(નાટક સમયસાર, સાધ્ય-સાધક દ્વાર, ગાથા ૪૩) જીવ પદાર્થ નયની અપેક્ષાએ અસ્તિ-નાસ્તિ,
એક-અનેક, સ્થિર-અસ્થિર આદિ અનેકરૂપે કહેવામાં આવ્યો છે. આહાહા!
જો એક નયથી વિપરીત બીજો નય ન બતાવવામાં આવે તો, તો વિપરીતતા દેખાય છે.
જો એક નયથી વિપરીત બીજો નય ન બતાવવામાં આવે તો વિપરીતતા દેખાય છે અને વાદ-વિવાદ ઉપસ્થિત થાય છે.
એવી દશામાં અર્થાત્ નયની વિકલ્પ જાળમાં પડવાથી ચિત્તને વિશ્રામ મળતો નથી
અને ચંચળતા વધવાથી અનુભવ ટકી શકતો નથી. અનુભવ થતો નથી, એમ નહિ. મુમુક્ષુ:- (અનુભવ) ટકી શકતો નથી.
ઉત્તર:- અનુભવ ટકી શકતો નથી. તેથી જીવ પદાર્થને અચળ, અબાધિત, અખંડિત અને એક સાધીને અનુભવનો આનંદ લેવો જોઈએ.
ભાવાર્થ:- એક નય પદાર્થને અસ્તિરૂપ કહે છે તો બીજો નય તે જ પદાર્થને નાસ્તિરૂપ કહે છે,
એક નય તેને એકરૂપ કહે છે તો બીજો નય તેને અનેક કહે છે,
એક નય નિત્ય કહે છે તો બીજો નય તેને અનિત્ય કહે છે,
એક નય શુદ્ધ કહે છે તો બીજો નય તેને અશુદ્ધ કહે છે,
એક નય જ્ઞાની કહે છે તો બીજો નય તેને અજ્ઞાની કહે છે,
એક નય સબંધ કહે છે તો બીજો નય તેને અબંધ કહે છે,
આવી રીતે પરસ્પર વિરુદ્ધ અનેક ધર્મોની અપેક્ષાએ પદાર્થ અનેકરૂપ કહેવાય છે.
જ્યારે પહેલો નય કહેવામાં આવ્યો હોય ત્યારે તેનો વિરોધી બતાવવામાં ન આવે
તો વિવાદ ઊભો થાય છે અને નયોના ભેદ વધવાથી અનેક વિકલ્પો ઉત્પન્ન થાય છે જેનાથી ચિત્તમાં ચંચળતા વધવાથી અનુભવ નષ્ટ થઈ જાય છે,
તેથી પ્રથમ અવસ્થામાં તો નયોને જાણવા આવશ્યક છે.
પ્રથમ અવસ્થામાં તો નયોને જાણવા આવશ્યક છે, જરૂરી છે.
પછી તેમના દ્વારા પદાર્થનું વાસ્તવિક સ્વરૂપ નક્કી કર્યા પછી, નિર્ણય કર્યા પછી,
એક શુદ્ધ બુદ્ધ આત્મા જ ઉપાદેય છે. બસ લ્યો, સરવાળો આવી ગયો. સારું છે.
મુમુક્ષુ:- ૧૯ પેજ (દ્રવ્ય સ્વભાવ-પર્યાય સ્વભાવ). ઉત્તર:- ૧૯? હા બરાબર! અડધું પાનું ચાલ્યું હતું.
ઉપરથી લઈ લ્યોને, ૧૯ પાનું પહેલેથી. મુમુક્ષુ:- પહેલેથી અચ્છા!
પર્યાય સ્વભાવથી જ ક્રિયાવંત છે તો આત્મા ઉપચારથી પર્યાયને કરે એ ક્યાં આવ્યું?
ઉત્તર:- આત્મા ઉપચારથી કરે ત્યારે ક્રિયા થાય એ ક્યાં આવ્યું?
એ ક્રિયા તો સ્વભાવથી કરે જ છે, પર્યાય તો પોતાના સ્વભાવથી ક્રિયાવંત છે જ, એનો સ્વભાવ જ છે.
તો આત્મા એને કરે એવો ઉપચાર ક્યાં આવ્યો? મુમુક્ષુ:- ન આવ્યો.
ઉત્તર:- એ ઉપચારથી પર્યાયને કરે એ ક્યાં આવ્યું? અને કદાચિત્ કોઈ કહે તો ખોટું છે, એમ. ઉપચાર એટલે ખોટું.
મુમુક્ષુ:- તો દૃષ્ટિ સીધી અકર્તા સ્વભાવ ઉપર ગઈ તો કર્તાધર્મનો પણ જ્ઞાતા થઈ ગયો.
ઉત્તર:- ઉપચારથી કર્તાપણું છૂટયું તો સાક્ષાત્ જ્ઞાતા થયો.
જ્યાં સુધી ઉપચારથી આનો કર્તા છું ત્યાં સુધી લક્ષ એનું ત્યાં જાય છે.
પણ પર્યાય એના સ્વભાવથી ક્રિયાવંત છે.
ઉપચારથી કર્તા હું નથી, તો સ્વભાવ ઉપર દૃષ્ટિ જતાં એ ધર્મનો જ્ઞાતા થઈ ગયો, પણ ઉપચારથી કર્તા એવો વિકલ્પ છૂટી ગયો.
એટલે સ્વીકાર કર્યો એ ધર્મનો, પણ નયથી નહિ, સ્વભાવથી.
મુમુક્ષુ:- સ્વભાવને જાણે એ જ જ્ઞાતા થાય. ઉત્તર:- હા! સ્વભાવને જાણે એ જ જ્ઞાતા થાય.
એટલે એમાં બે સ્વભાવ આવ્યા. બહેને કહ્યું ને, સ્વભાવથી જાણે તે જ્ઞાતા થાય.
એટલે પર્યાય સ્વયં ક્રિયાવંત છે, થયા જ કરે છે, એમ જાણે પર્યાયનો સ્વભાવ,
એમ જાણે તો આત્મા પણ જ્ઞાતા છે એમ જાણે, તો જ્ઞાતા થઈ જાય.
દ્રવ્યનો સ્વભાવ અને પર્યાયનો સ્વભાવ. દ્રવ્યના સ્વભાવમાંથી ઉપચાર કર્તા નીકળી ગયો.
દ્રવ્યના સ્વભાવમાં આવ્યો તો ઉપચારથી કર્તાપણું નીકળી ગયું.
અને ક્રિયાવંત એનો (પર્યાયનો) સ્વભાવ છે તો પર્યાય સ્વભાવને પર્યાય સ્વભાવપણે જાણ્યો, દ્રવ્યને દ્રવ્ય સ્વભાવથી જાણ્યો, જ્ઞાતા થઈ ગયો બન્નેનો.
વિકલ્પ ન ઉત્પન્ન થયો, વિકલ્પ ઉત્પન્ન નથી થતો, જ્ઞાતા થઈ જાય છે.
ધર્મનો જ્ઞાતા થઈ જાય છે, ધર્મી ધર્મોને જાણે છે તો ધર્મી ધર્મોને કરતો નથી.
નિશ્ચયનયથી કર્તા નથી અને ઉપચારથી પણ કર્તા નથી, ત્યારે જ્ઞાતા થાય છે.
ઉપચારથી જ્યાં સુધી કર્તા છે ત્યાં સુધી જ્ઞાતામાં નથી આવતો.
મુમુક્ષુ:- જ્ઞાતા નિર્વિકલ્પ હોય છે. જ્ઞાતા સ્વભાવિક હોય છે. ઉત્તર:- સ્વભાવિક હોય છે. બસ!
મુમુક્ષુ:- ખરેખર બન્નેનો સ્વભાવ આવી ગયો. ઉત્તર:- બન્નેનો સ્વભાવ આવી ગયો.
મુમુક્ષુ:- દ્રવ્ય સ્વભાવમાંથી ઉપચાર નીકળી ગયો. ઉત્તર:- નીકળી ગયો.
મુમુક્ષુ:- અને પર્યાય સ્વભાવથી જ ક્રિયા કરે છે. ઉત્તર:- પર્યાય સ્વભાવથી જ ક્રિયા કરે છે, બસ.
બન્ને સ્વભાવ ખ્યાલમાં આવી ગયા એનું નામ જ્ઞાતા બની ગયો.
મુમુક્ષુ:- કમાલ કરી દીધી! પરમ સત્ય છે. એકદમ બેસી ગયું. ઉત્તર:- બેસી ગયું ને?
મુમુક્ષુ:- ઉપચાર લગાવે ત્યાં સુધી જ્ઞાતા થાય જ નહિ. ઉત્તર:- હા.
મુમુક્ષુ:- પર્યાયને સ્વભાવથી ક્રિયાવંત માની નહિ. ઉત્તર:- માની નહિ.
એક ત્યાં દોષ આવ્યો, એક અહીંયાં દોષ આવ્યો, વિકલ્પનો!
મુમુક્ષુ:- દોષ જ દોષ છે. ઉત્તર:- દોષ જ દોષ આવ્યો.
મુમુક્ષુ:- એવી વસ્તુ સ્થિતિ છે. કમાલ કરી દીધી. બન્નેને સ્વભાવથી જુઓ.
એમાં પહેલા જ આપે લીધું છે કે અનાદિ-અનંત દ્રવ્ય સ્વભાવ, અનાદિ-અનંત અકર્તા સ્વભાવને છોડે નહિ.
