૨૨ (મું) પાનું પૂરું થયું. ૨૩ મું આવે છે. બોલો.
મુમુક્ષુ:- માટે પર્યાયનો કર્તા પર્યાય સ્વભાવથી જ છે.
નિશ્ચયનયે પર્યાય પર્યાયને કરે છે એમ પણ ન લેવું. કોઈ નયથી સ્વરૂપની પ્રાપ્તિ નથી...
જ્ઞાનથી સ્વરૂપની પ્રાપ્તિ છે. સ્વભાવથી સ્વભાવની પ્રાપ્તિ છે. આનીકોર, ૨૩ પાનું.
ઉત્તર:- ૨૩ પાનું. ૨૩ પાનાની બીજી લીટી.
મુમુક્ષુ:- માટે પર્યાયનો કર્તા પર્યાય સ્વભાવથી જ છે.
નિશ્ચયનયે પર્યાય પર્યાયને કરે છે એમ પણ ન લેવું.
ઉત્તર:- એમ લેવાથી શું થાય? કે નિશ્ચયનયે પર્યાય પર્યાયને કરે છે તો વ્યવહારનયે આવી જશે, પ્રતિપક્ષ, એમ.
તો વ્યવહારનયે આત્મા (પર્યાયને) કરે છે.
નિશ્ચયનયે પર્યાય પર્યાયને કરે છે તો વ્યવહારનયે આત્મા પર્યાયને કરે છે,
એમ કહ્યા વગર આવી જશે અંદર, એટલે કર્તાબુદ્ધિ છૂટશે જ નહિ.
વ્યવહારના નામે પણ કર્તાબુદ્ધિ પોષાઇ જાય છે.
અને વ્યવહારે પર્યાયનો જ્ઞાતા છે એમાં જ્ઞાતાબુદ્ધિ પોષાઇ જાય છે. શું કહ્યું?
મુમુક્ષુ:- વ્યવહારે પર્યાયનો જ્ઞાતા છે. ઉત્તર:- જ્ઞાતા છે.
મુમુક્ષુ:-એમાં જ્ઞાતાબુદ્ધિ પોષાઇ જ જાય છે. ઉત્તર:- (એમાં જ્ઞાતાબુદ્ધિ) પોષાઇ જાય છે.
મુમુક્ષુ:- કર્તાનું ઝેર નીકળી ગયું. ઉત્તર:- નિશ્ચયનયે, લખે છે,
નિશ્ચયનયે પર્યાય પર્યાયને કરે છે એમ પણ ન લેવું.
એમ લેશો તો વ્યવહારનયે આત્મા એને કરે છે.
નિશ્ચયનયે પર્યાય પર્યાયને કરે અને વ્યવહારનય, પ્રતિપક્ષનય તો તમારે લેવી પડશે,
કે નય તો સાપેક્ષ હોય, निरपेक्षा नया मिथ्या (આપ્ત-મીમાંસા, ગાથા ૧૦૮).
મુમુક્ષુ:- નિશ્ચયનયે પર્યાય પર્યાયને કરે છે તો વ્યવહારનયે આત્મા પર્યાયને કરે છે.
ઉત્તર:- (આત્મા) પર્યાયને કરે છે એમ આવ્યા વગર રહેશે જ નહિ, એટલે કર્તાબુદ્ધિ જ રહી, નયના નામે.
મુમુક્ષુ:- નયમાં કર્તાબુદ્ધિ હોય. ઉત્તર:- (હા). નય જે ઊઠે ત્યાં નયનો કર્તા બની ગયો, એમ કહે છે.
નયમાં કર્તાબુદ્ધિ છે. શું કહ્યું? મુમુક્ષુ:- નયમાં કર્તાબુદ્ધિ છે.
ઉત્તર:- જ્ઞાનમાં કર્તાબુદ્ધિ ન હોય. કાળ પાક્યો હશે એનું કામ થઈ જશે.
નિશ્ચયનયે પર્યાય પર્યાયને કરે છે એમ પણ ન લેવું. એમ લેવામાં શું દોષ આવે?
કે આત્મા વ્યવહારે કર્તા પર્યાયનો આવી જશે, એટલે કર્તાબુદ્ધિ છૂટશે નહિ તારી, એમ. પછી આગળ. કોઈ નયથી...
મુમુક્ષુ:- કોઈ નયથી સ્વરૂપની પ્રાપ્તિ નથી. ઉત્તર:- આહાહા! એટલે નિશ્ચયનયથી નથી અને વ્યવહારનયથી નથી, કોઈ નયથી એમ કહ્યું.
નયથી જોશો તો કર્તાબુદ્ધિ રહી જશે. કહ્યુંને હમણાં?
નયનું અવલંબન લેશો તો નયનો કર્તા થઈ જશે, જ્ઞાન પ્રગટ નહિ થાય, નય પ્રગટ થશે.
श्रुतविकल्पा नया (સમયસાર ગાથા ૧૪૯, તાત્પર્યવૃત્તિ ટીકા) શ્રુતજ્ઞાનનો ભેદ, એને વિકલ્પ કહેવાય છે. આહાહા!
- કોઈ નયથી, બોલો. - મુમુક્ષુ:- કોઈ નયથી સ્વરૂપની પ્રાપ્તિ નથી... જ્ઞાનથી સ્વરૂપની પ્રાપ્તિ છે.
ઉત્તર:- કોઈ નય એમ. બેમાંથી કોઈ નય, એમ કહ્યું.
વ્યવહારનયથી પ્રાપ્તિ નથી અને નિશ્ચયનયથી પ્રાપ્તિ છે, એમ નથી, એમ કહે છે. કોઈ નય શબ્દ વાપર્યોને?
મુમુક્ષુ:- જ્ઞાનથી સ્વરૂપની પ્રાપ્તિ છે. એટલે કે સ્વભાવથી સ્વભાવની પ્રાપ્તિ છે.
પર્યાયને એના સ્વભાવથી જોતાં એની કરવાની બુદ્ધિ છૂટી જાય છે અને કરવાનો ઉપચાર પણ છૂટી જાય છે.
ઉત્તર:- મિથ્યાત્વનો દોષ તો છૂટે છે પણ ચારિત્રનો દોષ છૂટીને શ્રેણી આવી જાય છે, એમ કહે છે.
શુદ્ધોપયોગ થઈ જાય છે. પહેલા શુદ્ધોપયોગ અને પછી આગળ વધે તો શ્રેણી. જેવો કાળ, એનો સ્વકાળ.
બે દોષ નીકળી જાય છે. આહાહા! ગૂઢ છે ગૂઢ હોં, બધું.
ફરીથી પર્યાયને... મુમુક્ષુ:- પર્યાયને એના સ્વભાવથી જોતાં. ઉત્તર:- એની એટલે પર્યાયની...
મુમુક્ષુ:- પર્યાયની કરવાની બુદ્ધિ છૂટી જાય છે. ઉત્તર:- આહાહા! થવા યોગ્ય થાય છે.
પર્યાયને એના સ્વભાવથી જુઓ. 'હું કરું છું' નીકળી જશે. આહાહા! બુદ્ધિ છૂટી જશે.
કર્તાબુદ્ધિ છૂટશે એટલે મિથ્યાત્વ છૂટશે પહેલા.
અને પછી ઉપચાર, કર્તાનયે, કર્તાનયે તો કર્તા ખરોને? 'કર્તાનયે તો કર્તા ખરોને' એ શલ્ય રહી જાય છે.
'કર્તાનયે તો રાગનો કર્તા ખરો કે નહિ?' એમ પ્રશ્ન બહુ આવે છે મારી સામે.
અને કરવાનો ઉપચાર પણ છૂટી જાય છે અને શુદ્ધોપયોગ થઈ જાય છે.
પહેલા કર્તાબુદ્ધિ જાય તો શુદ્ધોપયોગમાં સમ્યગ્દર્શન,
અને ઉપચાર ગયો તો ચારિત્રનો શુદ્ધોપયોગ આવે છે, લીનતા. સમજમાં આવ્યું?
