જ્ઞાયક આત્મા અને જે રાગાદી વિકૃત ભાવ છે તેના ભેદજ્ઞાનની માટે ખુબ ગાથા હતી.
ખુબ જગ્યાએ જ્ઞાન ભિન્ન ને રાગ ભિન્ન, જે પટ્ટી લગાવી હતીને પહેલા દિવસે, જ્ઞાન અને રાગ ભિન્ન, તે એક પ્રકારનો ભેદ જ્ઞાનનો મંત્ર છે.
આનાથી જરા વિશેષ સુક્ષ્મ અતિઇન્દ્રિય જ્ઞાનમય ભગવાન આત્મા અને જ્ઞેયભૂત ઇન્દ્રિયજ્ઞાન,
જ્ઞાનમય આત્મા અને જ્ઞેયભૂત ઇંદ્રિયજ્ઞાન એટલે અતીન્દ્રિય જ્ઞાનમય આત્મા અને ઇંદ્રિયજ્ઞાન
એ બેની વચ્ચે ભેદજ્ઞાનની ગાથાઓ શાસ્ત્રમાં પણ ઓછી આવે છે. ખુબ ઓછી, ખુબ ઓછી આવે છે.
એમ તો ૧૫ ગાથામાં પણ આવ્યું છે થોડું, આવિર્ભાવ - તિરોભાવના રૂપમાં, ૩૧મી ગાથામાં પણ છે અને ૪૯ગાથામાં પણ સમયસારમાં છે.
એમ પ્રવચનસારમાં પણ ઇંદ્રિયજ્ઞાન તે જડ છે, અચેતન છે, આકુળતાને ઉત્પન્ન કરવાવાળા છે.
તે આત્માના ત્રિકાલ સ્વભાવ પણ નથી અને ક્ષણિક સ્વભાવ પણ નથી.
અને આલિંગગ્રહાણના ૧૭૨ગાથામાં પણ પ્રથમ બે બોલ છે કે આત્મા છે તે ઇંદ્રિયજ્ઞાનની દ્વારા પરને જાણતો નથી.
પરને જાણવા માટે ઇંદ્રિયજ્ઞાન સાધન નથી. તે જ ઇંદ્રિયજ્ઞાન આત્માને જાણવા માટે પણ સાધન નથી.
એટલે સચમુચ સમ્યકપ્રકારથી જોવાં જાયે તો ઇન્દ્રિયજ્ઞાનમાં સ્વપરપ્રકાશકનો અભાવ છે.
તો પણ ઇન્દ્રિયજ્ઞાનમાં સ્વપરપ્રકાશકનો પ્રતિભાસ તો થાય છે.
શું કહ્યું? મે પહેલા કહ્યુ કે શુદ્ધઆત્મા અને રાગ ભિન્ન છે તે વાત તો ખુબ આવી છે,
પણ અમારા પિતાજી ફરમાવતા હતા કે જ્ઞાનથી જ્ઞાનનું ભેદજ્ઞાન કરો.
જ્ઞાનથી જ્ઞાનનું ભેદજ્ઞાન કરો, એટલે અતીન્દ્રિય જ્ઞાનમય ભગવાન આત્મા અને ભાવઈન્દ્રિય ખંડજ્ઞાન, તેનું નામ ખંડજ્ઞાન છે.
અખંડજ્ઞાન અને ખંડજ્ઞાન બે ભિન્ન ભિન્ન તત્ત્વ છે.
સચમુચ ભાવઈન્દ્રિય ખંડજ્ઞાન તે ત્રિકાલી શુદ્ધઆત્મા પણ નથી, સ્વભાવ નથી અને આત્માનું પરીણામ પણ નથી
તેમ રાગદિ આત્માના પરીણામ નથી કેમકે રાગ આત્માના આશ્રયથી નથી થતાં, એટલે રાગ ભિન્ન છે.
તે રાગ આત્માનું લક્ષણ નથી એટલે આત્માને પ્રસિદ્ધ નથી કરતો એટલે રાગ ભિન્ન છે.
અને રાગ આત્માથી કથનચિત અભિન્ન પણ નથી થતું એટલે રાગ આત્માથી ભિન્ન છે.
એમ જે પરાશ્રિત ઇંદ્રિયજ્ઞાન પ્રગટ થાય છે તે આત્માના આશ્રયથી પ્રગટ નથી થતો ઇંદ્રિયજ્ઞાન. અતિઇન્દ્રિય જ્ઞાન તો આત્માના આશ્રયએ પ્રગટ થાય છે
ઇંદ્રિયજ્ઞાનનું અવલંબન આત્મા નથી. ઇંદ્રિયજ્ઞાનનું અવલંબન પર પદાર્થ છે
અંદરમાં દ્રવ્યેન્દ્રિ છે બહારમાં નોકર્મ છે એટલે ઇંદ્રિયજ્ઞાન આત્માના આશ્રયથી નથી થતું.
એટલે ઇંદ્રિયજ્ઞાન આત્માનું પરીણામ નથી અને ઇંદ્રિયજ્ઞાન આત્માને પ્રસિદ્ધ નથી કરતું
એટલે પણ તે આત્માના પરીણામ નથી અને ઇંદ્રિયજ્ઞાન આત્માથી અનન્ય નથી હોતાં. એટલે પણ તે ઇંદ્રિયજ્ઞાન આત્માના પરીણામ નથી.
એવી સુક્ષ્મ ભેદ જ્ઞાનની વાત, હવે તો ગુરૂદેવનો વિયોગ થઈ ગયો, તેણે તો બધી વાત બતાવી દીધી છે.
તેણે બતાવેલું જે તત્વ અમે તેને વારંવાર ઘૂંટીએ છે, ચિંતન કરીએ છે. જે તેનો અનંતતો અમારા પર તેનો ઉપકાર છે
સજ્જન ઉપકાર ને ભુલતો નથી. આહાહા! તો અતીન્દ્રિયજ્ઞાનમય ભગવાન આત્માથી ઇન્દ્રિયજ્ઞાન, શાસ્ત્રજ્ઞાન ભિન્ન છે.
ડોક્ટર ક્યાં ગયા? બેઠા છે કે નહીં? આવ્યા નથી?
આ વકીલાતનું જ્ઞાન, ડોક્ટરનું જ્ઞાન, ઇનજીનિયરનું જ્ઞાન, ઓહો! તે તો દુર રહો, તે તો દુર રહો, તે તો કુમતિ-કુશ્રુત છે
પણ શાસ્ત્રના લક્ષથી થયું ઇંદ્રિયજ્ઞાન જે આત્માને તિરોભૂત કરીને પ્રગટ થાય છે, તે પણ કુમતિ ને કુશ્રુત છે.
જે જ્ઞાન જેનું છે તે પ્રગટ ના કરે અને જે જ્ઞાન જેનું નથી તેને પ્રસિદ્ધ કરે તો જ્ઞાન નથી,અજ્ઞાન છે. આહાહા!
તો અતીન્દ્રિય જ્ઞાનમય ભગવાન આત્મા અને જ્ઞેયભૂત ઇન્દ્રિયજ્ઞાન તે બન્નેની વચ્ચમાં ભેદજ્ઞાનની આ ગાથા આવી છે.
જેમ રાગદિ ભાવકનો ભાવ છે જ્ઞાયકનો ભાવ નથી. વ્યવહાર રતનત્રયના પરીણામ તે જ્ઞાયકનો ભાવ નથી, જાતિ જુદી છે. તે ભાવકનો ભાવ છે
ભાવક એટલે જે કર્મ છે દ્રવ્યકર્મ, તે ભાવક છે. તેના સંબધથી ઉત્પન થવાવાળા ભાવ તેનો સ્વામી ભાવક એટલે પુદગલ તેનો સ્વામી છે.