અને પર્યાય સ્વભાવ, પર્યાય પણ એક, એમાં પણ અનાદિ-અનંત લીધું,
અનાદિ-અનંત તે પોતાના ક્રિયાના કારકને છોડે નહિ. ઉત્તર:- છોડે નહિ. આ વાત છે.
સ્વભાવ અનાદિ-અનંત હોય છે. દ્રવ્યનો સ્વભાવ કે પર્યાયનો સ્વભાવ અનાદિ-અનંત જ રહે છે.
મુમુક્ષુ:- એ (દ્રવ્ય) અકારક, એ (પર્યાય) ક્રિયાને છોડે નહિ. ઉત્તર:- બસ!
મુમુક્ષુ:- ક્રિયા ન કરવી એ દ્રવ્યનો સ્વભાવ. ક્રિયા કરવી એ પર્યાયનો સ્વભાવ. મુમુક્ષુ:- આમાં કોઈ પણ પ્રશ્ન ઊભો ન થાય.
ઉત્તર:- બધા પ્રશ્નોનો ઉકેલ (solve) થઈ જાય અને અનુભવ થાય, અને જ્ઞાની રહી જાય અને કોઈ દિવસ પાછો અજ્ઞાની થાય નહિ.
આ એવું છે. શું કહ્યું? જ્ઞાની તો થઈ જાય પણ ફરીથી અજ્ઞાની ન થાય, એવો જ્ઞાની થાય. એવું છે આ.
નીલમ સમજાણું? મુમુક્ષુ:- હા જી, પર્યાય સ્વભાવથી જુએ તો કોઈ દિવસ અજ્ઞાની ન થાય.
ઉત્તર:- જ્ઞાની થઈ જાય અને જ્ઞાની રહી જાય, સાદિ અનંતકાળ. ખલાસ. આવજો ભાઈ આવજો, સલામ, જગતને સલામ.
મુમુક્ષુ:- બે સ્વભાવ ખ્યાલમાં આવી જાય તો જગતને સલામ થઈ જ જાય છે. ઉત્તર:- ખલાસ!
બસ, બે સ્વભાવ જ છે, (૧)દ્રવ્ય સ્વભાવ અને (૨)પર્યાય સ્વભાવ. સમજવા જેવું આ આટલું જ છે. સમજવા જેવું આટલું જ છે.
મુમુક્ષુ:- અને આ રીતે જ સમજવા જેવું છે. ઉત્તર:- આ રીતે જ સમજવા જેવું છે.
મુમુક્ષુ:- મહારાજ સાહેબ વારંવાર ફરમાવતા હતા 'સમજાણું કાંઈ?', આ જ સમજવાનું છે. ઉત્તર:- આ સમજવાનું છે.
મુમુક્ષુ:- ક્રિયા ન કરવી એ દ્રવ્યનો સ્વભાવ. ક્રિયા કરવી એ પર્યાયનો સ્વભાવ. બન્નેને જાણવું એ જ્ઞાનનો (જ્ઞાતાનો) સ્વભાવ.
ઉત્તર:- આમાં પરનું જાણવું તો કાંઈ આવ્યું નહિ ક્યાંય? છે જ નહિ, ક્યાંથી આવે?
મુમુક્ષુ:- પર્યાયને સ્વભાવથી જુઓ તો વ્યવહારનયે આત્મા કર્તા છે એ ઉપચાર નીકળી જશે.
મુમુક્ષુ:- બધું કહી દીધું છે. ઉત્તર:- બધું આવી ગયું જુઓ. આહાહા! આ જ સમજવા જેવું છે.
આટલું સમજે (તો) બેડો પાર, દ્રવ્ય-પર્યાયના, દ્રવ્યના અને પર્યાયના સ્વભાવને.
છ દ્રવ્યના સ્વભાવની વાત નથી અહીંયાં.
પોતાનો આત્મા સામાન્ય-વિશેષરૂપ છે,
એક સામાન્ય પડખું દ્રવ્યનું અને એક પર્યાયનું પડખું, બેને જાણો બસ, જેમ છે તેમ જાણો.
પર્યાયને સ્વભાવથી જુઓ તો... મુમુક્ષુ:- વ્યવહારનયે આત્મા કર્તા છે એ ઉપચાર નીકળી જશે.
કેમ કે પર્યાયનો સ્વભાવ તો એ છે કે એ પોતે ક્રિયાવંત છે.
ઉત્તર:- પોતે ક્રિયા થયા જ કરે છે એમાં તારા કર્તાની ક્યાં અપેક્ષા છે? મુમુક્ષુ:- બિલકુલ જરૂર નથી.
એમાં એ પર્યાયના સ્વભાવને જાણે તો દ્રવ્યનો સ્વભાવ વધારે સ્પષ્ટ થાય. ઉત્તર:- વધારે સ્પષ્ટ થાય.
મુમુક્ષુ:- એની જ પુષ્ટિ છે એમાં. એક બીજાનો સ્વભાવ એક બીજાને પુષ્ટિકારક છે. ઉત્તર:- હા! પુષ્ટિકારક છે, હા!
પર્યાયના સ્વભાવને જાણે તો દ્રવ્યનો સ્વભાવ દૃઢ થાય અને દ્રવ્યનો સ્વભાવ જાણે તો પર્યાયનો સ્વભાવ દૃઢ થઈ જાય.
દ્રવ્ય અકર્તા છે એવો સ્વભાવ જાણે તો પર્યાયનું કર્તાપણું ન રહે.
અને પર્યાય સ્વયં કરે છે તો કર્તાનો ઉપચાર નીકળી જાય.
કર્તાની બુદ્ધિ પણ નીકળે અને કર્તાનો ઉપચાર પણ નીકળે.
બે ગુણ થાય, પહેલા સમ્યગ્દર્શન, અને પછી વિશેષ અનુભવ - શ્રેણી.
મુમુક્ષુ:- એટલે કદી અજ્ઞાની જ ન થાય. એ કહે ઉપચાર નીકળી ગયો, ખલાસ! હવે ઉપચાર પણ ન થાય.
મુમુક્ષુ:- દ્રવ્ય સ્વભાવ વાંચીને અચાનક અનુભવ થઈ જાય એને. ઉત્તર:- હે?
મુમુક્ષુ:- દ્રવ્ય સ્વભાવ વાંચીને અચાનક અનુભવ થઈ જાય. ઉત્તર:- થઈ પણ જાય.
મુમુક્ષુ:- પર્યાય સ્વભાવ વાંચે તો ક્ષાયિક થઈ જાય, એવી વાત છે. મુમુક્ષુ:- શાબાશ બેટા! શાબાશ!
ઉત્તર:- બસ! તેં બરાબર કહ્યું. અત્યારે, આ જે હાથ ફેરવ્યો (શાબાશી દીધિ), એ બરાબર ફેરવ્યો.
એવું વાક્ય નીકળ્યું એનું. શું કહ્યું એણે? નીલમબેને શું કહ્યું?
મુમુક્ષુ:- દ્રવ્ય સ્વભાવને કોઈ સમજીને સમ્યગ્દર્શન થઈ જાય અને જો પર્યાય સ્વભાવને યથાર્થ જાણી લે તો ક્ષાયિક થઈ જાય.
ઉત્તર:- બન્નેના સ્વભાવ યથાર્થ જાણે, ખ્યાલમાં આવી જાય, તો ક્ષાયિક જ થાય. શાબાશ બેટા, એમ કહ્યું.
મુમુક્ષુ:- આપના દરબારના રત્ન છે આ બધા. ઉત્તર:- એ પ્રેમચંદજી! મુમુક્ષુ:- પરમ સત્ય.
આપનો અનંતો ઉપકાર, પરમ પ્રતાપ. આ બે તો મહાન ચીજ છે સાહેબ. અમે તો ભેળસેળ મેળવતા હતા.
જ્યારે નિશ્ચય આવે ત્યારે એમાં બિલકુલ તે ૪૩ (નાટક સમયસાર, સાધ્ય-સાધક દ્વાર, ગાથા ૪૩) નંબરનો પરિચય કરી બેઠો.
કારણ કે એમાં ક્યારેક નિશ્ચય-વ્યવહાર, બાકી આ તો બન્ને શાશ્વત સ્વતંત્ર છે. ઉત્તર:- સ્વતંત્ર છે, શાશ્વત સ્વતંત્ર છે.
એ (દ્રવ્ય) અકર્તા સ્વતંત્ર છે, એ (પર્યાય) કર્તા સ્વતંત્ર છે. મુમુક્ષુ:- બસ! સ્વભાવ જ છે બન્નેના.
ઉત્તર:- સ્વભાવ છે બન્નેના. નયથી સમજાવાય છે.
મુમુક્ષુ:- ઓ ભાઈ! દૃષ્ટિ ચોખ્ખી થઈ જાય અને જ્ઞાન એકદમ ચોખ્ખું થઈ જાય.
જ્ઞાતા, જ્ઞાતા જ રહે. બસ! એટલી સફાઇ થઈ જાય આમાં એકદમ. ઉત્તર:- સફાઇ.
તમારો શિષ્ય બોલ્યો - ઉવાચ, બરાબર છે.
કે દ્રવ્ય સ્વભાવ (ખ્યાલમાં) આવતા તો સમ્યગ્દર્શન થાય
પણ પર્યાય સ્વભાવ જો બરાબર ખ્યાલમાં આવે તો ક્ષાયિક થઈ જાય. ઉપશમમાંથી ક્ષાયિક થઈ ગયો.