મુમુક્ષુ:- પરમાર્થ પ્રતિક્રમણમાં સાતમું ગુણસ્થાન આવી ગયું ઉપચારનો નિષેધ આવ્યો તો. ઉત્તર:- હા! સાતમું આવી ગયું.
કર્તાબુદ્ધિ તો ગઈ હતી પહેલા, તો સમ્યગ્દર્શન તો થઈ ગયું હતું.
પણ પરમાર્થ પ્રતિક્રમણ નહોતું થયું, વ્યવહાર પ્રતિક્રમણ આવતું હતું-વિકલ્પ. આહાહા! વિષકુંભ આવતો હતો.
પોતે વિષકુંભ કહે છે હોં, છઠ્ઠા ગુણસ્થાને-વિકલ્પને. ત્રીજી ભૂમિ આવી, અમૃતકુંભ થઈ ગયું. આહાહા!
પ્રતિક્રમણ અને અપ્રતિક્રમણથી જુદી, ત્રીજી અપ્રતિક્રમણ. આહાહા!
મિથ્યાદૃષ્ટિના અપ્રતિક્રમણને તો નિષેધ કરતા જ આવીએ છીએ, એ તો ઝેરનો ઘડો છે જ, વિષકુંભ.
એની તો અમે વાત જ કરતા નથી, મિથ્યાદૃષ્ટિનું અપ્રતિક્રમણ.
પણ સમ્યગ્દૃષ્ટિને પ્રતિક્રમણનો વિકલ્પ ઊઠે છે, એ પણ ઝેરનો ઘડો છે, વિષકુંભ છે.
માટે ત્રીજી ભૂમિકામાં જતાં અમૃતકુંભ, અપ્રતિક્રમણ. આહાહા!
મુમુક્ષુ:- પ્રતિક્રમણ વિષકુંભ? ઉત્તર:- પ્રતિક્રમણ વિષકુંભ.
મુમુક્ષુ:- અપ્રતિક્રમણ એ? ઉત્તર:- (અપ્રતિક્રમણ) અમૃતકુંભ.
ત્યારે એમ પ્રશ્ન ઊઠે કે 'અપણા અપ્રતિક્રમણ'? આ મિથ્યાદૃષ્ટિનું નથી, એ તો પાપનો ઘડો છે, એની વાત તો અમે કરતા જ નથી. આહાહા!
આ સમયસારમાં ભર્યું છે બધું હોં, માલ.
ઉપચાર પણ છૂટી જાય છે, ઉપચારને છોડતો નથી હવે, છોડે તો કર્તાબુદ્ધિ થઈ જાય! મુમુક્ષુ:- બરાબર. છૂટી જાય છે.
મુમુક્ષુ:- ઉપચારના જે વિશેષણ થવા યોગ્ય થાય છે. ઉત્તર:- બસ! આગળ.
મુમુક્ષુ:- કાર્ય સ્વયં થતું હોય એમાં બીજો કરે એવા ઉપચારનો અવકાશ જ ક્યાં છે?
કાર્ય સ્વયં થતું હોય એમાં બીજો કરે એવા ઉપચારનો અવકાશ જ ક્યાં છે?
ઉત્તર:- નિર્મળ પર્યાય સ્વયં થાય છે એને આત્મા કરે છે એવું ક્યાં એમાં રહ્યું? અવકાશ નથી.
મુમુક્ષુ:- બસ સ્વયંથી થાય છે. આત્મા જ્ઞાતા થઈ જાય છે.
ઉત્તર:- આહાહા! માલ ભર્યો છે બહેન! માલ, માલામાલ થઈ જાય. આહાહા! આગળ.
મુમુક્ષુ:- નયના વિકલ્પોમાં એ વિકલ્પનો કર્તા બની જાય છે.
ઉત્તર:- હમણાં કહ્યું ને? નયના વિકલ્પમાં આત્મા કર્તા થઈ જાય છે. કહ્યું હતું ને બહેને, એ.
મુમુક્ષુ:- નયના વિકલ્પોમાં એ વિકલ્પનો કર્તા બની જાય છે, રાગનો કર્તા બની જાય છે.
એને ખબર જ નથી પડતી. જો વિકલ્પ છૂટે તો જ્ઞાન પ્રગટ થાય, તો જ્ઞાનનો કર્તા બને.
જ્ઞાતા થઈ જાય છે - આ રહસ્ય છે.
નયના વિકલ્પોમાં એ વિકલ્પનો કર્તા બની જાય છે, રાગનો કર્તા બની જાય છે. એને ખબર જ નથી પડતી.
ઉત્તર:- બે વાત આવી, ઈન્દ્રિયજ્ઞાનનો કર્તા અને રાગનો કર્તા.
મુમુક્ષુ:- જો વિકલ્પ છૂટે તો જ્ઞાન પ્રગટ થાય, તો જ્ઞાનનો કર્તા બને. જ્ઞાતા થઈ જાય છે - આ રહસ્ય છે.
ઉત્તર:- પહેલાં કહ્યું કે જ્ઞાનનો કર્તા બને.
પછી કહે છે '(જ્ઞાનનો) કર્તા' પણ નહિ, જ્ઞાતા થઈ જાય છે, એમ કહ્યું. ત્યાં પૂરું થાય છે.
કર્તાનો ઉપચાર કહેવો પડયો પણ ખરેખર જ્ઞાતા છે, એ રહસ્ય છે.
કહેવું પડે, રાગનો કર્તા થતો હતો એ જ્ઞાનનો કર્તા થયો હવે, એમ કહેવું પડે. જ્ઞાતા થઈ જાય છે - આ રહસ્ય છે.
આ રહસ્યપૂર્ણ ચિઠ્ઠી છે ને? એટલે રહસ્ય શબ્દ છે.
મુમુક્ષુ:- શ્રી સમયસાર શ્લોક-૯૫.
શ્લોકાર્થ:- [विकल्पक: परं कर्ता] વિકલ્પ કરનાર જ કેવળ કર્તા છે
અને [विकल्प: केवलम् कर्म] વિકલ્પ જ કેવળ કર્મ છે;
(બીજા કોઈ કર્તા-કર્મ નથી;)
[सविकल्पस्य] જે જીવ વિકલ્પ સહિત છે તેનું [कर्तृकर्मत्वं] કર્તાકર્મપણું [जातु] કદી [नश्यति न] નાશ પામતું નથી.
વિકલ્પ કરનાર જ કેવળ કર્તા છે અને વિકલ્પ જ કેવળ કર્મ છે; (બીજા કોઈ કર્તા-કર્મ નથી;)
જે જીવ વિકલ્પ સહિત છે તેનું કર્તાકર્મપણું કદી નાશ પામતું નથી.
ઉત્તર:- કર્તા-કર્મ અધિકારમાં આત્મા અને આસ્રવ - રાગનું ભેદજ્ઞાન કરાવ્યું.
આસ્રવ કહો કે રાગ કહો, આકુળતામય છે, અચેતન જડ છે, એનાથી ભેદજ્ઞાન કરાવી અને અનુભવ કરાવ્યો.
અને જ્યારે નયોના વિકલ્પમાં સલવાઇ ગયો હતો એને પછી કર્તા-કર્મ અધિકારમાં જ વિકલ્પ કર્મ બનતું હતું, નયનો વિકલ્પ.
પહેલાં શરૂઆતમાં રાગ કર્મ બનતું હતું, પછી વિકલ્પ કર્મ બન્યો.
વિકલ્પ, એટલે કે ઈન્દ્રિયજ્ઞાન, કર્મ બન્યું. ઓમાં રાગ કર્મ બનતું હતું, આમાં ઈન્દ્રિયજ્ઞાન કર્મ બન્યું.
श्रुतविकल्पा नया (સમયસાર ગાથા ૧૪૯, તાત્પર્યવૃત્તિ ટીકા) છે ને, એટલે.
એટલે એ કર્તા-કર્મની પ્રવૃત્તિ અહીંયાં સુધી રહેતી હતી, નયનો વિકલ્પ, નય ઊઠયો એટલે વિકલ્પ થઈ ગયો અને એનો કર્તા બની ગયો. આહાહા!
એને એમ લાગે છે કે હું રાગનો કર્તા નથી, એને એમ લાગે છે.