આત્મા ચૈતન્યમુર્તિ જડ નો સ્વામી થતો નથી. સ્વસવામી સંબધ રાગની સાથે આત્માનો નથી. આહાહા! તે ભાવકનો ભાવ છે.
એમ ઇંદ્રિયજ્ઞાન, પાંચઇન્દ્રિય ને છઠા મન, ભાવઈન્દ્રિય તે જ્ઞેયનો ભાવ છે, જ્ઞાયકનો ભાવ નથી.
જ્ઞેયનો ભાવ કહ્યો, કહેવું પડયું, પણ સચમુચ પોતાનો પોતે જ જ્ઞેય છે.
તે ધ્યેય તો નથી પણ સચમુચ જ્ઞેય પણ નથી.
ધ્યેય તો ધ્રુવ પરમાત્મા છે.
અને જ્ઞેય, ભેદ અપેક્ષાથી નિશ્ચય મોક્ષમાર્ગ છે, અભેદ અપેક્ષાથી તો જ જ્ઞાતા, જ્ઞાન અને જ્ઞેય છે.
અને ઇંદ્રિયજ્ઞાન તો પારકો ભાવ છે. જેમ રાગ પારકો ભાવ છે તેમ ઇન્દ્રિયજ્ઞાન પારકો ભાવ છે, સ્વભાવ -સ્વભાવભાવ નથી.
તો ત્યાં સુધી ઇંદ્રિયજ્ઞાન જીવંત રહે છે, જીવિત રહે છે એટલે ઇન્દ્રિયજ્ઞાનને જીવ જ્ઞાન માને છે, ત્યાં સુધી મોહનો ક્ષય નથી થતો.
મિથ્યાત્વનો નાશ નથી થતો. આ છુપાયેલો ચોર છે.
જેમ મુંબઇમાં પહેલાતો સાંભળ્યુ હતું કે ઉંદર ઘણા હતા, ઉંદર, ચુહા.
તો રાતના બધા સુઈ જાયને તો તે ચુહા તેને ફૂંક -ફૂંકર ખાય છે
ફૂંક લગાવે, ફૂંક સમજ્યા, પાછળ કાપે તો તે જાગે જ નહીં. આહાહા! કાપી જાંઈ ફાજલમાં (સવારે) ઉઠે, આ શું થયું પગમાં?
ચુહા કાપ્યું પણ ખબર પડી નથી, સમજ્યા? એમ ઇંદ્રિયજ્ઞાન ભગવાન આત્માને તિરોભૂત કરીને પ્રગટ થાય છે, તે દુશ્મન છે, મિત્ર નથી
આહાહા! દુશ્મનને મિત્ર માની લેવો ખુબ ધોકાની વાત છે.
રાગને તો દુશ્મન માને છે કેમ કે રાગ આકુલતાને ઉત્પન કરવાવાળો છે, અને કર્મબંધનું કારણ છે અને કષાય પણ છે તેનું નામ, કષાય તીવ્ર અને મંદ.
પણ આ જે ભાવઈન્દ્રિય ખંડ જ્ઞાન છે, છુપાએલો ઘરનો ચોર છે. અંદરમાં ઘુસી ગયો છે અને મોહરાજાએ તેનું નામ જ્ઞાન રાખ્યું.
મોહરાજાને તેનું નામ જ્ઞાન રાખ્યું અને સર્વજ્ઞ ભગવાન તેનું નામ જ્ઞેય રાખ્યું. જ્ઞાન નથી પણ જ્ઞેય છે.
જે જેને ખ્યાલમાં આવી જાય કે તે જ્ઞાન નથી, નામ નિક્ષેપથી જ્ઞાન છે, ભાવ નિક્ષેપથી તો જ્ઞેય જ છે. હેયરુપ જ્ઞેય છે, આહાહા!
એવી અદભુત વાત આચાર્ય ભગવાન ભેદ જ્ઞાનની અતીન્દ્રિયજ્ઞાનમય પ્રભુ, વિભુ, ભગવાન આત્મા અંદર બિરાજમાન છે.
અને ઇંદ્રિયજ્ઞાનના સંબધથી ઉત્પન્ન હોનેવાલા જે ભાવઈન્દ્રિય ખંડ જ્ઞાન તે આત્માના પરીણામ પણ સચમુચ નથી.
દ્રવ્યસંગ્રહમાં તો બ્રહદ્રવ્યસંગ્રહમાં તો એવું આવ્યું છે જેવા રાગાદી ભાવકર્મ છે, અસદભૂત વ્યવહારનયનો વિષય એમ ઇન્દ્રિયજ્ઞાન પણ ભાવકર્મ છે.
તે કર્મની જાત છે, જ્ઞાન ચેતનાની જાત નથી. કર્મધારા છે. એ જ્ઞાનધારા નથી. આહાહા!
જેમ રાગ કર્મધારા, એમ ઇંદ્રિયજ્ઞાન પણ કર્મધારા, ભાવ કર્મમાં ગયા તે. ભાવકર્મ છે, આત્માનું કર્મ નથી. આહાહા! એવું છે, વિપરીત છે.
એવી અપૂર્વ વાત એ ૩૧મી ગાથામાં આચાર્ય ભગવાન આપણેને સમજાવે છે. આપણે બધા સમજવાની કોશિષ કરે તો આપણું હિત થઈ જાય.
અનાદિ અમર્યાદરૂપ ટીકા:- અનાદિ અમર્યાદારુપ અનાદિ, અનાદિ, અનાદિકાલ ગયા. આહાહા!
અનંત, અનંતકાલ વિત્યો ભૂતકાળમાં, લોહાડિયાજી આવી ગયા. સારું. અનંત, અનંતકાળ વિત્યો ભૂતકાળમાં, આહાહા!
અનાદિ અમર્યાદારુપ, એની મર્યાદા, એની સાદી નથી, અનાદિથી છે, પણ અંત હોય એવો ધર્મ છે તેનો, અનાદિ અનંત નથી કેમ કે વિભાગ છે.
વિભાવ અનાદિથી હોવાથી પણ અનાદિ શાંત હોય છે.
અનાદિ અનંત નથી હોતાં.
તો અનાદિ અમર્યાદારુપ બંધપર્યાયને વશ એટલે ઇંદ્રિયજ્ઞાનને જ્ઞાન માનવું, આહાહા! તે અજ્ઞાન છે.
ઇંદ્રિયજ્ઞાનને જ્ઞાન માનવું તે અજ્ઞાન છે. આહાહા! કેમકે તે જ્ઞાન છે જ નહીં, તે તો જ્ઞેય છે, જ્ઞાન નથી.
અમર્યાદારુપ બંધ પર્યાયને વશ ઉપાદેય માની લીધું, થોડા શાસ્ત્ર જ્ઞાન આવડી ગયું, અહંમ થઈ જાય છે. આહાહા!
જેમ કષાયની મંદતાથી અહંમ આવે છે, બધાને નહીં, કોઈ-કોઈ ને, બધાની વાત નથી. સમજ્યા?
કષાયની મંદતામાં પણ અહંમ આવી જાય છે તો જીવને સમ્યગ્દર્શન થાતું નથી.
કેમ કે એનાથી મારો મોક્ષ થઈ જાશે એમ માને છે, મિથ્યાત્વ પુષ્ટ થઈ જાય છે
એવું શાસ્ત્રનું જ્ઞાન ઉઘાડ થઈ ગયું, થોડા ન્યાય, વ્યાકરણ, સંસ્કૃત વાંચી લીધું, આહાહા!