મુમુક્ષુ:- એ કહ્યું ને કદી અજ્ઞાની ન થાય, આપે કહ્યું ને. એ આ. ઉત્તર:- હા, અજ્ઞાની ના થાય કોઈ દિવસ, એ આ.
બન્નેના સ્વભાવ જેમ છે એમ જાણ, બસ. આહાહા! સ્વભાવ જાણી લેને! બીજું શું તારે કામ છે?
આ પુસ્તક મને લાગે છે કોઈ એવી પળે રચાઇ ગયું છે.
બહેનને કહ્યું કઠણ પડશે હોં! (બહેને કહ્યું) કઠણ ભલે પડે પણ આપણે છપાવવું છે. બોલો!
મુમુક્ષુ:-સાહેબ, આમાં અમારું તો કામ થઈ જાય એવું છે. કઠણ ભલે પડે.
ઉત્તર:- કામ થાય એવું છે, વાત સાચી છે. કેવી ઊંચી વાતો. આહાહા!
મુમુક્ષુ:- દેશનાની પરાકાષ્ઠા છે, સાહેબ! દેશનાની પરાકાષ્ઠા. મુમુક્ષુ:- બસ! બરાબર!
એના પછી દેશના ન હોય. એના પછી દેશના ન હોય. એના પછી તો સીધો અનુભવ હોય. એવી વાત છે.
ઉત્તર:- બોલો!
મુમુક્ષુ:- ૧. 'આત્મા સ્વભાવથી જ અકર્તા છે' - અહીં નિશ્ચયનયે આત્મા અકર્તા છે એનો નિષેધ થયો.
ઉત્તર:- સ્વભાવથી અકર્તા છે, એમ જ્યારે ખ્યાલમાં આવે ત્યારે નિશ્ચયથી હું અકર્તા છું એવો વિકલ્પ છૂટી જાય છે, એમ.
સ્વભાવ જોયો, પછી નિશ્ચયનયથી અકર્તા છું એવો જે વિકલ્પ, વિકલ્પ છૂટી જાય
અને સ્વભાવ દૃષ્ટિમાં આવી જાય અને અનુભવ થઈ જાય, એમ. વિકલ્પ છૂટે છે.
મુમુક્ષુ:- એક વાત. ૨. 'પર્યાય સ્વભાવથી જ કર્તા છે '. ઉત્તર:- ઉપરનો જ વિસ્તાર ચાલિયો આવે છે.
મુમુક્ષુ:- પણ ક્રમસર આવ્યું છે, બિલકુલ ક્રમસર.
મુમુક્ષુ:- ૨. 'પર્યાય સ્વભાવથી જ કર્તા છે' -અહીં વ્યવહારનયે આત્મા કર્તા છે એનો નિષેધ થયો - બન્ને નય ઓળંગી ગયો.
સાક્ષાત્ જ્ઞાતા થઈ ગયો - બસ સ્વભાવમાં આવી ગયો.
દ્રવ્ય સ્વભાવમાં બેઠો બેઠો પર્યાય સ્વભાવને જાણી લે છે.
ઉત્તર:- દ્રવ્ય સ્વભાવમાં બેઠો બેઠો પર્યાય સ્વભાવને જાણી લે છે. મુમુક્ષુ:- બિલકુલ સાચી વાત છે, એકદમ.
બન્ને નય ઓળંગી ગયો. સાક્ષાત્ જ્ઞાતા થઈ ગયો - બસ સ્વભાવમાં આવી ગયો.
એટલે કે દ્રવ્ય સ્વભાવમાં બેઠો બેઠો પર્યાય સ્વભાવને જાણી લે છે. બસ.
ઉત્તર:- આબેહૂબ વસ્તુનું સ્વરૂપ છે. મુમુક્ષુ:- વસ્તુના સ્વરૂપ અને અનુભવમાં કેવું થતું હશે, બધું એમાં છે, પ્રમાણિકપણે.
ઉત્તર:- અનુભવમાં આવેલી વાત જ - જે વાણીમાં આવે ને, એ યથાર્થ હોય.
અનુભવમાં આવેલી વાત જે વાણીમાં આવે ને, તે યથાર્થ હોય. બીજો જ્ઞાની પણ હકાર કરે,
ત્રીજો થાય એ પણ હકાર કરે.
અને હકાર કરે તો ત્રીજો-ચોથો થઈ જાય, જેમ હકાર કરતા જાય, એમ વધતા જાય, એમ વધતા જાય.
દ્રવ્ય સ્વભાવ અને પર્યાય સ્વભાવનો જે હકાર કરે, એ જ્ઞાની થતા જાય, વધતા જાય. આહાહા! અપૂર્વ છે આ.
મુમુક્ષુ:- અનુભવમાં આવેલી વાત વાણીમાં આવે, એ હકાર કરતા જાય, એ જ્ઞાની થતા જાય. ઉત્તર:- એ જ્ઞાની થતા જાય, બસ!
આ પારો એવો છે, આ પાનું જ એવું છે. નિચોડ હવે આવે છે, નિચોડ. પાનું ૧૯મો છે. ભાઈને આપોને? તમે વચમાં રાખો બન્ને.
૧૯મું પાનું. એક નંબર, ફરીથી એક નંબર લ્યો.
મુમુક્ષુ:- ૧. 'આત્મા સ્વભાવથી જ અકર્તા છે' - અહીં નિશ્ચયનયે આત્મા અકર્તા છે એનો નિષેધ થયો. ઉત્તર:- નિષેધ થયો, એ વિકલ્પનો નિષેધ થઈ ગયો.
મુમુક્ષુ:- ૨. 'પર્યાય સ્વભાવથી જ કર્તા છે' -અહીં વ્યવહારનયે કર્તા છે એનો નિષેધ થયો.
ઉત્તર:- વ્યવહારનયે આત્મા કર્તા છે એનો નિષેધ થયો. પછી આગળ. મુમુક્ષુ:- બન્ને નય ઓળંગી ગયો.
ઉત્તર:- બન્ને નયના વિકલ્પો છૂટી ગયા. પછી.
મુમુક્ષુ:- સાક્ષાત જ્ઞાતા થઈ ગયો. ઉત્તર:- પહેલા પરોક્ષ હતો, હવે પ્રત્યક્ષ થઈ ગયો, સાક્ષાત. પછી.
મુમુક્ષુ:- બસ સ્વભાવમાં આવી ગયો. ઉત્તર:- બન્ને વિકલ્પ ગયા. સ્વભાવમાં આવી ગયો. પછી.
મુમુક્ષુ:- અને દ્રવ્ય સ્વભાવમાં બેઠો બેઠો પર્યાય સ્વભાવને જાણી લે છે. મુમુક્ષુ:- એ વાક્ય બહુ સરસ છે.
દ્રવ્ય સ્વભાવમાં બેઠો બેઠો પર્યાય સ્વભાવને જાણી લે છે. ઉત્તર:- દ્રવ્ય સ્વભાવમાંથી નીકળે જ નહિ ને!
દ્રવ્ય સ્વભાવમાં બેઠો બેઠો એટલે દ્રવ્યને લક્ષમાં લેતો-લેતો પર્યાયનો જ્ઞાતા થઈ જાય છે, પર્યાયનું લક્ષ નથી.
'पर्याय जणीत जाता है’, જણાઈ જાય છે પર્યાયો, એને જાણે છે એમ કહેવાય. આગળ.
મુમુક્ષુ:- પર્યાયમાં બેસતો નથી. પર્યાય સ્વભાવમાં બેસતો નથી. દ્રવ્ય સ્વભાવમાં બેસે છે.
ઉત્તર:- દ્રવ્ય સ્વભાવમાં બેસી ગયો. બેઠક બદલી ગઈ. અનંતકાળથી પર્યાયદૃષ્ટિ હતી, એ દ્રવ્યદૃષ્ટિ થઈ ગઈ.
મુમુક્ષુ:- દ્રવ્ય સ્વભાવને નિશ્ચયનયે નક્કી કરવા ગયો.
ઉત્તર:- નયે નક્કી કરવા ગયો, નયના માધ્યમથી, એનું સાધન લઈને. મુમુક્ષુ:- તો સ્વભાવ દૂર રહી ગયો.
ઉત્તર:- સ્વભાવ દૂર રહી ગયો. નયથી વિચાર કરે છે ત્યાં સ્વભાવનો અનુભવ ન થયો,
વિકલ્પનો અનુભવ થયો, જ્ઞાનનો અનુભવ ન થયો, રાગનો અનુભવ થયો.
એટલે દૂર રહી ગયો સ્વભાવ તો, જ્ઞાયકભાવ દૂર રહી ગયો, નિશ્ચયનયથી વિચાર કરે ત્યાં.
વ્યવહારનયથી તો વાત જ નથી. દૂર રહી ગયો. અને પછી આગળ.
મુમુક્ષુ:- દ્રવ્ય સ્વભાવને સ્વભાવથી જ જ્યાં નક્કી કર્યો તો નિશ્ચયનય દૂર થઈ ગઈ.
ઉત્તર:- ઓમાં સ્વભાવ દૂર હતો, હવે આ નિશ્ચયનય દૂર થઈ ગયો, વિકલ્પ છૂટી ગયો નિશ્ચયનયનો.
નિશ્ચયનયે આવો છું, એ છૂટી ગયું.
કોઈ કેવી પળે, મને આશ્ચર્ય થાય છે કે આ મેં કહેલું હશે આ?
હા ખરેખર, એમ અટાણે લાગે છે. મેં કહ્યું હશે?