કેમ કે જેવું સ્વરૂપ છે એવું હું વિચારું છું, એમાં કર્તા-કર્મની પ્રવૃત્તિ તો આવતી નથી. આહાહા!
પણ એ રાગનો કર્તા અને ઈન્દ્રિયજ્ઞાનનો કર્તા બની જાય છે, બન્ને સાથે છે અવિનાભાવ.
મુમુક્ષુ:- ઈન્દ્રિયજ્ઞાનનો કર્તા પણ રાગનો કર્તા (બની) જ જાય. ઈન્દ્રિયજ્ઞાન કર્મ બન્યું. ઉત્તર:- બની જ જાય છે. બસ!
એટલે કર્તા-કર્મની પ્રવૃત્તિ અહીંયાં સુધી લઈ લીધી. આહાહા!
પક્ષાતિક્રાંત ન થાય ત્યાં સુધી વિકલ્પનો કર્તા (થાય છે). આહાહા!
એ ઉપરમાં આવી ગયુંને? નયના વિકલ્પોમાં એ વિકલ્પોનો કર્તા બની જાય છે, રાગનો કર્તા બની જાય છે.
બન્ને લીધું ને ઉપર. નયનો કર્તા, નયના વિકલ્પનો અને રાગનો કર્તા, બન્ને આવી ગયું ને!
મુમુક્ષુ:- ભાવાર્થ:- જ્યાં સુધી વિકલ્પભાવ છે ત્યાં સુધી કર્તાકર્મભાવ છે;
જ્યાં સુધી વિકલ્પભાવ છે ત્યાં સુધી કર્તાકર્મભાવ છે.
ઉત્તર:- એટલે અનાદિથી જ્યાં સુધી વિકલ્પની લાળ ચાલી આવી છે, એક સમય પણ કટ નથી થઈ, સમજી ગયા?
એક સમય પણ કપાણી નથી, એનાથી જુદો પડયો નથી, નિર્વિકલ્પભાવ આવ્યો નહિ અને વિકલ્પ ચાલ્યા કરે છે હજી.
એવો અનાદિનો પ્રવાહ વિકલ્પનો જે હતો, એ જ્યાં સુધી વિકલ્પ ભાવ છે.
એમ, અનાદિથી પ્રવાહ ક્રમ, એ તૂટયો નથી ત્યાં સુધી કર્તાકર્મભાવ નયના વિકલ્પની સાથે છે.
જ્યારે વિકલ્પનો અભાવ થાય, એમ.
એટલે વિકલ્પની સાથે એકતાબુદ્ધિ તૂટીને નિર્વિકલ્પ અનુભવ થાય ત્યારે પ્રથમ સમ્યગ્દર્શન થાય.
વિકલ્પનો અભાવ થાય ત્યારે કર્તાકર્મભાવનો પણ અભાવ થાય છે. ત્યારે જ્ઞાતા-જ્ઞેય અંદરમાં આવ્યું, બસ. આહાહા!
પછી બહારમાં જ્ઞાતા-જ્ઞેય વ્યવહાર કહેવાય, જાણેલો પ્રયોજનવાન, એ પછી.
પહેલા જ્ઞાતા-જ્ઞેય અભેદ થાય છે અહીંયાં.
જ્ઞાતાની વ્યાખ્યા જ એ કહી પોતે પોતાને જાણે છે માટે આત્માનું નામ જ્ઞાતા છે (સમયસાર, કળશ ૨૭૧ ભાવાર્થ).
પરને જાણે છે માટે જ્ઞાતા, એમ નહિ. સ્વ-પરને જાણે છે માટે જ્ઞાતા, એમ નહિ. પોતે પોતાને જાણે છે માટે આત્મા પોતે જ્ઞાતા છે.
જ્ઞાતા, જ્ઞાન અને જ્ઞેયના ત્રણ ભેદ કરીને, એક એકના, ત્રણે શબ્દના ભાવ ભર્યા છે, ત્રણમાં, ૨૭૧ મા.
એમાં આ જ્ઞાતાની વ્યાખ્યા છે, પોતે પોતાને જ જાણે છે માટે પોતે આત્મા, એનું નામ જ્ઞાતા છે.
પોતે જ જણાય છે અને બીજું જણાતું નથી માટે પોતે જ્ઞેય છે.
એમ કે રાગ પણ જણાય અને જ્ઞાયક પણ જણાય, એવું જ્ઞેયપણું નથી.
બન્નેને જાણે એવો જ્ઞાતા નથી, બે જણાય એવું જ્ઞેય નથી.
એક સાથે બે જણાઈ જાય, દેહ અને આત્મા બે જણાઈ જાય, બે જ્ઞેય થાય, એમ નથી.
અને બેનો જ્ઞાતા થાય એમ પણ નથી.
એકનો જ જ્ઞાતા અને એક જ જ્ઞેય થાય છે. એનો ભેદ છૂટી જાય છે ત્યારે અનુભવ થાય છે. ૨૭૧ માં લીધું છે આ બધું.
મુમુક્ષુ:- જ્ઞાનમાં બે કેવી રીતે લેવું? એક તો જ્ઞેય આવ્યું, જ્ઞાતા આવ્યું. જ્ઞાનમાં બે કેવી રીતે લેવું?
ઉત્તર:- જ્ઞાન કેવી રીતે લેવું? કે જ્ઞાન એક જ છે. ઈન્દ્રિયજ્ઞાન-બીજું જ્ઞાન અને અતીન્દ્રિયજ્ઞાન, બે જ્ઞાન, એમ નથી.
જ્ઞાન - અતીન્દ્રિયજ્ઞાનમય ભગવાન આત્મા એ જ જ્ઞાન છે.
જ્ઞાન પણ આત્મા, જ્ઞેય પણ આત્મા અને જ્ઞાતા પણ આત્મા.
જ્ઞાન - અતીન્દ્રિયજ્ઞાનમય આત્મા છે.
એ જ્ઞાનના બે ભેદ નથી. જેમ જ્ઞેય બે નથી, એમ જ્ઞાન બે પ્રકારના નથી ઉત્પન્ન થતા.
એક જ પ્રકારનું જ્ઞાન, એક જ પ્રકારનું જ્ઞેય, અને એક જ પ્રકારનો જ્ઞાતા. ત્રણેમાં એક જ પ્રકાર છે.
એમ અનુભવના કાળે, અતીન્દ્રિયજ્ઞાન પણ થાય અને ઈન્દ્રિયજ્ઞાન થાય, એમ જ્ઞાનના બે પ્રકાર નથી.
અને જ્ઞાયક જ્ઞેય થાય અને દેહાદિ પણ જ્ઞેય થાય એમ બે પ્રકારના જ્ઞેય બનતા નથી.
એમ જ્ઞાતા પોતાનો પણ જ્ઞાતા અને છ દ્રવ્યનો (પણ) જ્ઞાતા, એમ બેનો જ્ઞાતા બની શકતો નથી.
એકનો જ જ્ઞાતા અને એક જ જ્ઞેય અને એક જ જ્ઞાન, એના ભેદ નીકળી જાય તો અનુભવ થઈ જાય.
લીધું છે ને એમાં? એક જ લીધું છે ને? સ્વજ્ઞેય લીધું છે ને. આહાહા! પરજ્ઞેય લીધું નથી એમાં.
જ્ઞાનમાં અતીન્દ્રિયજ્ઞાન લીધું, ઈન્દ્રિયજ્ઞાન એમાં ન હોય.
અનુભવમાં જાય ત્યારે જ્ઞાનના બે પ્રકાર, જ્ઞેયના બે પ્રકાર, અને જ્ઞાતાના બે પ્રકાર? ત્રણકાળમાં નહિ બને.
અનુભવના કાળમાં એક જ જ્ઞાન, એક જ જ્ઞેય અને એક જ જ્ઞાતા.
જ્ઞાતાના બે પ્રકાર નથી બનતા, જ્ઞેયના બે પ્રકાર બનતા નથી અને જ્ઞાનના બે પ્રકાર બનતા નથી.