ગાથા ૫, ૫૦, ૧૦૦, ૨૦૦, ૫૦૦ મોઢે થઈ ગઈ. આહાહા! તો ફરમાવે છે કે ભૈયા!
તું એનાથી છેતરાણો છો, છેતરાણો છો, કેવો ઠગાઇ ગયો છે. તે તારું સ્વરુપ નથી.
બંધપર્યાયની વશ એટલે ભાવબંધની વશ એટલે ઇન્દ્રિયજ્ઞાન ઉપાદેય માન્યું, તેનું નામ ભાવબંધ છે.
શુદ્ધઆત્મા ઉપાદેય આવ્યા પછી ઇંદ્રિયજ્ઞાન હોય તો, તો તે ભિન્ન જાણે છે.
અંતરમુખ થઈ અતિઇન્દ્રિયજ્ઞાનની દ્વારા શુદ્ધ આત્માને જાણ્યો અને ઇન્દ્રિયજ્ઞાન પણ રહ્યો, ઇંદ્રિયજ્ઞાન પણ રહ્યો.
આહાહા! પણ નિર્જીવ થઈ ગયો તે, એમાં જીવનપ્રાણ પ્રાણ ન રહ્યો તે તો મુડદો થઈ ગયો. આહાહા!
અભિપ્રાયનો સહયોગ ખસી ગયો એમાંથી. અભિપ્રાયનો દોષ હતોને, અભિપ્રાયનો દોષ, શ્રદ્ધાનો દોષ મોટો દોષ છે. રાગ હોવાથી પણ અભિપ્રાય સાચો થઈ જાય છે.
રાગ મારો સ્વભાવ નથી, હું તો ચિદાનંદ આત્મા છું, એમ ભેદજ્ઞાન કરીને પછી પણ રાગ તો થોડા કાલ આવે પણ છે પણ પોતાનો સ્વભાવ જાણતો નથી
એમ એક વખત અતીન્દ્રિયજ્ઞાનમય ભગવાનઆત્મા અને ઇંદ્રિયજ્ઞાન તેના વચ્ચેમાં પ્રજ્ઞાછીણી નાખે, પ્રજ્ઞના એટલે અતિનઈંદ્રિયજ્ઞાન એક નવું પ્રગટ થાય છે તે જાત્યનતર જ્ઞાન છે.
અનાદિ કાલથી પ્રગટ થયું નથી, અનાદિ મિથ્યાદ્રષ્ટિની માટે આ વાત છે, સાદી મિથ્યાદ્રષ્ટિની વાત તો નથી.
અનાદિ મિથ્યાદ્રષ્ટિ, અનાદિ લીધાને આહાહા!
અનાદિ મિથ્યાદ્રષ્ટિ જીવની વાત ચાલે છે, કે ભેદજ્ઞાન કરીને અનુભવ કર્યું અને ઇંદ્રિયજ્ઞાન અને અતિઇંદ્રિયજ્ઞાનને જુદા જાણી લીધા.
જુદો અનુભવ કરી લીધું. અનુભવ કરીને પછી સવિલકપ દશા આવે છે અને શાસ્ત્ર તરફ લક્ષ જાય છે, આહાહા!
લક્ષ આત્મા ઉપર નથી જાતું, ઇંદ્રિયજ્ઞાન ઉપર જાય છે.
શાસ્ત્રનું લક્ષ કરવાવાળો આત્મા નથી. આત્મા તો આત્માને લક્ષ કરવાવાળો છે.
જે આત્માનું લક્ષ કરે તે પરીણામ આત્માના છે, જે શાસ્ત્રનું લક્ષ કરે તે પરીણામ આત્માના (નથી). આહાહા!
એમ ભેદજ્ઞાન થઈ જાય છે. ઇંદ્રિયજ્ઞાન પણ રહી જાય છે, શાસ્ત્રજ્ઞાન પણ રહી જાય છે.
જેમ રાગ રહે છે એમ ઇન્દ્રિયજ્ઞાન પણ રહી જાય છે કેમ કે જ્યાં સુધી કેવલજ્ઞાન નથી ત્યાં સુધી. આહાહા!
એક સમયની જ્ઞાનની પર્યાય, પર્યાય એક, સમય એક, એના બે ભાગ પડી જાય છે.
સ્વઆશ્રિતમાં અતીન્દ્રિયજ્ઞાન અને પરાલંબી ઇંદ્રિયજ્ઞાન. સમય એક, પર્યાય એક, એક પર્યાયના બે ભાગ પડે છે.
તો ભલે ઇંદ્રિયજ્ઞાન રહે, જ્ઞાનનું જ્ઞેયરૂપ ભલે રહે, પણ આ મારો ભાવ (નથી).
જેમ રાગ મારો સ્વભાવભાવ નથી. આહાહા! (ભાગલા) થઈ ગયા, શું કહ્યુ?
જેમ બે ભાગીદાર છે જ્યાં સુધી (ભાગલા) ન થાય ત્યાં સુધી ચિંતા રહે છે. શું થશે, શું થશે. સમજ્યા? હોય ભાગલા, આહાહા! સ્ટેમ્પની કાગળમાં ભાગલા થઈ ગયા.
આહાહા! કે રાગ ભિન્ન અને આત્મા ભિન્ન. એમ ઇંદ્રિયજ્ઞાન ભિન્ન અને અતીન્દ્રિયજ્ઞાનમય પ્રભુ, વિભુ, ભગવાન આત્મા ભિન્ન છે.
એમ અતીન્દ્રિયજ્ઞાન દ્વારા અતીન્દ્રિયજ્ઞાન છીણી છે, પ્રજ્ઞાછીણી તે ઇન્દ્રિયજ્ઞાન અને અતીન્દ્રિયજ્ઞાનથી જુદા પાડે છે. આહાહા!
તો પાડીને પછી ઇંદ્રિયજ્ઞાન તો રહે છે થોડો ટાઇમ કેવલજ્ઞાન ન થાય ત્યાં સુધી. એમ રાગ યથાખ્યાત ચારિત્ર ન થાય ત્યાં સુધી રહે છે. આહાહા!
તે સમ્યગ્દર્શનમાં બાધક નથી, સમ્યગ્દર્શનમાં બાધક નથી.
જ્ઞાન, કેવલજ્ઞાનમાં બાધક છે. ઇંદ્રિયજ્ઞાન કેવલજ્ઞાનમાં બાધક છે અને રાગ યથાખ્યાત ચારિત્રમાં છે તો બાધક જ બે છે તો બાધક, સાધક નથી.
શું કહ્યું? અનુભવની પછી ઇંદ્રિયજ્ઞાન રહે છે થોડો ટાઇમની માટે, તેનું આયુષ્ય તો હવે અલ્પ રહ્યું છે, પણ (પરંતુ) રહે છે.
જ્યાં સુધી કેવલજ્ઞાન ન થાય ત્યાં સુધી તે કેવલજ્ઞાનમાં બાધક તત્વ છે.
એમ થોડો રાગ અલ્પ રહે છે અસ્થિરતાનો, સાધકને પણ, તે રાગ યથાખ્યાત ચારિત્રમાં બાધક છે પણ સમ્યગ્દર્શનમાં બાધક હોતી (નથી). આહાહા! એવું સ્વરુપ છે. આહાહા!
સમ્યગ્દર્શન તે કોઈ બાધક નથી. જો વિપરીત દ્રષ્ટિ આવી જાય તો બાધક છે, અવિપરિત દ્રષ્ટિ રહે છે તો બાધક (નથી) આહાહા!