મુમુક્ષુ:- આજે તો આપનો કહેલી વાતને ગુરુદેવે મહોર છાપ મારી દીધી.
આજે એ જ વાત આખા પ્રવચનમાં એમ જાણે આપનું દ્રવ્ય સ્વભાવ-પર્યાય સ્વભાવ જ ચાલે છે એવું ચાલ્યું છે આજે, ... અપૂર્વ.
મુમુક્ષુ:- આજે ટેપ હતી, એમાં. ઉત્તર:- હા ટેપ હતી. આહાહા!
મુમુક્ષુ:- આત્માને વ્યવહારથી કર્તા કહ્યો તો પર્યાય સ્વભાવ ખ્યાલમાં ન આવ્યો.
ઉત્તર:- પર્યાયનો કર્તા સ્વભાવ છે એ ખ્યાલમાં ન આવે, કેમ કે કર્તા પોતાને માન્યો.
'હું આને કરું છું' તો એણે કર્તા ધર્મને ઊડાડયો, પર્યાયનો કર્તા ધર્મનો નાશ કરી નાખ્યો.
આત્માને વ્યવહારથી કર્તા કહ્યો તો પર્યાય સ્વભાવ ખ્યાલમાં ન આવ્યો અને...
મુમુક્ષુ:- અને પર્યાય સ્વભાવ ખ્યાલમાં આવ્યો તો ઉપચાર ઓળંગી ગયો. બહુ સરસ.
ઉત્તર:- તો આત્મા વ્યવહારે કર્તા છે, વ્યવહાર કહો કે ઉપચાર, એવો જે કર્તાપણાનો આરોપ આવતો હતો ને?
એ ઊડી ગયો, અનુભવ થઈ ગયો.
વિકલ્પ નીકળી ગયો, અનુભવ થયો, દ્રવ્યમાં આવી ગયો, (દ્રવ્યમાં) બેઠો બેઠો પર્યાયના સ્વભાવને જાણે છે.
આ સાદિ અનંતકાળ રહેવાનું છે.
અહીંથી જે શરૂ થાય છે, સાદિ અનંતકાળ સિદ્ધ અવસ્થામાં રહેવાનું છે આ.
દ્રવ્યમાં બેઠો બેઠો પર્યાયને જાણશે.
ક્ષાયિક થઈ ગયો ને? દ્રવ્ય સ્વભાવને જાણતાં સમ્યગ્દર્શન થાય અને પર્યાય સ્વભાવને યથાર્થ જાણે તો ક્ષાયિક થઈ જાય.
અનુભવની કળા અને વિધિ છે આ માર્ગની.
નયોથી અભ્યાસ કર્યા પછી નયાતિક્રાંત કેમ થવાય, પક્ષાતિક્રાંત કેમ થવાય, એ આ પુસ્તકનો લાભ છે. આહાહા!
ચોવીસ પાના છે, ચોવીસ તીર્થંકરે કહેલી વાત છે.
આગળ. બેસી જાય, બેસી જાય એવી વાત છે. ન બેસે એવી વાત નથી.
મુમુક્ષુ:- આવું સ્પષ્ટ રીતે સ્વરૂપ, સ્વભાવથી જ વાત આવી, પછી કેમ એને (ન બેસે)? ઉત્તર:- હા (બેસી જાય)! આગળ.
મુમુક્ષુ:- પર્યાય સ્વભાવ ખ્યાલમાં આવ્યો તો ઉપચાર ઓળંગી ગયો.
ઉત્તર:- પર્યાય પર્યાયથી ક્રિયાવંત છે, એ કરે છે, તો આત્મા ઉપચારથી કરે છે એ ઉપચાર નીકળી ગયો.
અનુભવ થઈ ગયો, જ્ઞાતામાં આવી ગયો.
કર્તાપણાનો ઉપચાર એટલે વિકલ્પ, એ છૂટી ગયો, જ્ઞાતા થઈ ગયો સાક્ષાત્. આહાહા!
દ્રવ્યમાં, સ્વભાવમાં બેઠા બેઠા પર્યાયને જાણે છે કે પર્યાય પર્યાયથી ક્રિયા થાય છે, મારાથી નહિ.
નિશ્ચયે પણ નહિ અને વ્યવહારે પણ નહિ. આહાહા!
મુમુક્ષુ:- અકર્તામાં બેઠો બેઠો કર્તાધર્મને જાણી લે છે. ઉત્તર:- જાણે છે.
અકર્તામાં બેઠા બેઠા કર્તાધર્મને જાણે છે.
અકર્તા સ્વભાવને છોડે તો? મુમુક્ષુ:-કર્તાબુદ્ધિ થઈ જાય. ઉત્તર:- કર્તાબુદ્ધિ થાય.
કોઈને ન જાણી શકે, અજ્ઞાન થઈ જાય. આગળ.
મુમુક્ષુ:- આહાહા... કર્તાપણાનો ઉપચાર જ્યાં ગયો ત્યાં 'સાક્ષાત્ જ્ઞાતા' થયો.
ઉત્તર:- આહાહા! આ વાત, પરમાર્થ પ્રતિક્રમણમાં (નિયમસર ગાથા ૭૭-૮૧) આ વાત છે. આહાહા!
યથાર્થ ઉકેલ નહોતો આવતો દેવલાલીમાં, નહિ શ્રવણબેલગોલામાં. ભટ્ટારકની હાજરીમાં આપણે આ પાંચ ગાથા લીધી હતી.
ત્યારે અમારે પછી ચર્ચા થાય કે આ કર્તા નથી, કારયિતા નથી, કર્તાબુદ્ધિ તો છૂટી ગઈ છે.
નિર્મળ પર્યાયનો કર્તા નથી, એમ શા માટે યાદ કરે? એ તો ચોથા ગુણસ્થાને ગયું.
એ સમજી ગયા? એ ઉકેલ નહોતો આવતો. ડીપોઝીટ રહ્યું હતું, સમજવાનું.
એ પ્રશ્ન અહીંયા (નિજ) ભગવાન પાસે મૂક્યો હતો, કે ભગવાન તારા સિવાય કોઈ નહિ કહે.
કહેશે તો તું જ કહીશ. અને અમુક ટાઈમ થયો, ભગવાન આવીને કહી ગયા, એકાએક કહી ગયા.
ઈશ્વરીયા મહાદેવ ગયા હતા આપણે. પંકજભાઈ એ વખતે હતા. મુમુક્ષુ:- હા પંકજભાઈ હતા.
ઉત્તર:- અને બસ, નાસ્તા પાણી કરતા હતા બધા. બકુલભાઈ હતાને?
મુમુક્ષુ:- હા! ઘણાં મુમુક્ષુ હતા. ઉત્તર:- હા! ઘણાં મુમુક્ષુ હતા. નવિનભાઈ હતા, બધા હતા ત્યાં, ઘણાં હતાં.
બહાર ચોકમાં બેઠા હતા અને નાસ્તાપાણી કર્યા, બસ, પાણી-બાણી પીધુ. ઉકેલ આવી ગયો.
કર્તા નથી એમ શા માટે કહ્યું?
કે કર્તાપણાનો ઉપચાર આવતો હતો, વ્યવહારે કર્તા, એ કાઢી નાખ્યું. શુદ્ધોપયોગ થઈ ગયો. ઉપચાર નીકળી ગયો.
મુમુક્ષુ:- પણ ઉપચાર નીકળે કેવી રીતે?
કે પર્યાય સ્વભાવને પર્યાય સ્વભાવ તરીકે જાણે તો ઉપચાર નીકળી ગયો. ઉત્તર:- જાણિયું એટલે ઉપચાર નીકળી ગયો.
સમ્યગ્દૃષ્ટિ તો હતો પણ શુદ્ધોપયોગ નહોતો થતો, ઉપચાર આડો આવતો હતો, ઉપચાર આડો આવતો હતો.
એટલે એને શુદ્ધોપયોગ થવા માટે પરમાર્થ પ્રતિક્રમણ હતું ને? આહાહા!
શુદ્ધોપયોગ થવા માટે થઈને કર્તા નથી નિર્મળ પર્યાયનો, સાહેબ કેમ કહ્યું?
કે ઉપચારથી કર્તા આવતું હતું ત્યાં સુધી છઠ્ઠું હતું.
ઉપચારને ઓળંગી ગયો તો સાતમું આવી ગયું.
બહેન હલી ગયા. હલે જ ને? હર્ષના આંસુ આવી જાય છે. આહાહા!
આહાહા... કર્તાપણાનો ઉપચાર જ્યાં ગયો, ગયો ત્યાં શું થયું? મુમુક્ષુ:- 'સાક્ષાત્ જ્ઞાતા' થયો.
ઉત્તર:- શુદ્ધોપયોગ થઈ ગયો. આહાહા! આગળ. આહાહા!
ગુરુદેવે ન્યાલ કર્યા છે. એક પુરુષ પાક્યો, એક જ પુરુષ. ઘણાં જીવોનું કામ થશે. આ આત્મા.
મુમુક્ષુ:- આ આત્મા સ્વભાવથી જ અકારક-અવેદક છે.
એને સમજાવવા માટે નયથી સમજાવે છે પણ નયથી સમજતાં વિકલ્પની ઉત્પત્તિ થાય છે.
આત્મા સુધી ઉપયોગ પહોંચી શકતો નથી,
જ્ઞાન લંબાઈ ને આત્માથી અભેદ થઈ અનુભવ થવો જોઈએ, પરંતુ નયના વિકલ્પો અનુભવમાં બાધક થાય છે.