અદભૂતથી અદભૂત ૨૭૧ કળશ છે. અનુભવની રીત બતાવી છે એમાં.
મુમુક્ષુ:- જ્ઞાનમાં બે પ્રકાર ન હોય એ તો સમજમાં આવે છે. પણ જ્ઞેયમાં તો બે પ્રકાર આવે ને?
ઉત્તર:- બિલકુલ ન આવે. જ્ઞાયક જ જ્ઞેય થાય. રાગ કે દેહ કે દેવ-ગુરુ-શાસ્ત્ર જ્ઞેય થાય જ નહિ.
એમાં વ્યાખ્યા કરી છે જ્ઞેયની.
પોતે 'જ' જણાવા યોગ્ય હોવાથી. પર જણાવા યોગ્ય (નહિ), સ્વ-પર જણાવા યોગ્ય (નહિ), એમ બન્નેને કાઢી નાખ્યા.
જ્ઞેયની વ્યાખ્યા, પોતે જ જણાવા યોગ્ય છે. આહાહા!
ધ્યેય, જ્ઞેય થાય છે અને પછી ફળમાં, જ્ઞેય - સામાન્ય-વિશેષાત્મક આખો આત્મા, જ્ઞેય થઈ જાય છે. પણ એક જ્ઞેય છે, એમ.
એ કોકે પ્રશ્ન કર્યો હતો આપણને, ખબર છે ને? કે જ્ઞેયમાં તો દ્રવ્ય-પર્યાય બન્ને જણાય છે? કે નહિ! એક જ છે, અભેદ.
એક જ જ્ઞેય છે, જ્ઞેય બે નથી. આહાહા!
એક ત્રિકાળી જ્ઞેય અને આનંદ આવ્યો (એ બીજો) જ્ઞેય, એમ નથી. આહાહા! કોઈ વાત છે!
ઉપાદેયપણે પણ એક જ્ઞેય, જ્ઞાયક - સામાન્ય.
અને જાણવાની અપેક્ષાએ પણ અભેદ જ્ઞાનપર્યાય-પરિણત આખો આત્મા, સામાન્ય-વિશેષ બન્ને, એ જ્ઞેય. આહાહા!
એક જ્ઞેયમાં અનંત ગુણ છે અને બીજું જ્ઞેય નવું થાય છે, એમાં આનંદપર્યાય સહિત આખો આત્મા જ્ઞાનનું જ્ઞેય થઈ જાય છે.
અપરિણામી જ્ઞેય અને પરિણામી જ્ઞેય, એવો ભેદ નથી. સમજાવવા માટે છે.
એક જ જ્ઞાન, એક જ જ્ઞેય અને એક જ જ્ઞાતા. જ્ઞાતા બેનો નહિ, બે પ્રકારના જ્ઞેય નહિ અને બે પ્રકારના (જ્ઞાન નહિ).
એ કહે કે 'જ્ઞાનના બે પ્રકાર કે એક પ્રકાર?' - એ રહી ગયું હતું.
થોડું ઈન્દ્રિયજ્ઞાન અને થોડું અતીન્દ્રિયજ્ઞાન, બે વડે આત્મા જણાય? શું કહો છો? મુમુક્ષુ:- અતીન્દ્રિયજ્ઞાન એક જ જ્ઞાન છે.
ઉત્તર:- ઈન્દ્રિયજ્ઞાન વડે આત્મા ન જણાય? મુમુક્ષુ:- ન જણાય, કોઈ હિસાબે ન જણાય.
ઉત્તર:- પણ એકલા ઈન્દ્રિયજ્ઞાનથી ન જણાય, પ્રેમચંદજી.
એકલા ઈન્દ્રિયજ્ઞાનથી આત્મા ન જણાય પણ સાથે અતીન્દ્રિયજ્ઞાન પ્રગટ થાય ત્યારે બે થઈને આત્માને જાણે ને?
મુમુક્ષુ:- નહિ. ઉત્તર:- ના પાડે છે. તમે બોલો માં કાંઈ. ના પાડે છે.
મુમુક્ષુ:- એકલા અતીન્દ્રિયજ્ઞાનમાં. ઉત્તર:- એકલું અતીન્દ્રિયજ્ઞાન? મુમુક્ષુ:- એકલું.
ઉત્તર:- તો એકાંત નહિ થઈ જાય? મુમુક્ષુ:- સમ્યક્ એકાંત. ઉત્તર:- શાબાશ! હવે ઠીક છે, બરાબર.
બહેન, હમણાં-હમણાં આવ્યા ત્યારે તમને વાત કરી, કે શુદ્ધનયનો ઉપદેશ વિરલ છે.
જો ઉપદશ બહાર આવે તો એને ઝીલનારા હોય જ છે.
શારદાબહેને કહ્યું, લિફટમાં આવતા હતા ઉપર 'સ્વભાવથી શુદ્ધ છું'.
મેં કહ્યું 'નિશ્ચયનયથી શુદ્ધ છે આત્મા'. કે 'નહિ! તો વ્યવહારનયે અશુદ્ધ આવી જશે' એમ કહ્યું.
તો અશુદ્ધતા આવી જશે, વ્યવહારનયથી અશુદ્ધ. નિશ્ચયનયથી શુદ્ધ તો વ્યવહારનયે અશુદ્ધ.
સ્વભાવથી શુદ્ધ તો? આહાહા! શુદ્ધની દૃષ્ટિ થઈ જશે.
અશુદ્ધતા ક્યાં ગઈ એ અમે જાણતા નથી!
પછી મિથ્યાત્વની અશુદ્ધતા ગોતવા જશું તો (પણ) નહિ મળે. અવસ્તુ, મિથ્યાત્વ જેવી વસ્તુ નથી. આહાહા!
પણ સ્યાદવાદથી, અતીન્દ્રિયજ્ઞાનથી અને ઈન્દ્રિયજ્ઞાન(થી), બે જ્ઞાન વડે એક આત્મા જણાય? મુમુક્ષુ:- નહિ, ન જણાય.
તે જ્ઞાન જ નથી, ઈન્દ્રિયજ્ઞાન જ્ઞાન જ નથી. ઉત્તર:- જ્ઞાન એક તો, જ્ઞેય તો બે રાખો? મુમુક્ષુ:- નહિ-નહિ.
જ્ઞાન એક તો જ્ઞેય પણ એક જ છે. ઉત્તર:- અચ્છા! અને જ્ઞાતા? મુમુક્ષુ:- જ્ઞાતા પણ એક જ છે. એકનો જ જ્ઞાતા છે.
ઉત્તર:- આ ૨૭૧ કળશનો ખુલાસો. સારું. ચાલો.
વિકલ્પ આવ્યા ને, એમાં નીકળ્યું બધું. અરે! એક વખત નિર્વિકલ્પ અનુભવ તો કરી લે! આહાહા!
સ્વપ્રકાશક લક્ષણ વડે ભગવાન આત્માને એક વાર જાણી લે ને, ભાઈ! ભવનો અંત આવશે બાપુ!
જ્યાં સુધી વિકલ્પભાવ છે ત્યાં સુધી કર્તાકર્મભાવ છે;
જ્યારે વિકલ્પનો અભાવ થાય ત્યારે કર્તાકર્મભાવનો પણ અભાવ થાય છે. ૨૪ પાનું, છેલ્લું.
આહાહા! એક વિચાર આવ્યો હતો ભરતભાઈ, તમને પૂછવાનો કે આ ભરતક્ષેત્રમાં ચોવીસ તીર્થંકર થાય છે, ભરતક્ષેત્રમાં.
અને ઐરાવતમાં તીર્થંકરો થાય એ વખતે, અહીંયાં હોય ત્યારે? મુમુક્ષુ:- હા! એ જ વખતે થાય.
ત્યાં પણ ૨૪નો ક્રમ હોય છે. ઉત્તર:- ત્યાં પણ ૨૪?
મુમુક્ષુ:- જેવી રીતે અહીંયાં હોય છે તેવી રીતે ત્યાં હોય. ઉત્તર:- ઠીક, સમજાઈ ગયું.
હેતુસર વિચાર આવ્યો હતો એ, ઐરાવતનો.
