી પૂરી થઈ જશે.
મુમુક્ષુ:- ગુરુદેવ પાસેથી આપની પાસે આવ્યા છીએ. ઉત્તર:- અમે તો ટપાલી છીએ.
એમની જે ટપાલ છે એ વહેંચીએ છીએ બધાને, ગુરુદેવે આવું કહ્યું છે.
ગુરુદેવે આવું કહ્યું છે, અમને બેઠું (સમજમાં આવ્યું) છે એટલે અમે કહીએ છીએ. આહાહા!
મુમુક્ષુ:- ગુરુદેવના પ્રતિનિધિ તમે જ છો. ઉત્તર:- ઠીક છે.
જુઓ, આ આવે તત્ત્વાર્થસૂત્રમાં उपयोगो लक्षणम् (અધ્યાય ૨, સૂત્ર ૮) જે દિગંબરનું મૂળ શાસ્ત્ર. આહાહા!
હવે એને પણ ખબર નહિ કે આ ઉપયોગ શું છે? કોને જાણે છે અને શું કરે છે ઉપયોગ?
ઉપયોગની ક્રિયા શું? અને એનો વિષય શું? એ પણ ખબર નહિ.
ઉપયોગમાં જાણવાની ક્રિયા થાય, અને એ આત્માને જાણે, પરને જાણે નહિ.
લક્ષ્યને પ્રસિદ્ધ કરે અને અલક્ષ્યને પ્રસિદ્ધ ન કરે, એને લક્ષણ કહેવામાં આવે છે.
આ પરિભાષા છે લક્ષણની, લક્ષ્યને પ્રસિદ્ધ કરે અને અલક્ષ્યને પ્રસિદ્ધ ન કરે.
એ તો બરાબર છે ને? આહાહા! એનું નામ લક્ષણ કહેવાય.
એ રાગને પ્રસિદ્ધ ન કરે. આહાહા!
એ ન કરે તો કાંઈ નહિ, પણ વ્યવહારે તો રાગને જાણે ને? આહાહા! ભીંત ભૂલ્યા, પ્રભુ!
અનાદિ-અનંત જ્ઞાનની પર્યાય આત્માને જાણવારૂપે પરિણમે છે.
એ જ્ઞાન આત્માને જ સમ્યક્એકાંત, આત્માને પ્રસિદ્ધ કરે અને પરને પ્રસિદ્ધ ન કરે.
તો સ્વપરપ્રકાશક એનો સ્વભાવ ક્યાં ગયો? કે એમાં રહી ગયો. જ્ઞાનની પર્યાયમાં રહી ગયો, ઊડયો નહિ.
તમે તો કહ્યું, એકલા આત્માને જાણે અને પરને ન જાણે, તો-તો સ્વપરપ્રકાશકમાં, પરને તમે ઊડાડ્યું?
કે અમે ઊડાડ્યું નથી, તને એમ લાગે છે કે જ્ઞાનની પર્યાય આમ-આમ (પર લક્ષથી) જાણેને ત્યારે એને પરપ્રકાશક કહેવાય.
એમ છે નહિ. તારી માન્યતા ઊંધી છે. જ્ઞાનની પર્યાયને આમ-આમ (પરનું લક્ષ) ન કરવું પડે.
જ્ઞાનની પર્યાય આત્માને જાણતાં-જાણતાં, એમાં લોકાલોકનો પ્રતિભાસ થાય છે.
આ પ્રતિભાસને પરપ્રકાશક કહેવાય. પરનું લક્ષ કરે તો ઉપયોગ રહેતો નથી.
મુમુક્ષુ:- બહુ સરસ! બહુ સરસ! ઉત્તર:- બહુ સરસ! સત્ય છે ને? એ appeal (અપીલ, આકર્ષણ) કરે અંદર.
સત્ય છે ને? આત્મા બેઠો છે ને અંદર? એ અપીલ કરે, અંદરથી હકાર આવે, હકાર આવે. આહાહા!
જ્ઞાન આત્માને જ પ્રસિદ્ધ કરે છે, પરને નહિ, એમ. એ અસ્તિ-નાસ્તિ અનેકાંત છે.
કઈ નયથી જ્ઞાનમાં આત્મા જણાય! લ્યો! બીજો પારો આવ્યો.
કઈ નયથી જ્ઞાનમાં આત્મા જણાય અને કઈ નયથી ન જણાય?
કઈ નયથી જણાય અને કઈ નયથી આત્મા એમાં ન જણાય, એમ.
વ્યવહારનયથી ન જણાય અને નિશ્ચયનયથી જણાય-એમ નથી. આ તો જ્ઞાનની પર્યાયના સ્વભાવની વાત છે.
કે નયથી તો આમ સાંભળ્યું છે? હવે નયથી આગળની વાત ચાલે છે.