ઉત્તર:- નિશ્ચયનયનો વિકલ્પ પણ અનુભવમાં બાધક છે. આહાહા!
મુમુક્ષુ:- जे जे वस्तु साधक हैं तेऊ तहां बाधक हैं. (સમયસર નાટક, જીવ દ્વાર, ગાથા ૧૦) ઉત્તર:- बाधक हैं.
મુમુક્ષુ:- નિર્ણય માટે સાધક છે પણ અનુભવમાં બાધક છે. ઉત્તર:- બાધક છે, બસ! આહાહા!
મુમુક્ષુ:- પરંતુ નયના વિકલ્પો અનુભવમાં બાધક થાય છે.
જીવ પક્ષાતિક્રાંત થઈ શકતો નથી. વ્યવહારનય તો અન્યથા કથન કરે છે,
પણ નિશ્ચયનય તો સાચું કથન કરે છે. જેવો આત્મા છે એવું કથન કરે છે.
માટે એ નય દ્વારા નિર્ણય થાય પણ સ્વભાવથી દૂર રહીને સ્વભાવ બતાવે છે.
ઉત્તર:- નય તો સ્વભાવથી દૂર રહી અને સ્વભાવ બતાવે છે 'આવો સ્વભાવ છે, આવો તારો સ્વભાવ છે, આવો સ્વભાવ છે'. આહાહા!
કેમ કે નયનો પ્રવેશ નથી અનુભવમાં. મુમુક્ષુ:- સ્વભાવથી દૂર રહીને સ્વભાવ બતાવે છે. એ નય સ્વભાવથી તન્મય નથી થતી.
ઉત્તર:- નય (તન્મય) ક્યાંથી થાય? વિકલ્પ છે ને? જુઓ આવ્યું પાછું, નય વિકલાત્મક છે.
મુમુક્ષુ:- એ નય સ્વભાવથી તન્મય નથી થતી. નય વિકલ્પાત્મક છે. માત્ર અંગુલિ નિર્દેશ કરે. ઉત્તર:- અણીશુદ્ધ આવ્યું છે હોં, અણીશુદ્ધ!
મુમુક્ષુ:- અણીશુદ્ધ એકદમ. ઉત્તર:- અણીશુદ્ધ આવ્યું છે.
મુમુક્ષુ:- માત્ર અંગુલિ નિર્દેશ કરે પણ ત્યાં સુધી પહોંચવા છતાં પણ અનુભવ ન થાય.
ઉત્તર:- આગળ, અનુભવ કેમ થાય એ કહો? મુમુક્ષુ:- પ્રશ્ન: તો પછી એ નયના વિકલ્પ કેમ છૂટે?
ઉત્તર:- નયના વિકલ્પ કેમ છૂટે અને અનુભવ કેમ થાય? એમ!
વિકલ્પ છૂટે તો અનુભવ થાય, એમ પ્રશ્નકારે પ્રશ્ન કર્યો.
મુમુક્ષુ:- ઉત્તર: નયનું અવલંબન લઈને જે નિર્ણય થયો હતો
એ નયને છોડીને તમે સ્વભાવ તરફ ચાલ્યા જાઓ.
ઉત્તર:- જાણનારો જણાય છે, જાણનારો જણાય છે એમાં ચાલ્યા જાઓ. જણાય જશે. આગળ ચલાવો.
મુમુક્ષુ:- ભાઈ! આપે ન્યાલ કરી દીધા. ઉત્તર:- પ્રમોદનો પાર નથી. અમને બહુ પ્રમોદ આવી જાય છે.
મુમુક્ષુ:- બધું આવી ગયું. છેલ્લામાં છેલ્લું જે જોઈએ એ પણ આવી ગયું. છેલ્લામાં છેલ્લું.
ઉત્તર:- અદભૂત આવી ગયું છે. વાણીએ રચના કરી છે, રચના અમે નથી કરી.
વાણી નીકળી ગઈ, કાળલબ્ધિ પાકે, એવી વાણી નીકળી ગઈ બસ!
મુમુક્ષુ:- भविभागन वश जोगे वशाय (सकल ज्ञेय ज्ञायक तदपि, निजानंद रसलीन, पं. दौलतरामजी दर्शन स्तुति).
ઉત્તર:- એમ જ છે. એ શબ્દો નીકળી જાય.
મુમુક્ષુ:- નયનું અવલંબન લઈને જે નિર્ણય થયો હતો એ નયને છોડીને તમે સ્વભાવ તરફ ચાલ્યા જાઓ.
આત્મા નિશ્ચયનયથી અકર્તા નથી, સ્વભાવથી જ અકર્તા છે.
ઉત્તર:- એનો સ્વભાવ જ અકારક-અવેદક છે, બસ.
મુમુક્ષુ:- આત્મા નિશ્ચયનયથી શુદ્ધ નથી, સ્વભાવથી જ શુદ્ધ છે.
ઉત્તર:- કોઈ કહે કે આગમમાં આ બધી વાત આવે છે, આપ આગમને ઓળંગીને આગળ વાત કરો છો?
ભાઈ, આગમને ઓળંગી...! આગમના લક્ષને છોડશો ત્યારે અનુભવ થશે. હેં! આગમનું લક્ષ છોડવું પડશે.
મુમુક્ષુ:- આત્માનું લક્ષ કરવું પડશે. ઉત્તર:- કરવું પડશે.
મુમુક્ષુ:- સ્વભાવથી જ શુદ્ધ છે. અનાદિ-અનંત સ્વભાવથી જ મુક્ત છે, પરિપૂર્ણ છે. ઉત્તર:- પરિપૂર્ણ છે સ્વભાવથી જ, બસ!
સ્વભાવથી જુઓને આત્માને!
મુમુક્ષુ:- આમ સ્વભાવના આશ્રયથી નયોના વિકલ્પ છૂટી સીધો અનુભવ થઈ શકે છે. બિલકુલ પરમ સત્ય વાત છે.
ઉત્તર:- આ જે પ્રશ્ન હતો ને? તો પછી એ નયના વિકલ્પ કેમ છૂટે? એનો અહીંયાં ઉત્તર આપ્યો છે.
મુમુક્ષુ:- આમ સ્વભાવના આશ્રયથી નયોના વિકલ્પ છૂટી સીધો અનુભવ થઈ શકે છે. ઉત્તર:- થઈ શકે છે. આહાહા!
મુમુક્ષુ:- બહુ સરસ. નયાતીક્રાંત થવાની આ વિધિ છે. ઉત્તર:- આ વિધિ છે. હલવો બનાવવાની વિધિ છે આ.
મુમુક્ષુ:- જેમકે અગ્નિ ઉષ્ણ છે. કઈ નયે? ઉત્તર:- અગ્નિ સ્વભાવથી જ ઉષ્ણ છે, બસ! મુમુક્ષુ:- એમ હું સ્વભાવથી જ જ્ઞાયક છું.
ઉત્તર:- હું સ્વભાવથી જ જ્ઞાયક છું, બસ! થઈ ગયું.
મુમુક્ષુ:- બસ, એટલું બસ છે. ઉત્તર:- બસ છે. સ્વભાવથી જ્ઞાયક છું. નિશ્ચયનયથી જ્ઞાયક છું, એમ નથી.
મુમુક્ષુ:- આજે આ ગુરુદેવે આ જ દ્રષ્ટાંત આપ્યો હતો. આમ જ આપ્યો હતો દ્રષ્ટાંત.
આજે જ આવ્યો હતો એ દ્રષ્ટાંત. સ્વભાવથી જ ઉષ્ણ છે. એ બધા આકારો એમનો ...
એ અગ્નિ તો અગ્નિ જ છે. એ જ દૃષ્ટાંત આપ્યો હતો. ઉત્તર:- દૃષ્ટાંતથી સમજાય. દૃષ્ટાંતથી સમજાય.
મુમુક્ષુ:- જેમકે અગ્નિ ઉષ્ણ છે. કઈ નયે?
અરે! સ્વભાવથી જ અગ્નિ ઉષ્ણ છે. એને કહેવા કોઈ નયની અપેક્ષા નથી.
ઉત્તર:- આહાહા! જ્યાં ત્યાં નય લગાડી અને મરી ગયો. નયો લગાડી અને મરી ગયો. આહાહા! હાથમાં કાંઈ ન આવ્યું.
મુમુક્ષુ:- પૂર્વે અનંતકાળથી કેવી રીતથી આ થયું વિપરીતતાપણું, એ આ.
ઉત્તર:- આ તો છેલ્લી વાત છે ને? પક્ષાતિક્રાંત થવાની વાત છે, છેલ્લી વાત છે.
અનુભવ કેમ થાય, નયોમાં આવ્યા પછી નયાતિક્રાંત કેમ થવાય, એની આ વિધિ છે.
મુમુક્ષુ:- આમ તમે નયોના વિકલ્પોને ઓળંગી એકદમ સ્વભાવની સન્મુખ થાઓ
ઉત્તર:- થાઓ તો... મુમુક્ષુ:- તો વિકલ્પ છૂટી અનુભવ થાય. સ્વાનુભવ થાય.
મુમુક્ષુ:- એમ લાગે છે કે પોતાની રીત બતાવતા હોય ને 'અમને એવી રીતે થયું છે તમને પણ એવી રીતે જ થશે'.
મુમુક્ષુ:- ગઇકાલે દ્રવ્યવસ્ભાવને પ્રસિદ્ધ કરનારી નિશ્ચયનયના વિકલ્પોને
દ્રવ્ય સ્વભાવની મુખ્યતાથી ઓળંગી જવાની વાત કરી હતી...
