આ સમયસારજી પરમાગમ શાસ્ત્ર છે. તેની ૩૧ નંબરની ગાથા છે.
અનંત-અનંત કાળ વીત્યો, ભૂતકાળની વાત છે.
એની પાસે - અજ્ઞાનીની પર્યાયમાં ઉત્પન્ન તો થાય છે ઉપયોગ,
પણ જ્યારે ઉપયોગ લક્ષણ ઉત્પન્ન થાય છે, ત્યારે તે ઉપયોગનું લક્ષ, દ્રવ્યેન્દ્રિય પર જાય છે.
કારણકે જેમ ઈંદ્રિયજ્ઞાન, ભાવેન્દ્રિય એમ દ્રવ્યેન્દ્રિય પણ સાથે અનંતકાળ થી છે.
શરીર પરિણામને પ્રાપ્ત એટલે શરીરનો નોકર્મનો એક ભાગ (પાર્ટ ), એનું નામ દ્રવ્યેન્દ્રિય છે.
અને દ્રવ્યેન્દ્રિય ના લક્ષથી જે જ્ઞાન ઉપયોગ થાય છે, એનું નામ ભાવેન્દ્રિય છે.
પ્રગટ તો થાય છે ઉપયોગ. અંદરમાં થી ભાવેન્દ્રિય નથી આવતી.
એમ અંદરમાં થી રાગ નથી આવતો. ભગવાન આત્મા રાગની ખાણ નથી.
એમ અતીન્દ્રિય જ્ઞાનમયી ભગવાન આત્મા અતીન્દ્રિયજ્ઞાનનો કંદ છે, ભાવેન્દ્રિયનો કંદ નથી.
તો જે ભાવેન્દ્રિય પ્રગટ થાય છે, એનું મૂળ કારણ તો,
ઉપયોગ પ્રગટ થાય છે. ઉપયોગનો દુરુપયોગ કરે છે તો ભાવેન્દ્રિય બની જાય છે.
અને ઉપયોગનો સદુપયોગ કરે તો અતીન્દ્રિયજ્ઞાન થઈ જાય છે.
ઉપયોગ તો સામાન્ય પ્રગટ થાય છે બધાને. સમય એક છે.
પહેલા સમયમાં ઉપયોગ પ્રગટ થાય છે અને બીજા સમયમાં ભાવેન્દ્રિય બની જાય છે, એમ નથી.
એક સમયમાં જ્યારે ઉપયોગ પ્રગટ થાય છે, એ જ સમયમાં, એનું લક્ષ પર (દ્રવ્ય) પર જાય છે,
કર્મ નોકર્મ પર જાય છે, તો ઉપયોગનો દુરુપયોગ થઈ ગયો, તો ભાવેન્દ્રિય થઈ ગઈ
અને ભાવેન્દ્રિય થી જે પરને જાણે છે, તો એમાં પોતાપણું કરી લે છે એ ભાવેન્દ્રિયનો ધર્મ છે.
ધર્મ એટલે આદત. ધર્મ એટલે આદત. એને આદત જ છે કે જેને જાણે એને પોતાનું માને જ છે, માન્યા વિના રહેતો નથી.
તો જ્યારે કોઈ જ્ઞાની એને મળે છે, સમર્થ આચાર્ય એવી ૩૧ મી ગાથા સામે આવે,
એને કહે કે તુ ભાવેન્દ્રિયને જીતી લે.
ભાવેન્દ્રિયને જીતવાથી મોહનો ક્ષય થઈ જાય છે,
મિથ્યાત્વનો નાશ થઈ જાય છે, સંસારનો અભાવ થઈ જાય છે.
એક સમયમાં સંસાર, પૂર્વ પર્યાયમાં સંસાર હતો, ઇન્દ્રિયજ્ઞાન,
અને ઈંદ્રિયજ્ઞાન ક્રોધાદિને જાણતા સમયે ક્રોધ મારો, એવું માનતો હતો, પૂર્વ પર્યાય સુધી.
પરંતુ જ્યારે ઈંદ્રિયજ્ઞાનને જીતવાની કળા,
કોઈ જીવને તો નૈસર્ગિક પોતાની મેળે થાય છે અને કોઈ જીવને કોઈ ના બોધથી પ્રગટ થાય છે.
અધિગમજ અને નૈસર્ગિક બે પ્રકારના સમ્યકદર્શન હોય છે.
તો જ્યારે પોતાની મેળે ન ખ્યાલમાં આવે
અને કોઈ જ્ઞાની એ વિધિ દેખાડે ઇંદ્રિયજ્ઞાન પર વિજય કરવાની,
તો ફરમાવે છે, અહીં આચાર્ય ભગવાન કે જે ભાવેન્દ્રિય પ્રગટ થઈ રહી છે, એ દોષ છે ગુણ નથી.
એ જ સંસારનું બીજ છે. દોષ છે.