તારી ધારણાને અંદર હમણાં deposit (ડિપોઝીટ, જમા) રાખી મુક. આહાહા!
અને અનુભવ થાય ત્યારે એમ લાગે કે આ નયનું જ્ઞાન પણ ખોટું, અનુભવથી પ્રમાણ કરજો.
વ્યવહારનયથી ન જણાય, જ્ઞાનમાં આત્મા વ્યવહારનયથી ન જણાય
અને નિશ્ચયનયથી જણાય, સર્વજ્ઞ ભગવાને બે નય કહી છે, ચોખ્ખી વાત છે!
-એમ નથી. નિશ્ચયનયથી જણાય અને વ્યવહારનયથી જ્ઞાન આત્માને ન જાણે, નિશ્ચયનયે જાણે, એમ નથી.
તું નય લગાડીશ તો એ જ્ઞાન જ પ્રગટ નહિ થાય, જાણવાની વાત તો પછી. આહાહા!
જાણવાની વાત તો પછી. એ તો વિકલ્પ ઉત્પન્ન થયો.
-એમ નથી. જ્ઞાન આત્માને, જુઓ, એનો જવાબ આવ્યો ઉપરની બે લીટીનો.
જ્ઞાન આત્માને સ્વભાવથી જ અનાદિ-અનંત પ્રસિદ્ધ કરે છે. આહાહા!
અનાદિ-અનંત, માને તો પણ ઠીક અને ન માને તો પણ ઠીક.
સૂર્યનો પ્રકાશ મકાનને પ્રસિદ્ધ કરે છે, સૂર્યને પ્રસિદ્ધ નથી કરતો - એમ કોઈ કહે ગાંડો તો?
તો એ સૂર્યને પ્રસિદ્ધ નહિ કરે એનો પ્રકાશ? અંધારું થઈ જશે પ્રકાશમાં? નહિ થાય.
એ જ્ઞાન આત્માને પ્રસિદ્ધ કર્યા કરે છે, સમયે-સમયે.
આ અનુભવનો સહેલો ઉપાય છે. અનુભવનો સહેલામાં સહેલો ઉપાય છે. બધાથી સરળ આ છે.
કેટલી યાત્રા કરવી? કેટલા ઉપવાસ કરવા? કેટલા વ્રત કરવા? કેટલા મંદિર બંધાવવા? આહાહા!
કેટલા શાસ્ત્ર ભણવા? કેટલા નય-નિક્ષેપ-પ્રમાણ? કેટલી ડીગ્રી મેળવવી? આહાહા!
જ્ઞાન આત્માને જાણતું જ પ્રગટ થાય છે, પ્રસિદ્ધ કરતું જ પ્રગટ થાય છે. આહાહા!
અનાદિ-અનંત પ્રસિદ્ધ કરે છે. એને નયની અપેક્ષા જ નથી. આહાહા!
નય વચમાં નાખીશ ને? તો જ્ઞાન આત્માને જાણે છે એ તને ખ્યાલમાં આવશે નહિ.
નયને વચમાં રાખ મા ભાઈ! આહાહા! નય તો બાધક છે, અનુભવ માટે બાધક છે.
એ આવ્યું હતું, જે-જે સાધન તે-તે બાધક.
એને નયની અપેક્ષા જ નથી, સ્વભાવને. સ્વભાવમાં નય ન હોય.
જ્ઞાનની પર્યાય આત્માને જાણે છે. કઈ નયથી? પ્રશ્ન જ નથી, જ્ઞાનની પર્યાયનો સ્વભાવ જ છે.
એ સામાન્યનું વિશેષ છે તો એ વિશેષ સામાન્યને પ્રસિદ્ધ કરે, કરે અને કરે.
આહાહા! સામાન્ય-વિશેષ તો ખ્યાલમાં આવ્યું ને?
એને નયની અપેક્ષા જ નથી. સ્વભાવમાં નય ન હોય અને સ્વભાવની સિદ્ધિ માટે, 'નય' માત્ર અંગુલિ નિર્દેશ કરે છે.
અનુમાન કરીને કહે છે, જે વ્યવહારનયમાં ફસાણો હતો એને એમ કહે છે,
કે નિશ્ચયનયથી તો જ્ઞાન આત્માને જ જાણે છે, પરને જાણતું નથી.
એટલો વ્યવહારનો નિષેધ કરવા માટે નિશ્ચયનયથી એને ઇશારો કર્યો.
અનુમાન સુધી લઈ જાય છે, બસ- બસ, એની મર્યાદા એટલી.
અનુમાન જ્ઞાનમાં એમ આવ્યું કે મારું જ્ઞાન તો મારા આત્માને જ જાણે છે, પરને જાણતું નથી.