સમ્યગ્દર્શનમાં બાધક નથી. ઇંદ્રિયજ્ઞાન અને રાગ, રાગ અને ઇંદ્રિયજ્ઞાનનું જો પ્રેમ આવી જાય, અધિકતા આવી જાય તો બાધક થઈ જાય છે, તો સમ્યગ્દર્શન ટકતું નથી.
શુદ્ધનય ગ્રહે (તો) મોક્ષ, છોડે (તો) બંધ છે. આહાહા!
એમ અનાદિ અમર્યાદારૂપ બંધપર્યાયની વશ જેમાં સમસ્ત સ્વ-પરનું વિભાગ અસ્ત થઈ ગયું છે .
"હું અતીન્દ્રિયજ્ઞાનમય ભગવાન આત્મા છું" અને એ "ઇંદ્રિયજ્ઞાન તે મારુ છે" તે બન્ને વચ્ચે ભિન્નતા હોવાથી પણ તેનું વિભાગ અસ્ત થઈ ગયું છે.
ઇંદ્રિયજ્ઞાનનું અધિકતાથી, પ્રેમથી ઉપાદેય બુદ્ધિથી કર્તાનું કર્મ માનવાથી કર્તાકર્મ નથી તે તો જ્ઞાનનું જ્ઞેય છે.
કર્તાકર્મ કર્મ માને છે તો ભેદજ્ઞાન અસ્ત થઈ જાય છે.
છે તો ભિન્ન-ભિન્ન અતીન્દ્રિય જ્ઞાનમય ભગવાન આત્મા અને ઇંદ્રિયજ્ઞાન ખંડજ્ઞાન, અખંડ અને ખંડ ભિન્ન-ભિન્ન જ છે.
અખંડ ખંડમાં નથી આવતો અને ખંડ અખંડમાં નથી આવતો. આહાહા!
તોજેમાં સમસ્ત સ્વ-પરનો વિભાગ એટલે જુદો, વિભાગ એટલે જુદાઈ અસ્ત થઈ ગયો, દેખાતો નથી.
ઇંદ્રિયજ્ઞાનનું, શાસ્ત્રજ્ઞાનનું પ્રેમ અહંમ થઈ ગયું, જ્ઞાનનું મદ થઈ જાય છે. મદના પ્રકાર છે ને. આહાહા! જ્ઞાન મદ છે ભૈયા.
કષાયની મંદતાવાળો તો ક્યારે બચી જાય છે, કોઈ જ્ઞાની મળે તો કહે ભાઈ એ તારો સ્વભાવ (નથી) પણ, પંડિત થઈ ગયો "હું જાણું છું " તે મરી જાય છે.
ભાઈ અમારી પાસે પહેલા ન હતું, હવે તો જ્ઞાન બહુ વધી ગયું છે. અરે જ્ઞાનનું ઉત્પાદ જ નથી જ થયું તો વધશે કેવી રીતે?
વધવાની વાત ક્યાં આવી? તું શું બોલે છે? શું બકે છે તું?
અતીન્દ્રિયજ્ઞાન જ્યારે પ્રગટ થાય છે તે વધતું વધતું કેવલજ્ઞાન થાય છે તે તો બરાબર છે પણ ઇંદ્રિયજ્ઞાન તે જ્ઞાન જ નથી. આહાહા!
તે ઉત્પન્ન જ નથી થયું તો વધવાની વાત (ક્યાંથી આવી) આહાહા!
જેમ લક્ષ્મીનો ઢગલો થઈ ગયો, અભિમાન થઈ જાય છે, એમ જ્ઞાન જ્ઞેયનું ઢગલો થઈ ગયો, જ્ઞાનનું નહીં જ્ઞેયનું ઢગલો થઈ ગયો એમાં અભિમાન કરીને આ ભવ હારી જાય છે.
આહાહા! મનુષ્ય ભવ (હારી જાય છે) પરિગ્રહ છે. આહાહા! ઇંદ્રિયજ્ઞાન પરિગ્રહ છે. આહાહા!
મુર્છા પરિગ્રહ : મુર્છા (પરિગ્રહ:) આ ઇંદ્રિયજ્ઞાન મારુ છે મૂર્છિત થઈ ગયો. તે પરિગ્રહ છે.
તેણે ઇંદ્રિયજ્ઞાનને પકડી લીધું અને ભગવાનઆત્માને છોડી દીધું. અપમાન કરી દીધું આત્માનું.
એમ સ્વ-પરનું વિભાગ અસ્ત થઈ ગયું છે. અનાદિથી અસ્ત તો વિભાગ થઈ ગયું છે પણ ભેદજ્ઞાનથી આત્માનો ઉદય થાય છે.
એટલે જે આત્માની સાથે એવી એકમેક થઈ રહી છે કે ભેદ દેખાતો નથી , દ્રવઈન્દ્રિયની વાત પહેલા કરે છે.
પહેલી વાત દ્રવ્યેન્દ્રિ, દ્રવ્યેન્દ્રિ અને આત્મા એકમેક જેવા લાગે છે, ભેદ અસ્ત થઈ ગયો છે.
દ્રવ્યેન્દ્રિ આ સ્પર્શ, રસ, ગંધ, વર્ણ, અને શબ્દ, છટ્ઠા મન એવી જે દ્રવ્યેન્દ્રિ પુદગલની રચના છે, તે ચેતનની રચના તેઓ નથી. પ્યોર (pure) પુદગલ છે.
પ્યોર, સમજાયું ને? કોઈ ભેળશેળ (નથી), થોડું ચેતન ને થોડું જડ ભેગા થયા એવું નથી.
એ દ્રવ્ય ઇન્દ્રિય જડ છે, જડ પરમાણુથી બનેલું પિંડ છે, તે બે ની વચ્ચે જીવને ભેદજ્ઞાન નથી તો અસ્ત થઈ ગયું છે.
દ્રવ્યેન્દ્રિ ભિન્ન ને આત્મા ભિન્ન ખબર નથી હોતી, તો એટલે જે આત્માની સાથે એવી એકમેક થઈ રહી છે એટલે ભ્રાંતિ થઈ રહી છે, એકમેક નથી રહી એકમેક જેવી લાગે છે, તે તો ભ્રાંતિ છે.
જડ ચેતન એક થતા નથી. કે ભેદ દેખાતો નથી . જુદાઈ હોવાથી પણ તેની જુદાઈ ખબર નથી હોતી.
કેમ કે કાન હોય તો સાંભળી શકે છે, આંખ હોય તો દેખી શકે છે, સારું.
જો આંખ ન હોય અને કાન ન હોય તો દેખી શકે નહીં, જાણી શકે નહીં! તો સિદ્ધ ભગવાનની પાસે તો દ્રવ્યેન્દ્રિ છે જ નહીં તો શું તે જાણતા નથી? આહાહા!
એ જાણવાનું સાધન જ નથી. ઇંદ્રિયજ્ઞાન પરને જાણવાનું સાધન નથી. સ્વ અને પરને જાણવાનું અતીન્દ્રિયજ્ઞાન સાધન છે
તો તો બધો વ્યવહારનો લોપ થઈ જાશે! વ્યવહારનું પક્ષ ચાલી જાશે ને વ્યવહાર આવી જાશે. ગભરાના નહીં, ગભરાવાની વાત નથી. આહાહા!
સમસ્ત એવો ભેદ દેખાતો નથી, એવી શરીરપરીણામને પ્રાપ્ત.
આ અવ્યવી છે ને, આખું શરીર તેનું એક અવયવ છે, ભાગ, આંખ છે ને આ સ્પેરપાર્ટ (spare part) છે.