જોકે મેં સાંભળ્યું હતું કે જેવું અહીંયાં હોય એવું ત્યાં હોય, સીમીલરલી (similarly-એના જેવું).
મુમુક્ષુ:- જ્યારે અહીંયાં કાળ હોય ત્યારે ત્યાં પણ કાળ હોય.
ઉત્તર:- એટલે અહીંયાં પાંચમો આરો તો ત્યાં પણ પાંચમો આરો? મુમુક્ષુ:- હા જી.
ઉત્તર:- બરાબર! ઐરાવત ક્ષેત્ર છે, એ જંબુદ્વીપનું. મુમુક્ષુ:- પાંચ ઐરાવત છે.
ઉત્તર:- પાંચ ઐરાવત. અમારા પિતાજીને ભૂગોળનું બહુ જ્ઞાન.
એમ ખિમચંદભાઇને પણ જ્ઞાન બહુ. એનો વારસો એને આવ્યો છે એટલે એને આપણે પૂછી લઈએ. ચાલો આગળ.
મુમુક્ષુ:- નયથી વસ્તુની સિદ્ધિ કરે છે, નયથી વસ્તુની સિદ્ધિ કરે છે તો વિકલ્પોનો કર્તા બને છે.
ઉત્તર:- પદાર્થની સિદ્ધિ. વસ્તુ એટલે પદાર્થની સિદ્ધિ (નયથી) કરે છે તો વિકલ્પોનો કર્તા બને છે.
મુમુક્ષુ:- નયોથી ભિન્ન સ્વભાવથી વસ્તુને સિદ્ધ કરો તો નયના વિકલ્પ રહિત જ્ઞાન પ્રગટ થાય છે. અક્ષરેઅક્ષર પરમ સત્ય છે.
મુમુક્ષુ:- સ્વભાવથી નિશ્ચયનયનો નિષેધ, નિશ્ચયનયથી વ્યવહારનો નિષેધ. ઉત્તર:- હા!
નિશ્ચયનયથી વ્યવહારનો નિષેધ અને સ્વભાવથી નિશ્ચયનયના વિકલ્પનો નિષેધ થઈ ગયો, અનુભવ, જ્ઞાન પ્રગટ થાય.
ઓલું અજ્ઞાન હતું, નય જ્ઞાન છે એ ખરેખર અજ્ઞાન છે, જ્ઞાન નથી.
કેમ કે નય દ્વારા આત્માનો અનુભવ થતો નથી, માટે જ્ઞાન નથી પણ અજ્ઞાન છે, અજ્ઞાન.
મુમુક્ષુ:- નયોથી ભિન્ન સ્વભાવથી વસ્તુને સિદ્ધ કરો તો નયના વિકલ્પ રહિત જ્ઞાન પ્રગટ થાય છે,
જે દ્રવ્ય સ્વભાવને તો જાણે છે પણ પર્યાય સ્વભાવ પણ જેમ છે તેમ એમાં જણાઈ જાય છે. ઉત્તર:- જણાઈ જાય છે.
દ્રવ્યને જાણતાં પર્યાય જેમ છે એમ જણાય છે. બેનો જ્ઞાતા, આવી ગયું છે આપણે (વાંચનમાં) તો.
મુમુક્ષુ:- જ્ઞાન વિકલ્પ વિનાનું 'મધ્યસ્થ' થયું.
જ્ઞાન વિકલ્પ વિનાનું 'મધ્યસ્થ' થયું. ઉત્તર:- 'મધ્યસ્થ' થયું એટલે વીતરાગતા થઈ,
મધ્યસ્થતામાં રાગ-દ્વેષનો દ્વંદ્વ નીકળી ગયો, વીતરાગતા છે. અને વિકલ્પમાં...
મુમુક્ષુ:- વિકલ્પમાં પક્ષપાત હતો. ઉત્તર:- હતો, એટલે કે વિધિ-નિષેધના વિકલ્પ હતા એમાં રાગ-દ્વેષ.
નિષેધમાં દ્વેષબુદ્ધિ, વિધિમાં રાગબુદ્ધિ હતી.
મુમુક્ષુ:- વિકલ્પમાં પક્ષપાત હતો એટલે કે રાગ-દ્વેષ હતા.
ઉત્તર:- જુઓ આવ્યું! ઓમાં મધ્યસ્થતા, રાગ-દ્વેષ રહિત વીતરાગતા.
મુમુક્ષુ:- રાગ-દ્વેષ હતા, ક્રમે ક્રમે જાણતો હતો.
ઉત્તર:- રાગ-દ્વેષ થવાનું કારણ, અક્રમે નહિ - ક્રમે ક્રમે જાણતો હતો.
દ્રવ્યને જાણે, ઘડીકમાં પર્યાયને જાણે, એકને જાણે તો બીજુ જાણવું ન રહે, એમ. રાગ-દ્વેષ થયા કરે.
મુમુક્ષુ:- નયોથી છૂટું પડેલું જ્ઞાન, નયોથી છૂટું પડેલું જ્ઞાન દ્રવ્ય-પર્યાયના સ્વભાવને અક્રમે જાણે છે.
ઉત્તર:- અક્રમે, એક સમયમાં. સામાન્ય-વિશેષને એક સમયમાં જાણી લે. આહાહા!
આ પક્ષાતિક્રાંતની વાત ચાલે છે ને? બે નયોના વિષયને જાણે છે. આમાં નીચે આધાર આવશે પાછું. બરાબર છે.
મુમુક્ષુ:- બન્ને નયોનો જ્ઞાતા છે, કોઈ નયપક્ષ ગ્રહણ કરતો નથી. પરમ નિર્દોષ વાત છે. ઉત્તર:- પળ હતી, પળ!
મુમુક્ષુ:- નયોથી છૂટું પડેલું જ્ઞાન દ્રવ્ય-પર્યાયના સ્વભાવને અક્રમે જાણે છે.
ઉત્તર:- બીજી વાર વાંચ્યું એણે, મોટા અક્ષર હતાને, પોતાને ગમતી વાત હતી ને.
મુમુક્ષુ:- અક્રમે જાણે છે. બન્ને નયોનો જ્ઞાતા છે, કોઈ નય પક્ષ ગહણ કરતો નથી.
ઉત્તર:- એટલે કોઈ વિકલ્પ ઉત્પન્ન થતો નથી.
વિકલ્પ વિનાનું જ્ઞાન દ્રવ્યને પણ જાણે અને પર્યાયને પણ, યુગપદ, એક સમયમાં જાણે જ છે, બસ! સ્વભાવ છે એનો.
મુમુક્ષુ:- નયથી છૂટલં પડેલું. ઉત્તર:- નયથી છૂટું પડેલું. અંદરમાં સ્વપરપ્રકાશક સ્વભાવ છે. આગળ.
મુમુક્ષુ:- દ્રવ્યથી પર્યાય ન થાય, પર્યાયના સ્વભાવથી પર્યાય થાય છે.
ઉત્પાદ-વ્યય સમયે-સમયે થયા જ કરે છે. આ બે સ્વભાવની વાત છેલ્લી છે.
ઉત્તર:- 'દ્રવ્ય સ્વભાવ પર્યાય સ્વભાવ'ની વાત છેલ્લી છે.
મુમુક્ષુ:- જેનો મર્મ પામતાં પક્ષાતિક્રાંત થઈ અનુભવ થાય છે; સાક્ષાત્ જ્ઞાતા થાય છે.
ઉત્તર:- છેલ્લું, પૂર્ણાહુતિ છે ને? મુમુક્ષુ:- સમયસાર ગાથા ૧૪૩.
પક્ષાતિક્રાંતનું (પક્ષને ઓળંગી ગયેલાનું) શું સ્વરૂપ છે? એ પ્રશ્નના ઉત્તરરૂપ ગાથા હવે કહે છે:-
નયદ્વય કથન જાણે જ કેવળ સમયમાં પ્રતિબદ્ધ જે, નયપક્ષ કાંઈ પણ નવ ગ્રહે, નયપક્ષથી પરિહીન તે. ૧૪૩.