એમ એના ખ્યાલમાં પહેલા લે છે, નય દ્વારા.
તું નિશ્ચયનયે અકર્તા છો કે સ્વભાવથી જ અકર્તા છો? કે સાહેબ! નિશ્ચયનયથી અકર્તા છે.
શુદ્ધ દ્રવ્યાર્થિકનયથી જોવામાં આવે તો અકારક અને અવેદક છે એમ શાસ્ત્રમાં લખ્યું છે.
એનાથી આગળ વાત છે આ. લખ્યું છે એ સાચું છે પણ એ વિકલ્પ છે, એમાં અનુભવ ન થાય.
હું તો સ્વભાવથી જ અકર્તા છું, પ્રભુ. આહાહા!
હવે, તારા કહેલા ઇન્દ્રજાળ, નયને હું ઓળંગુ છું
અને હું મારા સ્વભાવની સમીપે જઈને જોઉં છું તો મને નયની અપેક્ષા નથી. આહાહા!
બસ, તો નયોના વિકલ્પ છૂટી જશે અને તને અનુભવ થઈ જશે. અનુભવની આ વિધિ છે.
જેને અનુભવ કરવો હોય ને? એને આ વિધિ બતાવવામાં આવે છે.
જ્ઞાનની પર્યાય નિશ્ચયનયે આત્માને જાણે છે કે સ્વભાવથી જાણે છે?
નિશ્ચયનયથી જ્ઞાન આત્માને જાણે છે કે સ્વભાવથી જાણે છે? મુમુક્ષુ:- સ્વભાવથી જાણે છે.
ઉત્તર:- સ્વભાવથી જાણે છે. તો નિશ્ચયનયથી તો જૂઠી થઈ જશે? જૂઠી જ છે. આહાહા! થઈ જશે શું? એ તો જૂઠાલાલ છે.
વિકલ્પ છે ને એ? નિશ્ચયનયનો વિકલ્પ પણ વસ્તુનો સ્વભાવ નથી.
એ તો પ્રાથમિક શિષ્યોને સમજાવવા માટે હોય છે.
આ તો એકદમ અંદર જાવાની વાત છે. સમજ્યો? આહાહા!
આઠ વર્ષનો બાળક પણ અનુભવ કરી શકે. તું તો દસ બાર વર્ષનો થઈ ગયો હોઈશ, કે નહિ?
ધીરજ નામ છે, ધીરજ એનું, એક નીરજ અને એક ધીરજ.
અકલંક અને નિકલંક બે ભાઈઓ હતાને? હા, એમ આ. Powerful (પાવરફૂલ, શક્તિશાળી) છે, હોં! હા! તે દિવસ બોલતો હતો, ઓહોહો! ગજબ છે!
મુમુક્ષુ:- મોટા પંડિતોને શરમ આવે એવું છે. ઉત્તર:- હા! એવું છે.
મુમુક્ષુ:- આત્મામાંથી આવે એવું. ઉત્તર:- Spirit (સ્પીરિટ, જુસ્સા)થી બોલે પાછું હોં, આત્મા છે ને? આહાહા!
અનંત ગુણથી ભરેલો આત્મા, ભગવાન આત્મા છે. કોણ બાળક, કોણ યુવાન ને કોણ વૃદ્ધ? એમાં કાંઈ છે નહિ.
બસ, તો નયના વિકલ્પ છૂટી જશે અને તને અનુભવ (થઈ જશે), એમ કહે છે.
જો તું નયને છોડી દઇશ તો તને અનુભવ થઈ જશે. નયને પકડીશ ત્યાં સુધી અનુભવ નહિ થાય. આહાહા!
સોગાનીજીએ એક દૃષ્ટાંત આપ્યું, સોગાનીજીએ.
એક પોપટ હતો, ઊડતો-ઊડતો એક આમ ભૂંગળીને પકડી લીધી, ફરતી ભૂંગળી.
આમ-આમ ફરે, ભૂંગળી ફરે તો ઊંધું માથું થઈ ગયું એનું.
ભૂંગળીને પકડી અને પોતે ઊંધું માથું થઈ ગયું.
તો બીજા પોપટો, એને એની ભાષામાં સમજાવે છે, છોડી દે. આ ભૂંગળીને તું છોડી દે તો તું ઊડી જાઇશ.
તો પોપટ કહે હું તો મરી જાઇશ. કે તું મરીશ નહિ પણ તું ઊડી જાઇશ.
એની જાતના કહેવા માંડ્યા ને? એટલે એને ખ્યાલ આવ્યો, જો કાગડાએ કહ્યું હોત તો ન છોડત.
સમજાણું? કે કોઈ મિંદડીએ આવીને કહ્યું હોત તો? મુમુક્ષુ:- તો ન છોડત.