જેમ મોટર છે તેના સ્પેરપાર્ટ જુદા-જુદા હોય છે ને. એમ અવયવી પદાર્થ છે આખું શરીર તેનું એક અવયવ, અવયવ છે તો તેનો એક ભાગ છે.
જેમ સ્પર્શઇન્દ્રિય, રસઇન્દ્રિય, દ્રવ્યેન્દ્રિ, હવે દ્રવઈન્દ્રિયની વાત, ઘ્રાણઇન્દ્રિય, ચક્ષુઇન્દ્રિય અને આ શ્રોતઇન્દ્રિય. આ પાંચ દ્રવઈન્દ્રિયો છે. અને છઠા મન.
તે (મન) મનોવર્ગણાથી બનેલું છે. ઓપરેશનથી પણ દેખાતું નથી. એવું સુક્ષ્મ છે.
વિચાર અહીંથી (જ્યાં મન છે ત્યાંથી) ચાલે છે અહીંથી (ઉપરથી) નથી ચાલતું.
માનસિક જે વિચાર ઉત્પન્ન થાય છે તેનું નિમિતનું સ્થાન અહી (મન) છે. નિમિતનું સ્થાન અહી (-મગજ) (નથી).
મગજમાં એવું આવ્યું, મગજમાં વિચાર આવ્યો મગજમાં એવો વિચાર આવ્યો. આહાહા! તે નિમિતરૂપ છે. દ્રવ્યેન્દ્રિ નિમિતરૂપ છે.
મગર જ્યાં સુધી તે નિમિત દેખાય છે ત્યાં સુધી અજ્ઞાની છે. તેને જ્ઞેય જોવે તો અજ્ઞાન ટળી જાય છે.
શું કહ્યું? આ જગતમાં કોઈ નિમિત નથી. જગતમાં બધા જ્ઞેય જ છે.
દ્રષ્ટાંત તો દીધો હતો. આઠ કર્મ નિમિત નથી. બોલો, દ્રષ્ટાંત નતોં દીધો. આહાહા!
સોનગઢના સંત તો બધાને જ્ઞેય, જ્ઞેયરૂપથી જાણે છે, નિમિતરૂપથી જાણતા નથી.
અરે! નિમિતને નહીં માને તો સંસારનો અભાવ થઈ જાશે. અમને ઈષ્ટ છે.
તે તો ઈષ્ટ છે એટલે તો સમયસારની રચના છે. કે ચાર ગતિની સિદ્ધ કરવા માટે પુષ્ટિ કરવા માટે આ સમયસારની રચના નથી. આહાહા!
એવી શરીરપરીણામને પ્રાપ્ત દ્રવ્યેન્દ્રિોને તો જે જડઇંદ્રિય, દ્રવ્યેન્દ્રિ છે તેની તો ભેદજ્ઞાનની વાત ચાલે છે.
જ્ઞાયક પ્રભુ આત્મા અને દ્રવ્યેન્દ્રિ, દ્રવ્યેન્દ્રિ છે, દ્રવઈન્દ્રિયનું અસ્તિત્વ છે, નથી એમ તેને કાપીને અલોકમાં નથી મોકલાવાનું.
તેને તેના સ્થાન ઉપર રહેવા દો. આપણને કોઈ નડતા નથી પણ આ કાન મારા છે તે અજ્ઞાની થઈ ગયા. આહાહા!
આત્માને કાન નથી હોતાં, આત્માને દ્રવ્યચક્ષુ હોતાં નથી. આહાહા!
આત્માને કાન હોય તો કાનથી સાંભળે પણ કાન નથી, નાક પણ નથી, નાકથી સૂંઘતા નથી પદાર્થ, આ જીભ નથી આત્માને તો રસ ચાખતો નથી.
હમણાં ૪૯ ગાથાના અનુસંધાનમાં લેવી છે, દ્રવ્યેન્દ્રિ જીતવા માટે.
દ્રવઈન્દ્રિયોને તો નિર્મળ ભેદાભ્યાસની પ્રવીણતાથી એટલે દ્રવ્યેન્દ્રિ ભિન્ન છે અને તેને જાણવાવાણી ભાવઈન્દ્રિય પણ ભિન્ન છે.
તેના સિવાય હું ત્રિકાલ, ત્રિકાલ જ્ઞાનનંદ પરમાત્મા છું,
એમ નિર્મળ જુદા કરવાના પ્રયોગથી ભેદાભ્યાસની પ્રવીણતાથી પ્રાપ્ત અંદરમાં પ્રગટ અતિસૂક્ષ્મ ચૈતન્યસ્વભાવની ,
આહાહા! અંદર ભગવાન પ્રભુ, વિભુ પ્રગટ છે, અને પ્રગટ અતિસુક્ષ્મ સંવર, નિર્જરા ને મોક્ષ તો સુક્ષ્મ છે પણ જ્ઞાયકદેવ અતિસુક્ષ્મ છે.
એક એક શબ્દની કિમત છે ભાવલિંગી સંતની. આહાહા!
અતિસુક્ષ્મ ચૈતન્યસ્વભાવની અવલંબનના બળથી સર્વથા પોતાથી અલગ કર્યું .સર્વથા, કથનચીત ભિન્ન અને કથનચીત અભિન્ન એવું નથી, સર્વથા ભિન્ન છે.
દ્રવ્યેન્દ્રિ જ્યારે અંતરમુખ થઈને પોતાના અતિસૂક્ષમ ચૈતન્ય પ્રભુનું લક્ષ કર્યું, અવલંબન લીધું તો અવલંબન લઈને જ આ હું છું અને આ હું નથી એવું ભેદજ્ઞાન થઈ જાય છે.
એકતત્વ બુદ્ધિ તુટી જાય છે. દ્રવ્યેન્દ્રિ રહી જાય છે પણ દ્રવ્યેન્દ્રિમાં અહંમ છુટી જાય છે, અને જાણવાનું સાધન છે એવી મિથ્યાભ્રાંતિ ટળી જાય છે.
જાણવાનું નિમિત કારણ તો જોઈયે ને! આહાહા! નિમિતાધીન દ્રષ્ટિવાળા નિમિતને શોધે છે. ઉપાદાનની સ્વશક્તિને ઓળખતો નથી.
આજ સુધી કાનથી કોઈએ દેશનાલબ્ધિ સાંભળી જ નથી, આહાહા! કારણકે કાન જ નથી, ક્યાંથી સાંભળે? તે તો જ્ઞાનમય પુંજ આત્મા છે.
આનાથી પણ સુક્ષ્મ થોડું આવશે. હવે ભાવઈન્દ્રિયમાં આનાથી પણ સુક્ષ્મ, આહાહા!
મગર દ્રવ્યેન્દ્રિની જુદાઈ જેને લાગે તેને ભાવઇન્દ્રિય જુદી જ છે, તે સમજવા માટે તેનું મિથ્યાત્વ ગળે છે.
થોડી જ્ઞાનની અંદર નિર્મળતા આવે છે તો બીજા નંબરનું ભેદજ્ઞાન તેને જચી જાય છે.
દ્રવ્યેન્દ્રિ ભિન્ન છે આત્માથી આહાહા! તે જાણવાનું સાધન નથી, તે ભિન્ન સાધન છે. ભિન્ન સાધન, ભેદસાધન ને અભેદસાધન.
ભિન્નસાધન, ભેદરૂપસાધન અને અભેદરુપ સાધન, સાધનના ત્રણ પ્રકાર છે. તે તો ભિન્ન છે. જાણવાનું સાધન દ્રવ્યેન્દ્રિ (નથી). આહાહા!