શાસ્ત્રજ્ઞાન પ્રગટ થાય છે, એ ગુણ નથી, દોષ છે.
જો ઈંદ્રિયજ્ઞાન દોષ છે, તો શું શુભભાવ ગુણ હોઈ શકે?
એ તો પ્રગટરૂપ કષાય છે. એ તો પ્રગટરૂપ કષાય છે.
કષાય છે એ ધર્મ છે કે અધર્મ?
બસ ત્યાં ઝગડો થાય છે કે કષાય કહો, ત્યાં સુધી તો વાંધો (પરેશાની) નહીં.
પણ ન્યાયની વાત છે ને. કષાય હૈ, તો કષાય છે, તો એ ધર્મ છે કે અધર્મ.
વીતરાગભાવ તો છે નહીં. સમજ્યા? વીતરાગભાવ છે? છે નહીં. તો વીતરાગભાવ ધર્મ છે, તો રાગ અધર્મ છે.
આપો આપ (પોતાની મેળે ) આવી ગયો.
અને એ અધર્મમાંથી મોક્ષમાર્ગ પ્રગટ થાય છે? ન થાય. આહાહા!
તો કષાયને જોવાનું બંદ કરી દે, કરવાનું તો બંદ કરી દે, તારા સ્વભાવમાં છે જ નહીં.
હવે કષાયને જોવાનું બંદ કરવાની વિધિ,એનું નામ જીતેન્દ્રિય જીન કહેવાય છે.
ક્રોધ કષાય આવ્યો, ભજનમાં કહ્યું હતું,
ક્રોધ પણ ઉત્પન્ન થાય છે અને ઉપયોગ પણ પ્રગટ થાય છે.
સાથે બે પ્રગટ થાય છે, એવું મોક્ષમાર્ગ પ્રકાશકમાં પણ કહ્યું.
સમયસારની ૨૯૪ મી ગાથામાં પણ એ વાત, આચાર્ય ભગવાને કહી છે.
ચૈત્ય ચેતક ભાવ એક સમયમાં પ્રગટ થાય છે.
ચૈત્ય એટલે ક્રોધ, ચૈત્ય એટલે જ્ઞેય, અને ચેતક એટલે જ્ઞાન.
ચૈત્ય ચેતક ભાવ એક સમયમાં પ્રગટ થાય છે, પણ એકરૂપ હોતો નથી.
ઉપયોગ પણ પ્રગટ થાય છે અને ક્રોધ પણ પ્રગટ થાય છે. રાગ પ્રગટ થાય છે.
તે જ સમયે જો ભેદજ્ઞાન કરે તો આત્મા, કે રાગ જાણવામાં આવ્યો, રાગ જાણવામાં આવી રહ્યો છે, તો એનું નામ અજ્ઞાન છે.
રાગની કર્તાબુદ્ધિ એ તો પ્યોર અજ્ઞાન છે. એમાં તો કોઈ પ્રશ્ન જ નથી રહેતો.
પણ રાગ જાણવામાં આવ્યો, આહાહા! એ પણ અજ્ઞાન છે.
કારણકે રાગને જાણવાના સમયે જ્ઞાન જાણવામાં આવી રહ્યું હતું.
પણ જ્ઞાન જાણવામાં આવ્યું એ ભૂલી જાય છે, અને રાગ જાણવામાં આવ્યો, આહાહા! બહિર્મુખતા થઈ ગઈ.
હવે આવી સ્થિતિ અનંત કાળથી ચાલી આવી છે.
હવે એ ઇન્દ્રિયજ્ઞાનને જીતવું, જ્યારે જીતશે આત્મા, ત્યારે એક અતીન્દ્રિયજ્ઞાન નવું પ્રગટ થાય છે.
એ કેવી રીતે જીતાય?
કે જ્યારે રાગ જાણવામાં આવે છે, તો ધર્માત્મા ફરમાવે છે કે
જ્ઞાનમાં જ્ઞાનત્વ પણ છે અને જ્ઞાનમાં જ્ઞેયત્વ પણ છે.
જ્ઞાનમાં જ્ઞાનત્વ પણ છે અને જ્ઞેયત્વ પણ છે.
અને રાગમાં એકલું જ્ઞેયત્વ છે, અને જ્ઞાનત્વ નથી.
એ તો સીધી વાત છે. ત્યાં સુધી તો હાં આવે છે કે નહીં. બરાબર સારું!
હવે જે જ્ઞાનમાં જ્ઞાનત્વ છે અને જ્ઞેયત્વ છે,
તો જ્ઞાનમાં જે જ્ઞેય છે જ્ઞાન, પોતાથી, એ તને જાણવામાં નથી આવતો? થોડો વિચાર કર.
મારી વાતનો જરા પ્રયોગ કર. જો ફાયદો થાય, આ જાંગડ (પાછું આપવાની શર્તવાળું) માલ છે મારો.
જાંગડ માલ કપડાંની દુકાનવાળા જાંગડ આપે છે.