ઉત્તર:- પણ એની જાતના, એની જાતનાએ કહ્યું કે છોડી દે, તું ઊડી જાઇશ.
એક પોપટ, બે પોપટ, ત્રણ પોપટે, વારા ફરતી (કહ્યું). કે આપણી જાતના છે, એટલે આપણને સાચી સલાહ આપે. સમજી ગયા?
તો એને આમ છોડી દીધું, છોડી ભેગો ઊડી ગયો.
એમ નયને પકડી રાખ્યું છે, છોડી દે! અનુભવ થઈ જશે તને, એમ કહે છે.
એ ભૂંગળી છે, ભૂંગળી(ને પકડીને) એ ઊંધે માથે થઈ ગયો તું. એ સોગાનીજીએ દૃષ્ટાંત આપ્યું હતું.
બસ, તો નયના વિકલ્પ છૂટી જશે અને તને અનુભવ થઈ જશે. આ અનુભવની વિધિ છે.
જ્ઞાનની પર્યાય નિશ્ચયનયે આત્માને જાણે છે કે સ્વભાવથી જાણે છે? -સ્વભાવથી જ જાણે છે, પ્રભુ.
આહાહા! એને નયની જરૂર નથી.
અનાદિ-અનંત જ્ઞાન સ્વભાવથી જ આત્માને જાણતું પ્રગટ થાય છે. આહાહા!
સૂર્યનો પ્રકાશ સૂર્યને પ્રસિદ્ધ કરતો જ ઉદય થાય છે.
સ્વભાવથી જ જાણતો હોય, એમાં નયની અપેક્ષા ન હોય. નય તો માત્ર સ્વભાવનો અંગુલિ નિર્દેષ કરે છે.
નથી જાણતો - સમજતો એને ઇશારાથી સમજાવે છે.
પહેલા વ્યવહારનયનો પક્ષ હતો એને નિશ્ચયનય દ્વારા સમજાવે છે.
વ્યવહારનયનો પક્ષ છોડાવવા એને નિશ્ચયનયનું અવલંબન આપ્યું,
કે નિશ્ચયનયથી વિચાર તું, વ્યવહારનયથી વિચાર છોડી દે હવે.
કે વ્યવહારનય અન્યથા કથન કરે છે અને નિશ્ચયનય તો વસ્તુનો જેવો સ્વભાવ છે એવું પ્રતિપાદન કરે છે.
એટલે નિશ્ચયનય સત્યાર્થ છે, એમ. વ્યવહારનય અસત્યાર્થ છે.
એટલે વ્યવહારનો પક્ષ છોડાવવા એને નિશ્ચયનયનું અવલંબન દીધું.
તો વ્યવહારનો પક્ષ છૂટી જાય છે અને નિશ્ચયના પક્ષમાં આવે છે.
નિશ્ચયના પક્ષમાં આવે છે હવે. વ્યવહારનો પક્ષ છૂટે અને નિશ્ચયના પક્ષમાં આવે.
હવે કોઈ તો સ્વભાવ સુધી પહોંચી કોઈ,
પહોંચી પક્ષાતિક્રાંત થઈ અનુભવ કરી લે છે
અને કોઈ નિશ્ચયનયના પક્ષમાં એટલે વિકલ્પમાં અટકી જાય છે, અનુભવ કરી શકતો નથી.
હવે જે નિશ્ચયનય દ્વારા સ્વભાવનું અનુમાન કરી, જો કે નિશ્ચયનય સુધી જે આવ્યો છે
એને નિશ્ચયનય દ્વારા સ્વભાવનું અનુમાન કરી, અનુભવમાં ચાલ્યો જાય છે.
અનુમાનમાં આવી, અનુમાનમાં અટકતો નથી હવે. આહાહા!
નિશ્ચયનય દ્વારા, મન દ્વારા વસ્તુનો નિર્ણય થાય છે, અનુમાન, અનુમાન થાય છે. આહાહા!
હું તો જાણનાર છું, અભેદ ટંકોત્કીર્ણ શુદ્ધ ચૈતન્યમૂર્તિ છું.
એમ વ્યવહારનો પક્ષ છોડી, અને નિશ્ચયનય જેવું સ્વરૂપ કહે છે
એવા સ્વરૂપને પહેલા મન દ્વારા એ ખ્યાલમાં લે છે.
એને ખ્યાલમાં આવે છે, આવી શકવા યોગ્ય છે, એમ. પણ મન દ્વારા અનુભવ થઈ શકતો નથી.
મુમુક્ષુ:- અનુમાન દ્વારા ન થાય? અનુમાન દ્વારા પણ ન થાય? ઉત્તર:- નહિ, અનુભવ ન થાય.