સર્વથા પોતાથી જુદી કરી; એ, દ્રવ્યેન્દ્રિયોનું જીતવું થયું. આ જ્ઞેયના ત્રણ વિભાગ છે.
દ્રવ્યેન્દ્રિ, ભાવઈન્દ્રિય અને ભાવઇન્દ્રિયના વિષય ત્રણે ને ઇન્દ્રિયો કહી.
ઇન્દ્રિયો ત્રણેના નામ ઇન્દ્રિયો એટલે ત્રણે જ્ઞેય છે. જ્ઞેય એટલે પર જ્ઞેય છે, આહાહા! સ્વજ્ઞેય નથી.
જાત આત્માની નથી ત્રણેમાં. ત્રણેમાં કોઈ જાત, લક્ષણ આત્માના દેખાતા નથી.
એમ તેનો ૪૯ - મી ગાથામાં થોડો આધાર લઈ લઈએ.
આપણને થોડો ટાઇમ છે ને, ટાઇમ છે થોડો ટાઇમ આપણને વધારે મળ્યો એક દિવસનો તો સ્વાધ્યાય કરીએ એમાં શું છે?
૪૯ ગાથા છે તેનું મથાળું છે.
હવે શિષ્ય પુછે છે કે આ અધ્યવસાનાદિ ભાવ જીવ નથી તો તે એક, ટંકોટકીર્ણ, પરમાર્થસ્વરૂપ જીવ કેવો છે?
પ્રશ્ન એક, શુદ્ધ આત્મા કેવો છે અને તેનું લક્ષણ શું છે? બે પ્રશ્ન આવ્યા. એ પ્રકારે એ પ્રશ્નનો ઉત્તર આચાર્ય ભગવાન ફરમાવે છે.
જીવ ચેતનાગુણ, શબ્દ-રસ-રૂપ-ગંધ-વ્યક્તિવિહીન છે, નિર્દિષ્ટ નહિ સંસ્થાન જીવનું, ગ્રહણ લિંગ થકી નહીં. ૪૯.
ટીકા:- જીવ નિશ્ચયથી પુદગલ દ્રવ્યથી અન્ય છે . પુદગલદ્રવ્ય છે, એક જીવ દ્રવ્ય ને એક પુદગલ દ્રવ્ય.
એ આત્મા છે તે પુદગલ દ્રવ્યથી ભિન્ન છે. ક્યારે ભિન્ન હોય છે? સિદ્ધ થાય ત્યારે? અત્યારે, ત્રણેકાળ, ત્રણેકાળ (ભિન્ન છે) આહાહા!
પુદગલદ્રવ્યથી ભિન્ન છે. ભિન્ન થાશે એમ નથી લખ્યું, ભિન્ન છે.
એટલા માટે એમાં રસગુણ વિધમાન નથી . રસ નામનો જે ગુણ છે તે આત્મામાં નથી. અતઃ તે અરસ છે .
આત્મા ચૈતન્યરસ તો છે પણ પુદગલનો રસ, ખાટો-મીઠા રસ તેમાં નથી.
પુદગલદ્રવ્યના ગુણોથી પણ ભિન્ન હોવાથી સ્વયં પણ રસગુણ નથી .પુદગલદ્રવ્યથી ભિન્ન અને પુદગલદ્રવ્યના રસ નામના ગુણ એનાથી પણ આત્મા ભિન્ન છે.
તે રસ નામનો જે ગુણ છે તે પુદગલમાં છે, આત્મામાં નથી,એટલા માટે અરસ છે. દ્રવ્યથી ભિન્નતા, ગુણથી ભિન્નતા, પર્યાયથી ભિન્નતા આહાહા!
આ તો ભેદજ્ઞાનની વાંસળી વાગે છે. આહાહા! ભેદજ્ઞાનનો મંત્ર છે.
પરમાર્થથી પુદગલદ્રવ્યનો સ્વામિત્વ પણ એમાં નથી. આત્મા એમ તું જો જે પુદગલનો સ્વામી ક્યારે થયો નથી.
એટલા માટે તે દ્રવઈન્દ્રિયના આલંબનથી પણ રસ નથી ચાખ્તો અતઃ અરસ છે.
આ જીભનું અવલંબન લઈને રસનું જ્ઞાન કરવાવાળો આત્મા નથી કેમકે આત્મા અરસ છે.
એ દ્રવઈન્દ્રિયનો સ્વામી નથી તે રસને જાણવાનો એ સાધન નથી. સાધન માન્યું તો એકતા થઇ ગઈ. આહાહા!
જાણવાનું સાધન તો જ્ઞાન છે, આહાહા! એ દ્રવ્યેન્દ્રિ સાધન નથી. આહાહા! જીભ સાધન નથી. આહાહા!
એટલા માટે દ્રવ્યઇંદ્રિયના આલંબનથી પણ રસ નથી ચાખતો. દ્રવ્યઇંદ્રિયનું આલંબન લેવાની જરૂરત આત્માને નથી.
રસનું જ્ઞાન કરવા માટે, તને રસનું પુદગલના રસનું જ્ઞાન કરવું હોય તો આત્માને જાણ.
તો પુદગલનું, રસનું, લોકાલોકનું જ્ઞાન ભાવશ્રુતમાં હમણાં થઈ જાશે. આહાહા!
કેવલજ્ઞાન તો થાશે ત્યારે પ્રત્યક્ષ થાશે, હમણાં લોકાલોકનું જ્ઞાન ભાવશ્રુતમાં આવી જાય છે. બધા જ્ઞેય તેમાં, આહાહા! પ્રતિભાસ થાય છે.
આત્માને જાણ્યો તેણે બધાને જાણ્યો. નથી ચાખતો અતઃ અરસ છે .
પોતાની સ્વભાવની દ્રષ્ટિથી જોવા જાય તો , હવે બીજો પોઈંટ હવે અહીંથી પણ મળશે ભાવઈન્દ્રિય જ્યારે આવેને ત્યારે તે લેવું છે.
તે ભાવઇન્દ્રિયનું બોલ આમાં છે અને ભાવઈન્દ્રિયનો બોલ હવે આમાં આવશે પછી મિલાન કરશે.
હવે દ્રવ્યેન્દ્રિનું ભેદજ્ઞાન થયું. ૩૧મી ગાથાના માધ્યમથી ભેદજ્ઞાન થયું અને ૪૯ મી ગાથાના માધ્યમથી પણ દ્રવ્યેન્દ્રિનું ભેદજ્ઞાન આચાર્ય ભગવાને કરાવ્યું
હવે એક સુક્ષ્મ ભાવઇન્દ્રિયથી ભેદજ્ઞાન, ભેદજ્ઞાન એક જુદુ, તે થોડો સુક્ષ્મ છે.
દ્રવઈન્દ્રિયથી તે થોડું સુક્ષ્મ છે કેમ કે દ્રવ્યેન્દ્રિ તો માત્ર બહાર નિમિતભુત છે. તે તો પ્યોર (pure) પુદગલની રચના છે.
પણ અંદરમાં જે ક્ષાયોપશમજ્ઞાન છે,
ક્ષાયોપશમજ્ઞાન તે જે, દ્રવ્યેન્દ્રિનું અવલંબન લે છે તો ભાવઈન્દ્રિય બની જાય છે અને, આત્માનું અવલંબન લિએ તો અતીન્દ્રિયજ્ઞાન બની જાય.