ઉત્તર:- આ (ગાવાનો) રાગ બહુ સરસ છે. આ રાગમાં જ ૪૧૫ ગાથા આપણે ઉતારી લઈએ. આ રાગ સરસ છે.
૪૧૫ ગાથા જેમ ઈન્દુબેન ધાનકની છે ને, એમ. બહુ સારો છે આ રાગ.
મુમુક્ષુ:- ગાથાર્થ:- [नयपक्षपरीहिन:] નય પક્ષથી રહિત જીવ, ઉત્તર:- એટલે વિકલ્પથી રહિત.
મુમુક્ષુ:- [समयप्रतिबद्ध:] સમયથી પ્રતિબદ્ધ થયો થકો (અર્થાત્ ચિત્સ્વરૂપ આત્માને અનુભવતો થકો),
જુઓ આમાં કેટલો સરસ ક્રમ લીધો છે. ઉત્તર:- સારો ક્રમ લીધો છે. મુમુક્ષુ:- नयपक्षपरिहीन:.
ઉત્તર:- હા, એટલે વિકલ્પથી રહિત. વિકલ્પ છૂટયો, વિકલ્પ છૂટયો ત્યારે શું ફળ આવ્યું?
મુમુક્ષુ:- શું ફળ આવ્યું? કે સમયથી પ્રતિબદ્ધ થયો એટલે ચિત્સ્વરૂપ આત્માનો અનુભવ થયો.
ઉત્તર:- અનુભવ થયો. ઓમાં, નયમાં અનુભવ રોકાતો હતો, બાધક હતો. નય બાધક, સાધક નહિ. जो जो बाते सहायक थी ...
મુમુક્ષુ:- जे जे वस्तु साधक है तेऊ तहां बाधक है। (સમયસાર નાટક, જીવદ્વાર ગાથા ૧૦) ઉત્તર:- बाधक है.
મુમુક્ષુ:- [नयपक्षपरिहीन:] નય પક્ષથી રહિત જીવ, ઉત્તર:- જીવ.
મુમુક્ષુ:- [समयप्रतिबद्ध:] સમયથી પ્રતિબદ્ધ થયો થકો (અર્થાત્ ચિત્સ્વરૂપ આત્માને અનુભવતો થકો),
[द्वયો: अपि] બન્ને [नययो:] નયોના [भणितं] કથનને એટલે કે સ્વરૂપને ઉત્તર:- સ્વરૂપને.
મુમુક્ષુ:- [केवलं तु] કેવળ [जानाति] જાણે જ છે [तु] પરંતુ [नय पक्षं] નયપક્ષને
[किञ्चित् अपि] જરા પણ [न गृह्यति] ગ્રહણ કરતો નથી.
ઉત્તર:-કેમકે અતીન્દ્રિય જ્ઞાનથી દ્રવ્ય-પર્યાયને જાણે તો એને વિકલ્પ ઉત્પન્ન જ ન થાય અને જાણ્યા વગર રહે નહિ.
જણાય અને વિકલ્પ ઉત્પન્ન ન થાય.
કેમ કે દ્રવ્યનું અવલંબન લેતાં અતીન્દ્રિયજ્ઞાન પ્રગટ થયું ને! એ અતીન્દ્રિયજ્ઞાને દ્રવ્ય-પર્યાય બન્નેને જાણ્યા. સમજી ગયા?
દ્રવ્યને આશ્રયે જ્ઞાન પ્રગટ થાય એમાં વિકલ્પ ન હોય. મનને આશ્રયે, પરને આશ્રયે એમાં વિકલ્પ હોય.
પહેલા વિકલ્પ છૂટી ગયો, એમ.
એટલે વિકલ્પ દ્વારા બે નયોનો જ્ઞાતા ન થઈ શકે (અને)
વિકલ્પ રહિત અતીન્દ્રિયજ્ઞાન, અનુભવ થાય ત્યારે બે નયોનો સાક્ષાત્ જ્ઞાતા છે. આહાહા!
કેવળીમાં ઉતાર્યું છે અને પછી સાધકમાં ઉતાર્યું છે, ટીકામાં. બરાબર છે.
મુમુક્ષુ:- એટલે કે પહેલા વિકલ્પ છૂટી ગયા, વ્યવહારનું પહેલાં છૂટયું, પછી નિશ્ચયનું પણ છૂટયું. ઉત્તર:- છૂટ્યું, હા.
મુમુક્ષુ:- પછી એને ચિત્સ્વરૂપ આત્માનો અનુભવ થયો. ઉત્તર:- થયો.
મુમુક્ષુ:- એટલે કે દ્રવ્ય-દૃષ્ટિ થઈ અને આત્માનો અનુભવ થયો. ઉત્તર:- બરાબર. થયો.
મુમુક્ષુ:- અને અનુભવમાં એ બન્ને નયના વિષયને જાણી લે છે.
ઉત્તર:- અનુભવ અને અનુભવનો વિષય બન્ને જણાઈ જાય છે.
અનુભવનો વિષય અને અનુભવ થયો તે, બન્નેનો જ્ઞાતા થઈ ગયો અને એમાં વિકલ્પ બિલકુલ છે નહિ, એમ.
અનુભવનો વિષય અને અનુભવ, સમજી ગયા? ભેદ કરો તો બન્નેને જાણે છે, અભેદથી એકને જાણે છે અને પ્રમાણથી ભેદાભેદને જાણે છે.
એ કાંઈ નથી, એક જ્ઞાનની પર્યાય જણાય છે, બસ! પછી ત્રણે કાઢી નાખો.
વિવિક્ષાથી ત્રણ, ભેદને જાણે, ભેદાભેદને જાણે, અભેદને જાણે. આહાહા!
સમયથી પ્રતિબદ્ધ થયો. ચિત્સ્વરૂપ આત્માને નિર્વિકલ્પધ્યાનમાં અનુભવતો વિકલ્પાતીત, મનાતીત, વચનાતીત. આહાહા!
નયપક્ષને જરા પણ ગ્રહણ કરતો નથી. એટલે કોઈ વિકલ્પ ઉત્પન્ન થતો નથી.
દ્રવ્યને જાણવા દ્રવ્યાર્થિકનયનો વિકલ્પ નથી. પર્યાયને જાણતાં પર્યાયાર્થિકનયનો વિકલ્પ નથી. એમ કહ્યું ને? કોઈ નયપક્ષને ગ્રહણ કરતો નથી.
દ્રવ્યને દ્રવ્ય સ્વભાવથી જાણે છે, પર્યાયને પર્યાય સ્વભાવથી જાણે છે.
દ્રવ્યને દ્રવ્યાર્થિકનયથી નથી જાણતો, પર્યાયને પર્યાયાર્થિકનયથી નથી જાણતો.
એટલે કોઈ પણ પ્રકારનો વિકલ્પ ઉત્પન્ન થયા વિના બન્નેનો જ્ઞાતા થઈ ગયો.
પહેલા નયથી જ્ઞાતા હતો, જાણપણું, (હવે) નયાતીત થયો. આહાહા!
સમમયસાર તો સમયસાર છે. 'समयसार लगे हम को प्यारा’, એ આજ બોલાવવું છે, પૂર્ણાહુતિ થાય (પછી), આજ બોલાવો.
અને એક ગુરુભક્તિ, બન્નેનું આજ જરા - પ્રોગ્રામનું મન થયું છે. હવે એક છેલ્લું, વાંચી લ્યો, છેલ્લું છે.
મુમુક્ષુ:- શ્રી પંચાધ્યાયી ભાગ - ૧. ઉત્તર:- બહુ ઇમ્પોર્ટન્ટ છે આ. મુમુક્ષુ:- ગાથા ૫૦૬.
અન્વયાર્થ:- (ज्ञान विकल्प:) જ્ઞાનના વિકલ્પનું નામ (नय:) નય છે,
તથા (स: विकल्प अपि) એ વિકલ્પ પણ (अपरमार्थ: अस्ति) પરમાર્થભૂત નથી.
ઉત્તર:- આ નયોના વિકલ્પ પરમાર્થભૂત નથી, અહિતનું કારણ છે, નુકશાનનું કારણ છે.