મુમુક્ષુ:- અનુમાન દ્વારા તો તે તેના સુધી પહોંચે છે. ઉત્તર:- ક્યાં સુધી પહોંચે છે?
મુમુક્ષુ:- સ્વભાવ સુધી. દૃષ્ટિમાં લે છે, અનુમાન દ્વારા. ઉત્તર:- નહિ-નહિ.
અનુમાન દ્વારા, મનના વિકલ્પ દ્વારા, પરોક્ષ જ્ઞાન દ્વારા, આત્મા આવો છે, એમ ખ્યાલમાં લે છે, ત્યાં સુધી દુ:ખી છે.
ત્યાં સુધી? મુમુક્ષુ:- દુ:ખી છે, બરાબર! બરાબર!
ઉત્તર:- પછી અનુમાન છૂટી જાય છે અને પ્રત્યક્ષ અનુભવ થઈ જાય છે.
અનુમાનમાં કાંઈ હાથમાં આવ્યું નથી.
મુમુક્ષુ:- અનુમાન દ્વારા નિશ્ચયનો નિર્ણય કરી લે છે.
ઉત્તર:- નિર્ણય કરી લે છે, પરંતુ જે નિર્ણય છે ને, એ દુ:ખદાયક દશા છે.
મુમુક્ષુ:- એ વિકલ્પાત્મક છે. ઉત્તર:- હા, એ વિકલ્પાત્મક છે. એ અનંતાનુબંધીનો કષાય છે, હજી.
નહિતર એને એમ થાય કે હું હવે નિર્ણયમાં આવી ગયો.
એ નિર્ણયમાં આવી ગયો એમ જે માને, એ તો નિર્ણયમાં પણ નથી. નિર્ણયને આગળ કરે એને નિર્ણય ન હોય.
નિર્ણયમાં જ્ઞાયક તત્ત્વ આગળ હોય, એને નિર્ણય હોય.
નિર્ણય પાછળ રહી જાય અને જ્ઞાયક આગળ આવી જાય.
નિર્ણયની વાત કોઈ અપૂર્વ છે, સાધારણ વાત નથી. શાંતિસાગર કહે છે 'અપૂર્વ વાત છે'. આહાહા!
નિર્ણયવાળો નિર્ણયને આગળ કરતો (નથી). એને ખ્યાલ આવી જાય છે કે હવે સમ્યગ્દર્શન જરૂર થશે.
એ વ્યવહારનયે નિશંક થઈ ગયો છે, નિશ્ચયનયે હજી નિશંક થયો નથી.
શું કહે છે શોભનાબહેન? મુમુક્ષુ:- વ્યવહારનયે નિશંક એટલે?
ઉત્તર:- શું કહ્યું? મુમુક્ષુ:- વ્યવહારનયે નિશંક એટલે - આપે કહ્યુ ને?
ઉત્તર:- વ્યવહારનયે નિશંક થયો છે એટલે કે નિશંક થયો નથી, એમ. વ્યવહારનય લગાડી ને!
મુમુક્ષુ:- નિશ્ચયનયે તો નિશંક થઈ ગયો. ઉત્તર:- નિશંકનું ફળ ન આવ્યું ને? તો શું નિશંક થયો? નિશંકનું ફળ તો...
મુમુક્ષુ:- નિશંક થઈ આગળ વધી ગયો. ઉત્તર:- આગળ વધે ત્યારે ને? ત્યાં રોકાઈ જાય તો?
નિર્ણય થઈ ગયો-નિર્ણય થઈ ગયો, એમ અટકી જાય એ તો. આહાહા!
નિર્ણયવાળા, મેં કહ્યું કે નિર્ણયવાળા નિર્ણયને આગળ નથી કરતા.
નિર્ણયનોં વિષય એને આગળ થઈ ગયો છે, મુખ્ય થઈ ગયો છે, નિર્ણય ગૌણ થઈ ગયો છે.
ઓહો! પરંતુ રાત-દિવસ એને એક જ્ઞાયક જ સ્મરણમાં આવતું રહે છે. આહાહા!
આ વાત એવી છે, કોઈ વચનાતીત છે, વચનથી કહી શકાય એવી નથી.
પંચાધ્યાયી કર્તાએ ત્રણ પ્રકાર એમાં પડ્યા છે- (૧) વચનાતીત છે, (૨) નિર્વિકલ્પવત્ છે, (૩) કેવળ અનુભવગમ્ય છે.
એ કહી શકાતી નથી.
સમ્યગ્દર્શન કહી શકાય પણ નિર્ણય કહી શકાય નહિ. આહાહા!
કેમ કે સમ્યગ્દર્શનનું લક્ષણ તો આનંદ આવ્યો, એ તો પ્રગટ થઈ ગયો.