બે જ ક્ષાયોપશમજ્ઞાન છે. જ્ઞાનના બે ભેદ, ક્ષાયોપશમ અને ક્ષાયિક. મોહના ચાર ભેદ છે. ઉદય, ઉપશમ, ક્ષય, ક્ષાયોપશમ.
હવે જ્ઞાનના ભેદના તો ક્ષાયોપશમ હો અને ક્ષાયિક હો,
અને ક્ષાયોપશમજ્ઞાનના પણ બે ભેદ, એક અતીન્દ્રિયજ્ઞાન ક્ષાયોપશમ અને ઇંદ્રિયજ્ઞાન પણ ક્ષાયોપશમ. આહાહા!
આનાથી હવે ભાવઈન્દ્રિયના સાથે ભેદજ્ઞાનનું પ્રકરણ આવે છે.
જ્ઞાનથી જ્ઞાનનું ભેદજ્ઞાન.
અમારા પિતાજીએ એક વખત મારા પોતાના મુમુક્ષુના પત્રમાં લખ્યું તો મારા પિતાજીએ કહ્યું કે મારી તરફથી લખો કે ભાઈ સાહેબ જ્ઞાનથી જ્ઞાન જુદું છે એમ ભેદજ્ઞાન કરો
તો મે કહ્યું તે સમજશે નહીં. તો કહે નહીં સમજે તો પ્રશ્ન તો આવશે ને! કે જ્ઞાનથી જ્ઞાનની ભેદજ્ઞાનની વાત શું છે?
જ્ઞાનથી રાગનું ભેદજ્ઞાન તો સાંભળ્યુ. પણ જ્ઞાનથી જ્ઞાનનું ભેદ જ્ઞાનની શું વાત છે, પત્ર તો આવશેને! આહાહા!
પત્ર ન આવ્યો. એટલે સમજમાં આવે તો પ્રશ્ન કરે.
ન સમજાયું, સમજવાની દરકાર નથી તો તે પણ પ્રશ્ન નથી કરતાં અને સમજી ગયા તે પણ પ્રશ્ન નથી કરતાં.
સમજવાની જિજ્ઞાસા છે અને સમાધાન નથી તે પ્રશ્ન કરે છે. આહાહા!
આભી આચાર્ય ભગવાન. આહાહા! શાસ્ત્રજ્ઞાન ભૈયા જ્ઞાન નથી. પ્રભુ! ભુલી ગયો તું.
એ તારું કપડાના વેપારનું ઉઘાડ અને હીરાના વેપારનું ઉઘાડ, મધુભાઈ, તે આત્માનું જ્ઞાન નથી.
અને આ દાળનો જે વેપાર છે એ મગની દાળ, એ ચણાની દાળ છે સમજ્યા, તેનું જે ઉઘાડ છે ને, આહાહા! તે જ્ઞાન નથી, ભૈયા!
તે તો જ્ઞાન નથી તેની સાથે તો પાપનો સંબધ થઈ જાય છે.
અને શાસ્ત્રજ્ઞાનની સાથે તો થોડી કષાયની મંદતા પુણ્ય પણ (હોય છે) તો પણ જ્ઞાન નથી તે તો પુણ્ય અને પાપ તો બાજુમાં રહી જાય છે. આહાહા!
તે તો બાજુમાં પડોશી તરીકે રહે છે, આહાહા!
પણ જે શાસ્ત્રજ્ઞાન, ઇંદ્રિયજ્ઞાન, પાંચઈન્દ્રિયનું જ્ઞાન સ્થૂલ છે. પણ જે માનસિક જ્ઞાન છે તે સુક્ષ્મ છે.
મન, ભાવમન કહેને ભાવમન તે સુક્ષ્મ છે. એમ આંખથી તો મુર્તિક પદાર્થ દેખાય છે તે તો સ્થૂળ છે.
ભાવઈન્દ્રિય ખંડજ્ઞાન તેને જાણ્યું તો તેને પોતાનું માની લે છે.
ઇંદ્રિયજ્ઞાનનું એ ધર્મ છે. જેને જાણે તેને પોતાનું માની લે છે, પોતાપણું કરી છે.
એવો એક બંધ અધિકાર છે સમયસારનો તેમાં ભાવબંધની પરાકાષ્ટાની એક વાત આવી.
જેમ હું પરને જીવતો રાખી શકું, સુખી-દુખી કરી શકું છું તે તો ભાવબંધ મિથ્યાત્વ-અધ્યવસાન છે જ.
સમજ્યા? બચાવાનો ભાવ અને મારવાનો ભાવ, હિંસા ને અહિંસા બે, તેમાં પોતાપણું કરે તો અધ્યવસાન છે જ.
પણ એક મન છે અહીં ભાવમન તેમાં ભગવાને કહેલાં છ દ્રવ્ય, ધરમસ્તિકાયને હું જાણું છું, અધર્માસ્તીકાયને જાણું છું,
આકાશને હું જાણું છું, આહાહા! પાપ થઈ ગયું, અધ્યવસાન થઈ ગયું, ભાવબંધ થઈ ગયું,
તેની સાથે એકત્વબુદ્ધિ થઈ ગઈ કેમકે ભાવમનમાં ભેદજ્ઞાન કરવાની શક્તિ તેમાં નથી. એકત્વ કરી લે છે.
ભાવમન જેને જાણે, ચિંતન કરે, આહાહા! ચોવીશ તીર્થંકરનું હું સ્મરણ કરું છું, આહાહા! શું કહ્યુ? કે તે ટાઇમ બાજુમાં શુભભાવ ભક્તિનો રાગ છે.
પણ હવે તો એ વાત ચાલે છે, ભાવમનની, ભાવમનમાં પરપદાર્થનું ચિંતન કર્યું તમે,
તો તે ભાવમન તેની સાથે એકત્વ કરે છે, ભાવબંધ થઈ જાય છે, અધ્યવસાન થઈ જાય છે.
જ્ઞાયક દેખાતો નથી, તિરોભૂત થઈ ગયો તો અન્યની સાથે એકત્વ કરે જ છે ભાવમન! આહાહા!
ખુબ સુક્ષ્મ વાત છે, પણ સમજવા જેવી છે. સુક્ષમનો અર્થ નહિ સમજમાં આવે એમ નથી. સમજવા માટે થોડો ઉપયોગ લગાવો. સમજ્યા?
ગુરુદેવ ક્યારેક સુક્ષ્મ વાત આવતી હતી ત્યારે એમ બોલતા હતા કે જેટલું સમજવામાં આવે એટલું સમજો,
જેટલું સમજાય તેટલું સમજો, જેટલું સમજવામાં આવે એટલું સમજો.
એ વાત સમજ્યા વિના ભવનો અંત આવાવાળો નથી. સુક્ષ્મ કરીને છોડી દે જેવી ચીજ નથી.
આત્મા જ સુક્ષ્મ છે, તો તેનો ઉપયોગ પણ સુક્ષ્મ કરવો પડે. ઇંદ્રિયજ્ઞાન સ્થૂલ છે, ઇંદ્રિયજ્ઞાન સ્થૂલ છે, સ્થૂલ જ્ઞાનથી આત્માનો અનુભવ થતો નથી.
અતીન્દ્રિયજ્ઞાન સુક્ષ્મ છે. સુક્ષ્મ જ્ઞાનથી સુક્ષ્મ ભગવાન આત્માના દર્શન થાય છે.
બીજો પોઈંટ આવે છે હવે ભાવઈન્દ્રિયનો, ભિન્ન-ભિન્ન પોતાના-પોતાના વિષયોમાં, ઇંદ્રિયજ્ઞાનનો વિષય ભિન્ન-ભિન્ન હોય છે.