જેમ છે એમ વિચાર હોં, પાછો. એનાથી વિપરીત હોય તો-તો નય જ નથી.
સર્વજ્ઞ ભગવાને જે નય દ્વારા જે સ્વરૂપ કહ્યું એ નય દ્વારા એવા સ્વરૂપને વિચારે છે, માનસિક જ્ઞાનમાં.
એ અપરમાર્થભૂત છે, પરમાર્થભૂત નથી. મુમુક્ષુ:- (यतः) કારણ કે એ જ્ઞાનવિકલ્પરૂપ નય (शुद्धं ज्ञानं गुण इति)
ઉત્તર:- હવે પરમાર્થભૂત નથી, હિતનું કારણ નથી એના કારણ દર્શાવે છે.
મુમુક્ષુ:- જ્ઞાનવિકલ્પરૂપ નય શુદ્ધજ્ઞાનગુણ (च) તથા (ज्ञेयं) જ્ઞેય પણ (न) નથી. જ્ઞાન પણ નથી અને તે જ્ઞેય પણ નથી.
ઉત્તર:- એ પ્રેમચંદજી! એ જ્ઞાન પણ નથી, એમ કહે છે.
જ્ઞાન એક પ્રકારનું હોય, અતીન્દ્રિયજ્ઞાન એક જ પ્રકારનું હોય.
એક અતીન્દ્રિયજ્ઞાન અને એક ઈન્દ્રિયજ્ઞાન, નયજ્ઞાન - એમ નથી. તેમ જ્ઞેય પણ નથી, આહાહા!
કેમ નથી જ્ઞેય? એ છે જ નહિ. અનુભવના કાળે નયનો વિકલ્પ જ નથી, અવસ્તુ છે એટલે જ્ઞેયપણે જણાતું નથી.
મુમુક્ષુ:- જ્ઞેય પણ નથી. એ પણ માર્મિક વ્યાખ્યા છે. ઉત્તર:- માર્મિક વ્યાખ્યા છે.
જ્ઞેય પણ નથી, એ માર્મિક છે.
મુમુક્ષુ:- જણાતું નથી માટે જ્ઞેય નથી. ઉત્તર:- કેમ કે અવસ્તુ છે, વ્યય થઈ ગઈ, નયનો વ્યય થઈ ગયો.
ઈન્દ્રિયજ્ઞાનનો વ્યય અને અતીન્દ્રિયજ્ઞાનનો ઉત્પાદ.
એ નયનો વિકલ્પ જ નથી. વિકલ્પ હોય તો જ્ઞાનનું જ્ઞેય થાય, હેયરૂપ જ્ઞેય, ઉપાદેયરૂપ જ્ઞેય, ઉપેક્ષારૂપ જ્ઞેય.
બહેનને પૂછયું હતું કે આ પર્યાયાર્થિક ચક્ષુ બંધ કરવાનું કહે છે.
મેં એને પૂછયું, કે 'હેયરૂપ જાણે તો? ઉપાદેયરૂપ ન જાણે, હેયરૂપ જાણે તો?' (એમણે કહ્યું) નહિ.
(મેં પૂછયું) તો જ્ઞેયરૂપ જાણે? તો કહે, નહિ. જો જ્ઞેયરૂપ જાણે તો બંધ ક્યાં કરી?
એ ૧૧૪ (ગાથા પ્રવચનસાર)ની સાથે મેળવ્યું. અવસ્તુ, વિકલ્પનો અભાવ જ થઈ ગયો છે. આહાહા!
મિથ્યાત્વ ગયું, તો મિથ્યાત્વ જ્ઞાનનું જ્ઞેય થાય કે નહિ, સમ્યગ્દર્શન થાય ત્યારે?
અરે! મિથ્યાત્વની શું તું વાત કરે છે? મુમુક્ષુ:- છે જ નહિ તો જ્ઞેય ક્યાં થાય?
ઉત્તર:- તાવ નોર્મલ (normal) થઈ ગયો. કે સાહેબ! ૧૦૪ ડિગ્રી જ્ઞાનનું જ્ઞેય તો થયું કે નહિ? પણ છે જ નહિ.
પૂછો (ડોક્ટર) મોદી સાહેબને. અવસ્તુ.
એ શુદ્ધજ્ઞાન નથી કેમ કે એ અશુદ્ધ જ્ઞાન છે, નયજ્ઞાન છે, ઈન્દ્રિયજ્ઞાન, માનસિક જ્ઞાન, અજ્ઞાન છે.
એ શુદ્ધજ્ઞાન નથી, શુદ્ધ શબ્દ વાપર્યો.
અને જ્ઞેય પણ નથી, જ્ઞાન તો નથી અને જ્ઞેય પણ નથી. આહાહા! શું એ પંચાધ્યાયી (કર્તા)એ ગજબ કરી!
મુમુક્ષુ:- આ તો ઈન્દ્રિયજ્ઞાન જ્ઞાન નથી એ આવી ગયું. ઉત્તર:- આવી ગયું ને!
મુમુક્ષુ:- અને ઈન્દ્રિયજ્ઞાન જ્ઞેય પણ નથી. ઉત્તર:- જ્ઞેય પણ નથી.
મુમુક્ષુ:- કેમ કે જ્ઞાન છે તે જ જ્ઞેય છે. ઉત્તર:- હા! જ્ઞાન જ્ઞાન પણ છે અને જ્ઞાન પોતે જ્ઞેય પણ છે.
નયજ્ઞાન જ્ઞાન પણ નથી અને નયજ્ઞાન જ્ઞેય પણ નથી.
સમાપન છે ને, આજ તો, હેં? આહાહા! પૂર્ણાહુતિ છે ને? પૂર્ણાહુતિમાં આ જ હોય ને?
મુમુક્ષુ:- આપે ત્રણ હટાવીને જ્ઞાન જ રાખ્યું હતું એક, એક જ્ઞાન લ્યો.
ઉત્તર:- જ્ઞાન પણ એક, જ્ઞેય પણ એક અને જ્ઞાતા પણ એક. કહ્યું કે નહિ? આહાહા! એ જ્ઞાન જ નથી, નયજ્ઞાન જ્ઞાન નથી.
મુમુક્ષુ:- બહુ ઊચી વ્યાખ્યા. ઈન્દ્રિયજ્ઞાન(ની હયાતી) જ નથી તો પછી જ્ઞેય ક્યાં રહ્યું? પછી જ્ઞાન જ નથી તો પછી જ્ઞાન જ ન રહ્યું.
ઉત્તર:- એનો વ્યય થઈ ગયો વિકલ્પનો. આહાહા! દ્રવ્યાર્થિકનયે શુદ્ધ અને પર્યાયાર્થિકનયે અશુદ્ધ, એ બે પ્રકારના નયોના વિકલ્પ જ નથી.
એટલે એ જ્ઞેય ક્યાંથી થાય? તો જ્ઞેય એક રહી ગયો, આત્મા ભગવાન. આહાહા!
જ્ઞાન થઈ ગયું અને જ્ઞેય પણ રહી ગયો આત્મા, ભગવાન જ્ઞાયક આત્મા. આહાહા!
શુદ્ધજ્ઞાન પણ પ્રગટ થઈ ગયું, અશુદ્ધ જ્ઞાનનો વ્યય થઈ ગયો અને ઓલા જ્ઞેયનો પણ વ્યય થઈ ગયો, વિકલ્પનો.
ભગવાન આત્મા જ્ઞેય થઈ ગયો. જ્ઞાન પણ એક, જ્ઞેય પણ એક અને જ્ઞાતા પણ એક.
જ્ઞેય બે, જ્ઞાન બે અને જ્ઞાતા બન્નેનો? મુમુક્ષુ:- એમ નથી.
ઉત્તર:- ચાલો હવે આજે બહેન પાસે ભક્તિ સાંભળીએ. એક સમયસારની અને પછી એક ગુરુભક્તિ. બસ બે લઈ લ્યો.
મુમુક્ષુ:- એક લીટી રહી ગઈ. ઉત્તર:- રહી ગઈ લીટી? અચ્છા! કરો, પૂરું કરો.