કહી શકાય એના દ્વારા, કહેવા ધારે તો.
કોઈને કહેવું હોય તો, ન કહેવું હોય તો પૂછે તો પણ જવાબ ન દયે. તમારો વિષય છે, અમારો વિષય નથી. આહાહા!
એ તમે નક્કી કરો બસ!
પણ આ જે નિર્ણય આવે એ તો કહી શકાતું પણ નથી. પણ એક અપેક્ષાએ એને નૈગમનય લાગુ પડી ગઈ.
'चिरम अचिरम' થોડા કે વધારે કાળમાં, એને પ્રત્યક્ષ અનુભવ થશે, થશે અને થશે.
એ પોતે નિશંક થઈ ગયો, પણ હજી વ્યવહારે નિશંક છે, નિશ્ચયે નિશંક થયો નથી,
કેમ કે આનંદ આવ્યો નથી. શોભનાબહેન!
અનુભવથી નિશંક (થયો એ) જુદી વાત અને નિર્ણયમાં આવ્યો અને નિશંક એ વાત જુદા પ્રકારની છે. આહાહા!
એ તો એક, એક જ્ઞાયકની કોઈ અંદરમાં ધારા ઉપડે છે. સમજી ગયા? એની મુખ્યતાની.
જેમ સમ્યગ્દૃષ્ટિને પરિણતિ પ્રગટ થાય છે ને? પરિણતિ, અનુભવ પછી ચાલુ રહે પરિણતિ,
એમ આ નિર્ણયવાળાને, પ્રકાશ(ભાઈ), એક પરિણતિ અંદરમાં પ્રગટ થાય છે. આહાહા!
એ પરિણતિ ધારાવાહી રહે છે ઊંઘમાં પણ. એનો વ્યય ક્યારે થાય કે પ્રત્યક્ષ થાય ત્યારે, પછી એનો વ્યય થઈ જાય છે.
આ તો કાંઈ ખાનગી રાખવાની વાત તો છે નહિ. ખુલ્લે ખુલ્લી કહેવામાં આવે છે.
મુમુક્ષુ:- પોતાને જ અંદર ખબર પડે છે કે આમ થઈ શકે છે. ઉત્તર:- બીજાને કોઈને નહિ. બીજાનો વિષય જ નથી.
બીજો કોઈ જાણી શકે નહિ અને જેને થયું એ કહી શકે નહિ.
બીજો જાણી શકે નહિ અને જેને થયું હોય એ વાણી દ્વારા કહી શકે નહિ.
એ વચનાતીત, નિર્વિકલ્પવત્, કેવળ સ્વાનુભવગમ્ય.
એ પોતે જાણે. બસ! બીજો કોઈ જાણી ન શકે.
અને લગભગ એનો કાળ દેખાઈ છે, લગભગ. બાકી તો કેટલીક વાત તો કેવળી ગમ્ય છે.
પણ છ મહિનાથી વધારે ન લંબાય, છ મહિનાની અંદર એને અનુભવ થઈ જાય.
કાં કલાકો, કાં દિવસો, કાં થોડાક મહિનાઓ બસ, એમાં અનુભવ એને આવે છે.
એ પણ થવા યોગ્ય થાય છે, એને આત્મા કરતો નથી. આહાહા!
એ તો જાણનારને જ જાણે છે બસ! એને તો ધૂન લાગે છે 'હું તો જ્ઞાયક છું, ચિદાનંદ આત્મા છું'. આહાહા!
નિર્ણયનો મારામાં અભાવ છે. શું કહ્યું? નિર્ણયવાળો એમ જાણે છે, ત્રંબકભાઈ!
આ અપૂર્વ નિર્ણયનો મારામાં અભાવ છે કેમ કે એ પર્યાય છે. આહાહા!
મુમુક્ષુ:- એને છ મહિના પણ ન લાગે. ઉત્તર:- ન લાગે. એ તો અંતમુહૂર્તમાં થાય, કોઈ-કોઈને તો. આહાહા!
સોગાનીજીને એક રાતમાં થઈ ગયું હતું. એક રાતમાં 'જ્ઞાન ભિન્ન અને રાગ ભિન્ન' ધૂન ચડી ગઈ.
રાત્રે બેસી ગયા સમિતિના રૂમમાં. સવારે રત્નત્રય ખીસામાં લઈને ઊઠયા.
ત્રણ રત્ન, સમ્યગ્દર્શન-જ્ઞાન-ચારિત્ર. આહાહા! એક રાતમાં.
અનુભવ કરી શકતો નથી. હવે જે નિશ્ચયનય દ્વારા સ્વભાવનું અનુમાન કરી,
અનુભવમાં ચાલ્યો જાય છે, પક્ષાતિક્રાંત થાય છે, એણે નિશ્ચયનયનો પક્ષ પણ છોડયો ત્યારે અનુભવ થયો.