જેમ સ્પર્શ ઇન્દ્રિયનો વિષય ઠંડો-ગરમ હોય છે, રસ ઇન્દ્રિયનો, ભાવઈન્દ્રિયની વાત ચાલે છે, તેનો વિષય ખાટો-મીઠા.
એ (ચક્ષુ ઇન્દ્રિયનો વિષય) ધોળું-કાળું સમજ્યા? એમ સુગંધ-દુર્ગંધ, એમ કર્કશ આવાજ, મીઠો આવાજ, એ બધી પુદગલની પર્યાય.
તેનો જે ભાવ, ભાવ છે ભાવઈન્દ્રિય તેનો વિષય, ભિન્ન-ભિન્ન પોતાના-પોતાના વિષયોમાં, પોતાના-પોતાના વિષયોમાં પ્રવુતિ કરે છે.
અહીં (સ્પર્શ ઈંદ્રિયથી ) ઠંડુ લાગે છે પણ ખાટા-મીઠાનો સ્વાદ આવતો નથી, તેની યોગ્યતા છે. યોગ્યતાની સાથે આટલોજ સબંધ રહે છે. આહાહા!
લિમિટેડ (limited) છે ભાવઈન્દ્રિય, અતિઇંદ્રિયજ્ઞાન અનલિમિટેડ (unlimited) છે. પાંચઈન્દ્રિયનાં વિષયોને એક સમયમાં જાણી લે છે.
પાંચઈન્દ્રિયનાં વિષયોને એક સમયમાં જાણી લે છે, અને ઇંદ્રિયની સન્મુખ નથી કરવો પડતો.
તે વિષયની સન્મુખ પણ નથી કરતાં ઉપયોગ, ઉપયોગ આત્મસન્મુખ થાય છે તો બધુ જાણવામાં આવી જાય છે. અલોકિક ચીજ છે.
ભિન્ન-ભિન્ન પોતાના-પોતાના વિષયોમાં વ્યાપારભાવથી , વ્યાપારભાવથી જુઓ વ્યાપાર લખ્યું સમજ્યા, જે ઇંદ્રિયજ્ઞાન ભાવઈન્દ્રિય છે ને તે લબ્ધ અને ઉપયોગ હોય છે, સમજ્યા?
જ્યારે ઉપયોગ હોય છે તેનું નામ વ્યાપાર. બીજી ઇંદ્રિયજ્ઞાનનો ઉઘાડ લબ્ધરુપ હોય છે.
એક ઇન્દ્રિયોનો વ્યાપાર હોય છે તો બીજી ચાર ઇન્દ્રિયનો વ્યાપાર લબ્ધ થઈ જાય છે. અહાહા!
અભાવ નથી થતો, અભાવ (નથી થતો) તેની શક્તિ રહે છે જાણવાની, જાણવાનો વ્યાપાર બંધ થઈ ગયો.
પણ જાણવાની શક્તિ તો રહે છે, ક્ષાયોપશમ તો એટલું રહે છે જાતું નથી.
પોતાના-પોતાના વિષયમાં વ્યાપારભાવથી જે વિષયોમાં ખંડ-ખંડ ગ્રહણ કરે છે. અહાહા!
જે ઇંદ્રિયજ્ઞાન છે ને એક-એક વિષયને જાણે છે તો જ્ઞાન જ ખંડ થઈ ગયો, અખંડ ન રહ્યો.
જ્ઞેયથી જ્ઞેય આન્તર, જ્ઞેય આન્તર, વારંવાર એમ ફરે છે ઇંદ્રિયજ્ઞાન. અહાહા!
ઇંદ્રિયજ્ઞાનમાં સ્થિરતા નથી આવતી. તેનો સ્વભાવ જ અસ્થિર છે, ચંચળ છે. શું કહ્યુ? ઇંદ્રિયજ્ઞાન ભાવઈન્દ્રિયનો સ્વભાવ જ ચંચળ છે.
અહીં બેઠો અને આ ચાલે છે ૩૧ ગાથા અને ક્યારે પરદેશનો વેપારનો વિચાર આવી જાય, ક્યારે કુટુંબનો, ક્યારે ઉઘરાણીનો, ક્યારે શું, ક્યારે શું, એમ એમ ચંચળ છે ઇંદ્રિયજ્ઞાન અહાહા!
અતીન્દ્રિયજ્ઞાન તો સ્થિર છે, ચંચળતા એમાં નથી.
ભગવાનઆત્મા તો અચળ છે, સ્થિર છે પણ તેના આશ્રયથી થયું જે અતીન્દ્રિયજ્ઞાન, સમ્યકજ્ઞાન, સ્વસંવેદનજ્ઞાન તે પણ સ્થિર છે કારણ કે તેનો વિષય સ્થિર છે.
તેના વિષય (સ્થિર છે) અને ભાવઈન્દ્રિયનો વિષય અસ્થિર છે.
ભાવઈન્દ્રિયનો વિષય (અસ્થિર છે) તો અસ્થિરના લક્ષે અહીં પણ અસ્થિરતા થઈ જાય છે, એમ નિમિત નૈમિતિક સબંધ બને છે.
છે પોતાની યોગ્યતાથી, છે તો પોતાની સ્વતંત્ર યોગ્યતાથી અહીં ફેરફાર થયો તો તેના કારણથી (અહિયાં) ફેરફાર થાય છે એમ નથી.
વિષયોને ખંડખંડ ગ્રહણ કરે છે - જ્ઞાનને ખંડ-ખંડ રુપ બતાવે છે. જ્ઞાનને ખંડ-ખંડ રુપ બતાવે છે.
એનું શું અર્થ છે ને પહેલા તેને જાણ્યું તો એ ખંડ જ્ઞાન થઈ ગયું, પછી તેને જાણ્યું,
પછી તેને જાણ્યું તો જ્ઞાન-જ્ઞેય ખંડ-ખંડ રુપ અનેક છે, જ્ઞેય અનેક છે તો અનેકના લક્ષથી જ્ઞાનની પર્યાય પણ ખંડ-ખંડ થાય છે. અહાહા!
એવું જ્ઞાન, જ્ઞેય જ્ઞાનનો ખંડ-ખંડ છે, એવી પ્રસિદ્ધિ કરે છે. જ્ઞાનને ખંડખંડરુપ બતાવે છે. જ્ઞેયના સંબધથી.
એવી ભાવઇન્દ્રિયને, પ્રતિતિમાં આનેવાળી, હવે પ્રતીતિનો વિષય આયા.
શ્રદ્ધાનો વિષય આયા. ઇંદ્રિયજ્ઞાન જિતવામાં શ્રદ્ધા બળવાન હોય છે. જ્યારે શ્રદ્ધા બળવાન હોય છે અંદરમાંથી ત્યારે ખંડજ્ઞાન જીતાય જાય છે.
કેવી રીતે જીતવું? કે હું પરને જાણતો નથી એમ અંદરમાંથી, અંદરમાંથી શ્રદ્ધાનો બળ આવે છે.
પહેલા વિકલ્પઆત્મક બળ આવે છે. વ્યવહાર શ્રદ્ધા પ્રગટ થઈ જાય છે કે હું પરને જાણવાળો (નથી) અહાહા!
તો તે જે ઉપયોગ બહાર ફરતો હતો તે ક્યાંથી વ્યાવ્રત થઈ જાય. વ્યાવ્રત સમજ્યાં? પાછો જાય છે.
એમ એક વખત એ શાંતિભાઈનો દિકરો છે, તત્વનો અભ્યાસી, રુચિવાળો, પંકજ એનું નામ છે. એની સાથે ચર્ચા થઈ.