દ્રવ્ય સ્વભાવને પ્રસિદ્ધ કરનારી નિશ્ચયનયના વિકલ્પોને દ્રવ્ય સ્વભાવની મુખ્યતાથી ઓળંગી જવાની વાત કરી હતી...
ઉત્તર:- ૩૧ મી (ડીસેમ્બર ૧૯૮૯) તારીખે આ (દ્રવ્ય સ્વભાવની) કહી હતી.
આ જે, ૧ તારીખે (જાન્યુઆરી ૧૯૯૦) પર્યાય સ્વભાવની વાત (થઈ હતી).
મુમુક્ષુ:- આજે બીજું પડખું વ્યવહારનયનું છે. ઉત્તર:- ઓલું નિશ્ચયનયનું વિષય દ્રવ્ય સ્વભાવ હતું.
મુમુક્ષુ:- પર્યાયો સ્વભાવથી જ ક્રિયાવંત છે.
ક્રિયાના કારક સ્વભાવથી જ પર્યાયમાં છે.
ત્યાં હવે તમે કહો કે આત્મા વ્યવહારનયે પર્યાયને કરે છે તો એ વાત બરાબર નથી.
એ વાત બરાબર નથી. પર્યાય સ્વભાવથી જ એના કારકથી પરિણમે છે.
ઉત્તર:- આત્મા સમ્યગ્દર્શનને કરે છે એ લાગુ ક્યાં પડયું એમાં? મુમુક્ષુ:- નથી પડતું. જરાય નથી પડતું.
એ તો પર્યાયનો સ્વભાવ છે. આત્માએ તો એમાં કાંઈ કર્યું નથી બિલકુલ.
ઉત્તર:- બસ. એ તો દ્રવ્યમાં બેઠો બેઠો પર્યાય સ્વભાવને જાણે. મુમુક્ષુ:- પર્યાય સ્વભાવને જાણી લે છે.
ઉત્તર:- બસ! બાકી કાંઈ નહિ. મુમુક્ષુ:- જાણે છે અને જણાવે છે. ઉત્તર:- બસ!
મુમુક્ષુ:-ભાઈ, (જો) પર્યાય સ્વભાવને સ્વભાવથી જાણે ને, તો ઉપચારનો નિષેધ થઈ જાય છે. ઉત્તર:- હા.
એટલે ઉપચારનો નિષેધ જે પાંચ પ્રતિક્રમણ(ની ગાથા)માં કર્યો ને,
એ આપણે બહુ મંથન કરતા હતા શ્રવણબેલગોલામાં, પણ ખ્યાલમાં નહોતું આવ્યું.
એટલે મારો એક સ્વભાવ છે (કે) કોઈને પૂછું નહિ, હું (નિજ) ભગવાનની પાસે મૂકી દઉં મારો પ્રશ્ન.
અને ખરેખર મારો ભગવાન મને મોડામાં મોડું છ મહિને તો જવાબ આપે જ, લાંબુ ન થાય.
અને જવાબ અંદરથી આવ્યો હોં! આહાહા! મેં કહ્યું આવી ગયું. શું?
મેં કહ્યું ઉપચારથી કર્તા જે આવતું હતું ને, વ્યવહાર, એનો નિષેધ કરીને શુદ્ધોપયોગમાં ચાલ્યા ગયા.
કર્તાબુદ્ધિ તો ગઈ હતી.
એટલે પ્રશ્ન હતો કે કર્તાબુદ્ધિ ગયા પછી હું કર્તા નથી, કારયિતા નથી શુદ્ધ પર્યાયનો, રાગની વાત તો દૂર રહો.
આ કેમ કહે છે? બહુ ચાલ્યું મંથન પણ એ તો જવાબ આવવો હોય ત્યારે આવે ને?
ભગવાન તુષ્ટમાન થાય ત્યારે જવાબ આપે.
ભગવાન એ જુએ છે કે જ્યાં-ત્યાં પૂછવા જાય છે કે નહિ, જોઉં તો ખરો.
એણે જોયું કે ક્યાંય પૂછવા જતો નથી, તો તો મારી ફરજ છે મારે કહી દેવું જોઈએ. એટલે કહ્યું.
જો હું પૂછવા જ્યાં-ત્યાં ગયો હોતને તો આ ભગવાન જવાબ ન દેત.
જવાબ અહીંથી (અંદરથી) જ લેવો, અહીંથી જ આવે.
એ સત્ય જવાબ હોય. એકાએક આવી ગયો હોં! આહાહા!
મુમુક્ષુ:- એ સમયે ગુરુદેવ હાજર થયા હતા. ઉત્તર:- હા! એ જ આવ્યું, ગુરુદેવ હાજર થયા.
ઉપચારથી કર્તા નથી નિર્મળ પર્યાયનો, એમ (ગુરુદેવે) જયપુરમાં કહ્યું હતું, એ વાત મળી ગઈ, સાક્ષી ગુરુદેવની.
આ એ વાત બરાબર, એ વાત કહી હતી એ વખતે ત્યાં જંગલમાં, જંગલમાં.
એ જ યાદ આવ્યું હતું તે વખતે. ગુરુદેવનો આધાર આપ્યો હતો. આહાહા!
તત્ત્વનો ઉકેલ હતોને, તત્ત્વનો ઉકેલ. તત્ત્વના ઉકેલની આખી (વાત), પ્રમોદ જુદી જાતનો હોય, જુદી જાતનો.
જાત જ જુદી. કેમ કે શુદ્ધોપયોગ થવાની વાત હતી ને? સમ્યગ્દર્શન તો થઈ ગયું હતું. હોં!
મુમુક્ષુ:- પરમાર્થ પ્રતિક્રમણ. ઉત્તર:- હા! પરમાર્થ પ્રતિક્રમણની વાત હતી.
મુમુક્ષુ:- કર્તાબુદ્ધિ માટે તો (દ્રવ્ય) સ્વભાવને જાણ્યો હતો,
પણ ફરીથી શુદ્ધોપયોગ થવા માટે પર્યાય સ્વભાવને જાણ, તો કર્તાનો ઉપચાર છૂટી જશે.
ઉત્તર:- છૂટી જશે, બસ. આહાહા! સ્વયં થાય છે એને કોણ કરે?
મુમુક્ષુ:- બધા ખુશ ખુશ થઈ ગયા હતા ત્યારે. ઉત્તર:- બધા ખુશ થઈ ગયા, હોં.
એમાં પણ જેણે આ ચર્ચાઓ ત્યાં સાંભળી હતી ને? એ વધારે ખુશ થાય.
કેટલાક તો ત્યાં નહોતા, શ્રવણબેલગોલા. ચાલો આગળ.
મુમુક્ષુ:- પર્યાયો સ્વભાવથી જ ક્રિયાવંત છે. ક્રિયાના કારક સ્વભાવથી જ પર્યાયમાં છે.
ત્યાં હવે તમે કહો કે આત્મા વ્યવહારનયે પર્યાયને કરે છે તો એ વાત બરાબર નથી.
પર્યાય સ્વભાવથી જ એના કારકથી પરિણમે છે.
એને વ્યવહારથી આત્મા કર્તા છે એવો જે ઉપચાર આવતો હતો એને ઓળંગી પર્યાયને પર્યાયના સ્વભાવથી જુઓ.
ઉપચારને રહેવા દયો. ઉત્તર:- રહેવા દયો ઉપચાર. સ્વભાવથી જુઓ.
ઉપચાર નીકળી ગયો. નીકળી જ જાય ને? પર્યાય પર્યાયથી થાય છે.
મુમુક્ષુ:- સ્વભાવથી જુએ તો પછી ઉપચાર આવે જ નહિ. ઉત્તર:- આવે જ નહિ.
પર્યાયના મૂળ સ્વભાવને જુઓ, મૂળ સ્વભાવને જુઓ. મૂળ સ્વભાવને મૂળમાંથી જુઓ. આગળ.
મુમુક્ષુ:- પર્યાયને નયથી ન જુઓ. અરે! પર્યાયનો કર્તા પર્યાય નિશ્ચયનયે છે એમ પણ ન જુઓ.
ઉત્તર:- પર્યાયનો કર્તા આત્મા છે એ તો જવા દયો, એ વ્યવહાર તો જવા દયો, પણ પર્યાયનો કર્તા પર્યાય છે,
નિશ્ચયથી પર્યાયનો કર્તા પર્યાય છે એમ પણ ન જુઓ.
મુમુક્ષુ:- કેમ કે એમ જોશો તો ઓલું આવી જશે. ઉત્તર:- હા. તો વ્યવહારે આત્મા કર્તા છે (આવી જશે).
પર્યાયનો કર્તા પર્યાય નિશ્ચયથી છે, તો વ્યવહારે કોણ કરે છે? કે આત્મા કરે છે, આવી જશે એ.
મુમુક્ષુ:- ભાઈ! એવી હોંશિયારીથી વાત કરી છે.
કોઈ પણ રીતે એને નયપક્ષ રહે જ નહિ. ઉત્તર:- હા! મુમુક્ષુ:- ચારે બાજુથી હોં! નીકળી જાય.
મુમુક્ષુ:- સહજ આવ્યું, વગર સોચે-વિચારે સહેજે આવતું ગયું. ઉત્તર:- સહજે! બસ સહેજે.
પહેલી તારીખે (૧ જાન્યુઆરી ૧૯૯૦), બહેન તો અહીં આવતા રહ્યા હતા અને અમે, પ્લેનની ટિકિટ હતી, તો પ્લેન હતું મોડું.