પક્ષ છોડે ત્યારે અનુભવ થાય.
'નયથી આવો છું' એવો વિકલ્પ છૂટી જાય છે. અનુભવ માટે નય સાધન જ નથી. નિર્ણય માટે હોય, અનુભવ માટે ન હોય.
નય માત્ર અનુમાન સુધી લઈ જાય છે, એ અનુભવ ન કરાવી શકે.
નયના વિકલ્પો છે એ અનુભવ કરાવી શકતું નથી, કેમ કે પરોક્ષ છે,
નય છે તે પરોક્ષ છે અને જ્ઞાન છે તે પ્રત્યક્ષ છે. મોટો ફેર છે. લ્યો, આ ચોથા પાનાનો પહેલો પારો થયો.
જ્ઞાનની પર્યાય નિશ્ચયનયે આત્માને જાણે છે એમ વિચારતા વ્યવહારનયથી એ પરને જાણે છે, એમ આવી ગયું.
એ પ્રમાણમાં આવી ગયો. નયમાં ક્યાં આવ્યો છે એ?
નયમાં આવ્યો ક્યારે કહેવાય, કે વ્યવહારનયનો નિષેધ કરે તો નિશ્ચયનયમાં આવ્યો.
નિશ્ચયનયે જ્ઞાન આત્માને જાણે અને વ્યવહારનયે પરને જાણે, એ તો પ્રમાણના પક્ષમાં ઊભો છે. એ નિશ્ચયનયના પક્ષમાં નથી આવ્યો.
નિશ્ચયનયના પક્ષમાં તો વ્યવહારનો નિષેધ કરે, ત્યારે એ નિશ્ચયનયના પક્ષમાં આવ્યો કહેવાય હજી,
કે 'જાણનાર જણાય છે, ખરેખર પણ જણાતું નથી'.
નિશ્ચયનયે જ્ઞાન આત્માને જાણે અને વ્યવહારનયે પરને જાણે, એ તો પ્રમાણનો વિકલ્પ છે, નયનો વિકલ્પ પણ નથી.
એ તો બહુ દૂર દેખાય છે. આહાહા!
પણ એક જીવ એમાંથી કાઢે છે કે નિશ્ચયનયે આત્મા જણાય છે અને ખરેખર પર જણાતું નથી,
વ્યવહારનો નિષેધ કરે એનું જ નામ નિશ્ચયનય કહેવાય.
નિશ્ચયનયે જ્ઞાન આત્માને જાણે અને વ્યવહારનયે પરને જાણે, એ નિશ્ચયનયના પક્ષમાં નથી આવ્યો,
એ પ્રમાણના પક્ષમાં ઊભો છે. આહાહા! એ વિધિ નિષેધમાં પણ આવ્યો નથી હજી.
એ નિશ્ચયનયના પક્ષમાં પણ આવી શકતો નથી. એને નિશ્ચયના પક્ષમાં આવ્યો એમ ન કહેવાય.
આ એક ભૂલનો પ્રકાર છે
'અમે બે નયથી વિચારીએ છીએ, નિશ્ચયનયે જ્ઞાન આત્માને જાણે અને વ્યવહારનયે પરને જાણે'. આહાહા!
એ પ્રમાણમાં અટકયો છે એ. પ્રમાણના બે અંશ છે, નિશ્ચયનય અને વ્યવહારનય.
એમાંથી પ્રમાણમાંથી નિશ્ચયનયના પક્ષમાં આવે છે કે 'જાણનાર જણાય છે, ખરેખર પર જણાતું નથી' એ વિધિ-નિષેધમાં આવે છે.
પછી (નિષેધ)ના વિકલ્પ પણ છૂટવા માંડે છે, નિષેધના વિકલ્પ છૂટવા માંડે છે, અને વિધિના વિકલ્પનું બળ આવે છે. આહાહા!
નિષેધનો પક્ષ છૂટતો જાય છે ત્યારે એને દ્વેષ ઘટતો જાય છે, અને
'જાણનાર જણાય છે' એમ નિશ્ચયના પક્ષમાં આવે ત્યારે અહીંયાં શુભરાગ, રાગના પક્ષમાં આવ્યો, દ્વેષનો પક્ષ છૂટયો.
પછી અનુભવ કરે તો રાગ-દ્વેષ બે છૂટીને અનુભવ થાય છે. આહાહા!
'બે નય ભગવાને કહ્યા છે' - એ પ્રમાણના પક્ષમાં ઊભો છે. આહાહા!
બે નય કહ્યા છે પણ એકમાં, નિશ્ચયનય વડે વ્યવહારનો નિષેધ કરવાનું કહ્યું છે.