મુમુક્ષુ:- (किंतु) પરંતુ (तद्योगात) જ્ઞેયના સંબંધથી થવાવાળા જ્ઞાનના વિકલ્પનું નામ નય છે. ઉત્તર:- નય છે.
પરજ્ઞેય છે ને? એના સંબંધમાં જે જ્ઞાન જાય છે ને, એમાં એ ખંડજ્ઞાન, ઈન્દ્રિયજ્ઞાન થાય એનું નામ વિકલ્પ, એમ.
એક રાગને વિકલ્પ કહેવાય અને એક નયના સંબંધથી થવાવાળું ખંડજ્ઞાન, એનું નામ પણ વિકલ્પ, નય વિકલ્પ છે.
પરજ્ઞેયના સંગથી હોં! સ્વજ્ઞેયના સંગથી તો વિકલ્પ ઉત્પન્ન જ ન થાય.
જ્ઞેયના સંબંધથી એટલે જ્ઞેયના લક્ષવાળું થયેલું જ્ઞાન, કહેવાતું જ્ઞાન, જ્ઞાન નથી પણ કહેવાતું જ્ઞાન.
એ થવાવાળા જ્ઞાનના વિકલ્પનું નામ નય છે. આહાહા!
જ્ઞેયના લક્ષવાળું જ્ઞાન એને આચાર્ય ભગવાને વ્યભિચારિણી બુદ્ધિ કહી. આહાહા!
સંત સિવાય કોણ કહી શકે, હેં? પરના સંગમાં ગયું ને જ્ઞાન? એ જ્ઞાન હતું આત્માનું.
બોલો. ઠીક છે ને તબિયત તો? તો બોલો (ભક્તિ).
मुमुक्षु:- समयसार हमको लागे प्यारा, (२) लागे प्यारा, हमे लागे प्यारा। (२) समयसार हमको लागे प्यारा। (२)
समयसार ही सम्यक् दर्शन, (२) ज्ञान-चारित्र यही सुखकारा। (२)
समयसार हमको लागे प्यारा। (२)
समयसार ही प्राण हमारा, (२) ये जीवन आधार हमारा। (२)
समयसार हमको लागे प्यारा। (२)
द्रव्य-भाव-नोकर्म रहित है, (२) समयसार शुद्धात्म हमारा। (२)
समयसार हमको लागे प्यारा। (२)
चिदानंद चैतन्य प्रभु है, (२) स्वानुभूति में शोभे अपारा। (२)
समयसार हमको लागे प्यारा। (२)
प्रमत्त नहीं अप्रमत्त नहीं जो, (२) एक शुद्ध ज्ञायक ही हमारा। (२)
समयसार हमको लागे प्यारा। (२)
ज्ञानादि के गुण भेद न जिसमें, (२) निर्भेद शुद्ध ज्ञायक हमारा। (२)
समयसार हमको लागे प्यारा। (२)
ज्ञानमयी ज्ञायक ही सार है। कुंदकुंद प्रभु को वंदन हमारा। (२) अमृत प्रभु को वंदन हमारा। (२)
कहान गुरु को वंदन हमारा। (३) लाल प्रभु को वंदन हमारा। (२)
समयसार हमको लागे प्यारा। (४) कोटि कोटि वंदन कर प्रभु को। (२)
हो जाऊँगा मैं भाव से पारा। (२) समयसार हमको लागे प्यारा। (२)
अमृत पीकर अमर होंये अब। (२) सिद्धालय में हो वास हमारा। (२)
समयसार हमको लागे प्यारा। (२)
समयसार जयवन्त रहो नित। (४)
गूँजती रहे जय जय जय कारा। (४)
समयसार हमको लागे प्यारा। (२) लागे प्यारा, हमें लागे प्यारा। (२) समयसार हमको लागे प्यारा। (२)
मुमुक्षु:- हे गुरुवर तुम हो निधि की विधि, सच्ची शिव विधि दरशाई है,
हे प्रभु आपका हृदय समझ, मैंने मेरी निधि पाई है।
ऐसा लगता बस मुक्त हुआ, नहीं करना कुछ भी शेष रहा,
निज में ही लीन रहूँ गुरुवर, बस ये ही भाव विशेष रहा।
मेरा मिथ्याभ्रम दूर हुआ, मैं दुःखी नहीं सुखमय ही हूँ,
बंधन बाधा अति भिन्न सदा, मैं मुक्त स्वरूप सदा ही हूँ। मैं मुक्त स्वरूप सदा ही हूँ।
भोगों की किंचित् चाह नहीं, भव बाधायें सब ही विघटी,
मुक्ति की भी अब चाह नहीं, मुक्ति की चिंता भी विघटी।
निष्काम नमन है प्रभु तुमको, दृष्टि आनंदमयी प्रगटी। (२)
मैं ज्ञायक पर ज्ञेय हैं मेरे, ऐसी भ्रांति मिटा डाली। ઉત્તર: આહાહા! ભવનો અંત (છે) આમાં.
मैं ज्ञायक पर ज्ञेय हैं मेरे, ऐसी भ्रांति मिटा डाली।
ज्ञायक का ज्ञायक रहने की, अपूर्व विधि बता डाली।
पर की तो क्या बात करूँ, निज पर्यय का कर्तृत्व अहो,
एक क्षण मे दूर हुआ मुझसे, निष्क्रिय ज्ञायक प्रगटा मेरे। ઉત્તર: વાહ!
मुमुक्षु:- होने योग्य ही कार्य जगत में, होता देखा जाता है।
ना होने वाले को कोई, कभी नहीं कर पाता है।
ध्याने योग्य ही ध्येय आपने, (२) गुरुवर हमें दिखाया है।
ध्येय ध्यान की हुई अभेदता, ઉત્તર:- ધ્યાતા બની ગયો. मुमुक्षु:- अपूर्व आनंद छाया है। (२)
मुक्ति मार्ग का सब रहस्य, प्रभु आपने ही बतलाया है।
केवल बतलाया ही नहीं, परिणत भी हमें कराया है।
मम् हृदयरूप घट में रे, हर्ष नीर छलकाता है,
तव चरणों के प्रक्षालन हेतु, ये उमड़ उमड़ कर आता है।
मम् हृदयरूप घट में रे, जब नहीं समाने पाया है,
मन-वचन-काय की सीमा को, ये लांघ बाहर यूँ आया है।
पर पूर्ण सफल ना होगा ये, आपकी सुमहिमा गाने में।
फिर भी हठ पूर्वक उद्यत है, ये अपना स्वाँग दिखाने में। ઉત્તર:- હવે જીલશે.
मुमुक्षु:- इस स्वाँग को आप जानते हैं, ઉત્તર:- હું પણ સ્વાંગ જાણું છું. मुमुक्षु:- मैंने भी इसे स्वाँग जाना।
तुम सम ज्ञायक वृत्ति द्वारा, निज ज्ञायक को अब पहिचाना।
द्रव्य दृष्टि का दान दिया, मैं सुखी रहूँ वरदान दिया। (२)
हो सच्चे अनुपम दानवीर, मैं भाव आपका सफल किया।
सागर के अमाप जल को क्या, अंजुली से मापा जाता है। (२)
गुरुवर की अपार महिमा को, क्या शब्दों से गाया जाता है।
है अलभ्य दर्शन आज गुरु, फिर भी नित दर्शन देते हो।
है अलभ्य दर्शन आज प्रभु, फिर भी नित दर्शन देते हो।
अंतः ज्ञायक गुरु की महिमा में, मग्न हमें कर देते हो।
मम हृदयरूप सिंहासन पर, मेरे प्रभुवर जयवंत रहो।
मम हृदयरूप सिंहासन पर, मेरे गुरुवर जयवंत रहो।
जयवंत रहो जयवंत रहो, श्री कहान गुरु जयवंत रहो।
जयवंत रहो जयवंत रहो, श्री लाल प्रभु जयवंत रहो।
जयवंत रहो जयवंत रहो, श्री कहान गुरु जयवंत रहो।
जयवंत रहो जयवंत रहो, श्री लाल प्रभु जयवंत रहो।
जयवंत रहो जयवंत रहो, श्री कहान-किरण जयवंत रहो।