એટલે થોડીક ચર્ચા થઈ ત્યાં અને પછી આવ્યા અહીંયાં. મુમુક્ષુ:- અર્ચનાબેન પાસે.
ઉત્તર:- અર્ચનાબેન ડોક્ટર જે છે, અટાણે અમેરકિા, એને ઘેરે. સમજી ગયા?
તો પછી અમીતા અને અર્ચના અને એ તો તત્ત્વના રિસક. તો કહે કે ભાઈ, ઓલું ફરીને કહોને.
ત્યાં ચર્ચા થઈ હતી 'ફરીને લ્યોને' એ કહે. સમજી ગયા? ત્યાં (૩૧ ડીસેમ્બર) અર્ચના નહોતી, અમીતા હતી.
અમીતાએ વાત કરી, ચર્ચા બહુ સરસ આવી, અમીતાએ અર્ચનાને વાત કરી, તો અર્ચના કહે 'ભાઈ, પર્યાય સ્વભાવ ફરીથી લ્યોને?'.
કેમ કે એ પણ પાત્ર જીવ છે, તત્ત્વરસિક છે બહુ. એટલે એણે કહ્યું.
એણે કહ્યું, પછી જમવાને વાર હતી, ત્યારે પ્લેન બહુ મોડું હતું એટલે નિરાંતે પાછી ચર્ચા, પર્યાય સ્વભાવની વિશેષ કરી.
મુમુક્ષુ:- આપ છોડવા જેવા નથી. એક ક્ષણ માટે પણ આપ. ઉત્તર:- એટલે સાથેને સાથે.
અમીતાએ ડોક્ટર હોમિયોપેથી, અર્ચના પણ ડોક્ટર. સમજી ગયા?
એ સાથે ને સાથે રહી. આહાહા! મોટરમાં કાંઈ બોલે, તો એ લખી લે.
મુમુક્ષુ:- એમાં જ આ છપાઇ ગયુંને? ઉત્તર:- એમાં જ છપાણું.
મુમુક્ષુ:- અમારા માટે બહાર આવી ગયું, સાહેબ. એ બધી કૃપા. ઉત્તર:- અમીતાની ઘણી મહેનત છે.
લખે પણ ખરી, ... બધું. કોઈ એક વાક્ય જવા ન દયે.
મુમુક્ષુ:- એણે જ બધું ફાઇનલ કર્યું હતું, અમીતાએ. ઉતારીને એણે જ મોકલાવ્યું.
ઉત્તર:- હા! એણે જ મોકલાવ્યું. મહેનત એણે કરી.
કેમ કે તત્ત્વની વાત છે ને? બહુ ગંભીર વાત છે. આ કઈં... આને છપાવવું, છપાવવાની જવાબદારી વધારે છે.
મુમુક્ષુ:- પર્યાયને નયથી ન જુઓ. અરે! પર્યાયનો કર્તા પર્યાય નિશ્ચયનયે છે એમ પણ ન જુઓ.
કેમ? એમાં શું દોષ આવે છે? - અરે! એનો પ્રતિપક્ષ ઊભો થાય છે.
શું? કે આત્મા વ્યવહારનયે પર્યાયને કરે છે એ મોટો દોષ આવી પડે છે. આ ખૂબ ભયંકર દોષ છે!
ઉત્તર:- નિશ્ચયનયે પર્યાયનો કર્તા પર્યાય છે એમ જો જોઇશ,
તો વ્યવહારનયે આત્મા એનો કર્તા છે આવી જાય, કેમ કે પ્રતિપક્ષ નય (હોય), નય પ્રતિપક્ષ હોય.
નિશ્ચયનયથી કહો, તો વ્યવહારનયે બીજું કાંઈ છે અંદરમાં, લેવું જ પડે તમારે, મોટો દોષ આવશે.
એટલે ઓળંગી નહિ શકે, વ્યવહારનયે કર્તા રહેશે, ઉપર જે દોષ સમજાવ્યો તો એ રહેશે.
મુમુક્ષુ:- ખૂબ મોટો દોષ આવશે. ઉત્તર:- મોટો દોષ આવી પડે.
મુમુક્ષુ:- અરે! દોષ એવો આવે ભાઈ! એને દોષ ખ્યાલમાં ન આવે, એવો દોષ આવી જાય. ઉત્તર:- હા, એવો દોષ આવી જાય, એવો દોષ.
મુમુક્ષુ:- ઘૂંટે છે અકર્તા, અને કર્તા થાય છે એ એને ખબર ન પડે. ઉત્તર:- ખબર ન પડે.
મોઢેથી અકર્તા, ભાવથી કર્તા બની જાય. ચાલો આગળ.
મુમુક્ષુ:- પર્યાયમાં ક્રિયા થયા જ કરે છે, પર્યાયનો સ્વભાવ જ કર્તાપણું છે.
જેમ દ્રવ્યનો સ્વભાવ અકર્તાપણું છે. એ કઈ નયથી અકર્તાપણું છે? એમ નહિ.
સ્વભાવથી જ અકર્તા છે. એમ પર્યાય કઈ નયથી કર્તા છે? એમ નહિ. એમ નહિ. સ્વભાવથી જ કર્તા છે.
ઉત્તર:- એમ નહિ. સ્વભાવથી જ કર્તા છે. પર્યાયનો કર્તા પર્યાય સ્વભાવથી જ છે.
મુમુક્ષુ:- એ તો બે બાળક, બે બાળક પાસે shortમાં (સંક્ષેપમાં) એનો સંવાદ કરાવવા જેવો છે. મુમુક્ષુ:- જબરજસ્ત! એનો સંવાદ તો જબરજસ્ત!
મુમુક્ષુ:- જબરદષ્ટ! Shortમાં, main-main point (મુખ્ય-મુખ્ય મુદા) હોય ને?
બે બાળક કરે, બહુ સરસ થાય. જેમ મોહ રાજાનો સંવાદ થયો ને?
ઉત્તર:- એ તો અમિતાને સોંપો તો કરશે, ગોઠવશે.
મુમુક્ષુ:- એ તો બહેન ગોઠવશે. ઉત્તર:- હા, બહેન ગોઠવશે.
મુમુક્ષુ:- બહુ સરસ છે, ભાઈ. ઉત્તર:- બહેન ગોઠવે તો બહુ સરસ.
મુમુક્ષુ:- બહુ સરસ. લોકોનું હિત થાય એવી વાત છે. ઉત્તર:- વાત સાચી છે, વાત સાચી છે.
મુમુક્ષુ:- નિશ્ચયનયે પર્યાય પર્યાયનો કર્તા છે તો દ્રવ્ય કર્તા એમાં આવી ગયું. ઉત્તર:- એમાં તો કોઈને દોષ લાગે જ નહિ ને?
કેમ કે પર્યાયનો કર્તા પર્યાય છે, નિશ્ચયથી છે. એ કઈં દોષ ન લાગે એમાં કોઈને, કે એ તો સાચી વાત છે.
પર્યાયનો કર્તા પર્યાય છે, એ નિશ્ચયથી તો સાચી વાત છે.
પણ નિશ્ચયનયની પ્રતિપક્ષનય, વ્યવહારનય ઊભી થાય.
નહિતર, ઓલી નય, નહિતર પ્રતિપક્ષ નય ન હોય તો મિથ્યાનય થઈ જાય.
સમ્યક્ નય કરવા માટે આત્મા એનો કર્તા, એમ કરીશ તો મરી જાઇશ. મુમુક્ષુ:- મરી જાઇશ, ભયંકર દોષ આવશે.
ઉત્તર:- ભયંકર દોષ. મુમુક્ષુ:- આત્મા શાશ્વત અકર્તા છે એ નીકળી ગયું. ઉત્તર:- અકર્તા છે એ નીકળી ગયું.
વ્યવહારે કર્તા કહેવાથી શાશ્વત અકર્તા નીકળી ગયું.
એક સમય માટે કર્તા વ્યવહારનયથી કહ્યું, (તો) શાશ્વત અકર્તા નીકળી ગયો. ભયંકર દોષ. ભયંકર દોષ.
મુમુક્ષુ:- ધ્યેયની ભૂલ થઈ ગઈ. ઉત્તર:- ધ્યેયની ભૂલ થઈ ગઈ. મુમુક્ષુ:- કમાલ કરી દીધું સાહેબ.
મને આ fit (યથાર્થ રીતે) બેસાડી દીધું! બોલો! નિશ્ચયનય, એમાં શું દોષ થઈ ગયો?
તો ઉપચારથી, નિશ્ચયનય સાપેક્ષ હોય છે, નય સાપેક્ષ હોય છે. ઉત્તર:- નિશ્ચયનય સાપેક્ષ હોય છે એટલે...
મુમુક્ષુ:- તો વ્યવહારથી આત્મા કર્તા છે અમે આવી ગયું. ઉત્તર:- આવી ગયું.
મુમુક્ષુ:- આત્મા તો શાશ્વત અકર્તા છે, શાશ્વત અકર્તા છે. ઉત્તર:- એ નીકળી ગયું. આહાહા!
મુમુક્ષુ:- ભયંકર દોષ ધ્યેય માટે. ઉત્તર:- ભયંકર દોષ શબ્દ લખ્યો છે, ભયંકર દોષ શબ્દ લખ્યો છે. વાત સાચી છે.
મુમુક્ષુ:- ધન્ય છે, સાહેબ!