સ્વાશ્રિત નિશ્ચયનય વડે તું વ્યવહારનો નિષેધ કરજે, દયા રાખીશ મા, 'अदयम' પાઠ છે.
જ્ઞાનની પર્યાય નિશ્ચયનયે આત્માને જાણે છે એમ વિચારતા વ્યવહારનયે તે પરને જાણે છે, એમ આવી ગયું.
અરે! નિશ્ચયનયથી જ્ઞાન આત્માને નથી જાણતું. બોલો! આહાહા!
પરને જાણતું નથી એમાં વ્યવહારનો નિષેધ થયો. નિશ્ચયનયે જ્ઞાન આત્માને નથી જાણતું એમાં નિશ્ચયનયનો નિષેધ આવ્યો.
હાય-હાય! નિશ્ચયનયનો નિષેધ વળી ક્યાં? આ વાત તો સાંભળી નથી.
વ્યવહારનયનો નિષેધ તો બરાબર છે, પણ નિશ્ચયનયનો નિષેધ?
કે નિશ્ચયનયના વિકલ્પનો નિષેધ છે, એના વિષયનો નિષેધ નથી.
જ્યાં જ્યાં જે જે યોગ્ય છે, તહાં સમજવું તેહ; ત્યાં-ત્યાં તે તે આચરે આત્માર્થી જન એહ (શ્રી આત્મસિદ્ધિશાસ્ત્ર, ગાથા ૮).
કઈ અપેક્ષાએ કહેવામાં આવે છે? શું અહીંયાં પ્રયોજન સિદ્ધ કરવું છે?
એ સમજવું જોઈએ. અહીંયાં નયાતિક્રાંતનો વિષય ચાલે છે.
વ્યવહારનયથી પરને જાણે છે, એમ આવી ગયું. અરે! નિશ્ચનયથી જ્ઞાન આત્માને નથી જાણતું.
અરે! નિશ્ચયનયે જ્ઞાન આત્માને ન જાણે? તો શું વ્યવહારનયે જાણે એમ આપ કહેવા માંગો છો?
અરે ભાઈ! આ તો ઊંચે-ઊંચે ચડવાની વાત છે. ક્યાં નીચે ઉતર્યો પાછો?
ઓલી વ્યવહારના પક્ષની ગંધ છે ને! નરેનભાઈ, આ તો ભાગ્યશાળી હોય એને કાને વાત આવે. પક્ષાતિક્રાંતની વાત છે.
જ્ઞાન આત્માને નથી જાણતું. સ્વભાવથી જ જાણે છે. નયની શું જરૂર છે?
તો કોઈ નય જ ન રહી, સ્વભાવ હાથમાં આવી ગયો.
કોઈ વિકલ્પ રહ્યો નહિ અને સ્વભાવ(ની) દૃષ્ટિ, અનુભવ થઈ ગયો નિર્વિકલ્પ.
આ વાત કોઈ અપૂર્વ છે. આ વાત 'નિશ્ચયનયે આત્માને જાણતો નથી? કે હા! નથી જાણતો.' એ વાત અપૂર્વ છે.
'નિશ્ચયનયે આત્માને જાણે છે જ્ઞાન' એ વાત સાંભળી છે,
પણ 'નિશ્ચયનયે જ્ઞાન આત્માને નથી જાણતું' એ વાત તેં સાંભળી નથી. આહાહા! શાંતિસાગર એવી વાત છે.
તો કોઈ નય જ ન રહી સ્વભાવ હાથમાં આવી ગયો. આ વાત કોઈ અપૂર્વ છે.
નયાતીત થવા માટેની આ વાત છે.
વિકલ્પાતીત થઈને અનુભવ કેમ થાય, એની મુખ્યતાથી વાત ચાલે છે.
સ્વભાવથી જ સ્વભાવ જણાય. નયથી ન જણાય.
-નયથી સ્વભાવની પ્રસિદ્ધિ જ ન થઈ.
અનંતવાર નય સુધી આવી ગયો, નવમી ગ્રૈવેયકમાં ગયો પણ અનુભવ ન થયો. નય સાધન જ નથી. લ્યો!
વ્યવહારનય તો સાધન નથી પણ નિશ્ચયનય પણ (સાધન નથી).
સાધન નથી પણ એ બાધક છે.
જો નય સાધન હોય તો તો પક્ષાતિક્રાંત થવાના કાળે નય રહેવી જોઈએ, સાધન હોય તો!
પરંતુ ત્યારે તો કોઈ નય રહેતી નથી. માટે નય સ્વભાવની સિદ્ધિ માટેનું સાધન જ નથી.
વિકલ્પાત્મક જ્ઞાન સ્વભાવને અનુભવવાનું સાધન (જ નથી).