નિશ્ચયનયે પર્યાય પર્યાયનો કર્તા, આ છોડવાથી જ્યારે પોતાનો આત્મા સ્વભાવ, જે જ્ઞાયક પરમાત્મા લક્ષમાં આવશે.
અને કોઈ..., મહાવીરના માર્ગનો પાત્ર કોણ? સૂક્ષ્મ બોધનો અભિલાષી. ઉત્તર:- (સૂક્ષ્મ બોધનો) અભિલાષી તે...
મુમુક્ષુ:- જે ધ્યેયને પોતાની પાસે ચોકસ રાખે,શાશ્વત. ઉત્તર:- બસ. ભયંકર દોષ.
મુમુક્ષુ:- સ્વભાવથી જ પર્યાયમાં ક્રિયા થયા કરે છે. અવિરતપણે થયા કરે છે.
એને રોકી ન શકાય, વિકારી કે અવિકારી એમ ન લેવું.
સામાન્ય ક્રિયા, ઉત્પાદ-વ્યય. પર્યાય પોતાના સ્વભાવથી જ પરિણમે છે.
એમ પર્યાયને પર્યાયના સ્વભાવથી જોતાં, આત્મા વ્યવહારથી પર્યાયને કરે છે, એ કર્તાપણાનો ઉપચાર નીકળી જાય છે.
ઉત્તર:- આહાહા! શુદ્ધોપયોગ થઈ જાય છે. મુમુક્ષુ:- બહેન શરૂઆતમાં બોલ્યા હતા કે સ્વભાવથી જાણશે તો અનુભવ થઈ જશે.
ઉત્તર:- (અનુભવ) થઈ જશે, બરાબર છે. સ્વભાવથી જ જુઓ. બસ!
એમ જ અનુભવ થાય. નયથી જુએ તો અનુભવ ન થાય.
મુમુક્ષુ:- પ્રતિક્રમણની ગાથામાં ઉપચાર નીકળ્યો તો સાતમું ગુણસ્થાન આવી ગયું. ઉત્તર:- આવી ગયું.
ત્યાં સુધી છઠ્ઠું રહેતું હતું. આચાર્ય ભગવાનને એક ખટક આવી, કુંદકુંદ ભગવાનને. આહાહા!
નિશ્ચય રત્નત્રયના પરિણામ. (પરમાર્થ) પ્રતિક્રમણ છે ને?
શુદ્ધોપયોગનો કર્તા ઉપચારથી? કે નહિ, ઉપચારથી કર્તા નથી. આહાહા!
એ નહિ, એ નહિ, એ નહિ, એ નહિ, ત્યાં તો અંદરમાં (ચાલ્યો જાય).
મુમુક્ષુ:- જ્યારે ભાઈ લેતા હતા પરમાર્થ પ્રતિક્રમણ, લીધું હતું ત્યારે બહુ જોશ હતો આપને,
'કોની સાથે વાત કરે છે? કોને જોઈને વાત કરે છે? ઉપચાર મને લાગુ ન પડે'. ઉત્તર:- હા, હા! એમ કહ્યું હતું.
મુમુક્ષુ:- એમ બહુ જોશમાં હતા ત્યારે. ઉત્તર:- સાચી વાત છે.
મુમુક્ષુ:- 'ઘર ભૂલી ગયો છે તું. કોને જોઈને તું વાત કરે છે?'
ઉત્તર:- એમાં ખુશ થઈ ગયાને ભાઈ-ભટ્ટારક, એવા ખુશ થઈ ગયા બહુ.
સાંભળવા આવતા હતા ગુફામાં. તમે તો હતાને? (ભટ્ટારક) નરમ માણસ.
મુમુક્ષુ:- એક દિવસ તો (સેવક) પાટલો મૂકી ગયો, બીજા દિવસે તો હટાવી લીધો.
ઉત્તર:- એક દિવસ પાટલો મૂકયો ઓલાએ, એને (ભટ્ટારકને) તો ઊંચું આસન (હોય), એ તો ત્યાંના દરબાર કહેવાય ને? ત્યાગી.
બીજા દિવસે ઓલાને કહે 'પાટલો હટાવી દે'. નીચે બેસી ગયા.
મુમુક્ષુ:- જમીન ઉપર, જેવી રીતે અમે બધા બેઠા એવી રીતે બેસી ગયા. એવી જ રીતે બેસે ને આપની સામે. ઊંચા કોઈ બેસે?
મુમુક્ષુ:- એમને ખ્યાલ આવી ગયો ને. ઉત્તર:- ચાલો આગળ.
મુમુક્ષુ:- ઉપચારનો જે નિષેધ આવ્યો, ઉપચારનો નિષેધ આવ્યો, એ પણ તીર્થંકરની વાણી છે.
પદ્મપ્રભમલધારી દેવ ભાવી તીર્થંકરની વાણીમાં ઉપચારનો નિષેધ આવ્યો.
દ્રવ્યને દ્રવ્ય સ્વભાવથી જુઓ... ઉત્તર:- દ્રવ્યને દ્રવ્ય સ્વભાવથી જુઓ અને પર્યાયને પર્યાય સ્વભાવથી જુઓ.
એ વાત સાચી છે. આ વાત સારી કરી. ટીકાકારે કાઢયું.
તીર્થંકરના દ્રવ્યની સ્વભાવથી કાંઈક વિશિષ્ટતા હોય છે, કુદરતી, ગુરુદેવ જેમ સૂર્યકિર્તી થવાના છે. આગળ.
મુમુક્ષુ:- પર્યાયને પર્યાયના સ્વભાવથી જોતાં,
આત્મા વ્યવહારથી પર્યાયને કરે છે એ કર્તાપણાનો ઉપચાર નીકળી જાય છે. ઉત્તર:- નીકળી ગયો.
મુમુક્ષુ:- જેમ કે જ્ઞાનની પર્યાય સમયે-સમયે પ્રગટે છે. તો આત્મા કઈ નયે જ્ઞાનની પર્યાયને કરે છે?
ઉત્તર:- જ્ઞાનની પર્યાય તો સ્વયં પ્રગટે છે, પ્રગટયા જ કર્યા જ કરે છે સમયે-સમયે. તો કઈ નયે એને પ્રગટાવે છે, કરે છે?
મુમુક્ષુ:- તો કહે છે કે વ્યવહારનયે આત્મા જ્ઞાનની પર્યાયનો કર્તા છે,
નિશ્ચયનયે તો આત્મા જ્ઞાનની પર્યાયનો પણ અકર્તા જ છે.
હવે આ જે વ્યવહારનયે કર્તાપણાનો ઉપચાર આવે છે
એને ઓળંગી જાઓ કે પર્યાયમાં તો કાર્ય પર્યાયના સ્વભાવથી જ થાય છે,
પર્યાયમાં તો કાર્ય પર્યાયના સ્વભાવથી જ થાય છે - તો અરે! વ્યવહારનયે આત્મા કર્તા છે એ ઉપચાર ખોટો થયો.
ઉત્તર:- ખોટો થયો. ઉપરની વાત આવી ને? ખોટો ઠર્યો.
મુમુક્ષુ:- તો જે નયોના વિકલ્પ ઉઠતાં હતા તે છૂટી અંદરમાં ચાલ્યો ગયો. ઉત્તર:- ચાલ્યો ગયો.
મુમુક્ષુ:- ત્યારે પર્યાયના સ્વભાવનો પણ જ્ઞાતા થઈ જાય છે.
ઉત્તર:- ઉપચારથી કર્તા નીકળી ગયો, તો પર્યાયનો પણ જ્ઞાતા થઈ ગયો.
મુમુક્ષુ:- દ્રવ્યમાં બેઠો ને? ઉત્તર:- દ્રવ્યમાં બેઠો ને! શુદ્ધોપયોગ આવ્યો ને!
મુમુક્ષુ:- હા જી! જ્ઞાતામાં બેસી ગયો. ઉત્તર:- બસ!
મુમુક્ષુ:- દ્રવ્ય સ્વભાવનો જ્ઞાતા અને પર્યાય સ્વભાવનો પણ જ્ઞાતા.
દ્રવ્ય સ્વભાવનો જ્ઞાતા અને પર્યાય સ્વભાવનો પણ જ્ઞાતા
- વચ્ચે જે નયોના વિકલ્પ ઊઠતા હતા- નિશ્ચયનયના-વ્યવહારનયના એ છૂટી એકલું, એકલું-એકલું જ્ઞાન રહ્યું.
ઉત્તર:- એકલું જ્ઞાન રહ્યું. મુમુક્ષુ:- એ એકલા જ્ઞાનમાં આનંદ આવે છે.
ઉત્તર:- એકલા જ્ઞાનમાં આનંદ આવે છે. નયવાળા જ્ઞાનમાં આનંદ આવતો નથી. મુમુક્ષુ:- આનંદ નથી ને.
ઉત્તર:- બસ હવે થોડું છે, બે મિનિટ. લઈ લ્યો એટલું.
મુમુક્ષુ:- દ્રવ્ય સ્વભાવનો પણ જ્ઞાતા અને પર્યાય સ્વભાવનો પણ જ્ઞાતા
- વચ્ચે જે નયોના વિકલ્પ ઉઠતા હતા- નિશ્ચયનયના-વ્યવહારનયના,
એ છૂટી એકલું જ્ઞાન રહ્યું - એ એકલા જ્ઞાનમાં આનંદ આવે છે.
ઉત્તર:- નય મિશ્રિત જ્ઞાન હતું ને? નયના વિકલ્પો નીકળી ગયા એટલે શુદ્ધોપયોગ થઈ ગયો અને એમાં આનંદ આવે છે.