કે પાંચ સાડી લઈ જાઓ, જે પસંદ આવે એ રાખી લેજો નહીં તો પાછી આપી દેજો.
એવું હીરાનો વેપારમાં પણ મેં જોયું, જાંગડ પેકેટ આપે છે.
આ હીરાના વ્યાપારી બે બેઠાં છે, તમારી પાસે, એક મધુભાઈ, શાંતિભાઈ. આહાહા!
તો એ આચાર્ય ભગવાનને ખાત્રી છે,
આચાર્ય ભગવાનને તો ખાત્રી છે કે મારો માલ તો પાછો આવવાનો નથી.
આહાહા! તો સાચો ઘરાક તો માલ ખરીદી લે છે.
જ્ઞાનીયે કહ્યું કે તારા જ્ઞાનમાં જ્ઞાનત્વ છે અને જ્ઞેયત્વ છે, તો જ્ઞાનમાં જરા રોકા,
કે રાગ જાણવામાં આવે છે જરા એનું લક્ષ ગૌણ કર, લક્ષ છોડી દે, ત્યાંથી લક્ષ છોડી દે.
રાગ નથી છોડવાનો. કારણકે રાગનો કર્તા પણ નથી, તો એને ત્યાગતો પણ નથી. આહાહા!
કર્તા હોય, તો તો રાગનો ત્યાગ હોય. તો કર્તા તો છે જ નહીં. પરિણામનો કર્તા તો પરિણામ છે.
ભલે હોય રાગ, પરંતુ રાગ પરથી તારી દ્રષ્ટી હટાવી દે.
રાગ જાણવામાં આવે છે, દુ;ખ જાણવામાં આવે છે.
માથાનો દુખાવો થયો, પેટમાં દુખાવો થયો. આહાહા!
દુખ જાણવામાં આવે છે તે દુખી થઈ જાય છે.
તને દુખ જાણવામાં નથી આવતું, ખરેખર તો જ્ઞાન જાણવામાં આવે છે.
કારણકે જ્ઞાનમાં જ્ઞાનત્વ પણ છે અને જ્ઞેયત્વ પણ છે.
તો જ્ઞેયત્વ હોવાથી, જ્ઞાન પ્રતિ સમય જાણવામાં આવી રહ્યું છે.
જો એમાં જ્ઞેયત્વ ન હોત, તો તો જ્ઞાન જાણવામાં ન આવત, તો તો બરાબર છે.
પરંતુ બે ધર્મ યુગપત એક સમયમાં છે. એક સમયમાં બે ધર્મ છે.
તો આચાર્ય ભગવાન ફરમાવે છે કે પહેલા ઇન્દ્રિયજ્ઞાનથી, માનસિકજ્ઞાનથી નિર્ણય તો કર
કે, જ્ઞાન જાણવામાં આવી રહ્યું છે કે રાગ જાણવામાં આવી રહ્યું છે?
જરા રોકાઈ જા, રોકાઈને વિચાર કર, પ્રયોગ કર.
તો એણે પ્રયોગ કર્યો શિષ્યે કે આ મને ખરેખર તો જ્ઞાન જાણવામાં આવી રહ્યું છે.
જરા ટક્યો જ્ઞાન પર, ત્યાંથી લક્ષ હટી ગયું, ઇંદ્રિયજ્ઞાનનો વ્યય થઈને અતીન્દ્રિયજ્ઞાન પ્રગટ થાય છે.
એનું નામ ઈંદ્રિયજ્ઞાનનું જીતવું છે. પર્યાયાર્થિક ચક્ષુ બંદ થઈ ગઈ.
શું કહ્યું? શાસ્ત્રિય ભાષા. શાસ્ત્રિય ભાષા શું છે?
કે જે રાગને જાણતો હતો, તે એણે બંદ કરી દીધું.
એટલે જ્યારે જ્ઞાન જાણવામાં આવે છે, ત્યારે રાગ જાણવામાં નથી આવતો.
તો તર્ક કરે છે, કુતર્ક. અજ્ઞાની બહુ કુતર્ક કરે કે ભાઈસાહેબ! ભલે જ્ઞાન જાણવામાં આવે, કાઈં વાંધો નહીં.
પણ રાગને જાણવાનું બંદ કરવાનું કેમ ક્યો છો? કારણકે સ્વ-પરપ્રકાશક છે, સમજાણું? કુતર્ક!
કે જ્ઞાનને પણ જાણું અને રાગને પણ જાણું,
તો આમાં ઈંદ્રિયજ્ઞાન જીતી શકાશે અને અતીન્દ્રિયજ્ઞાન પ્રગટ (થઈ જશે). ક્યારેય નહીં થાય.
એક ઉપાદેય છે અને એક હેય છે.
બે પર દ્રષ્ટિ જાય તો અનુભવ નહીં થાય. તો સર્વથા બંદ કરી દે જાણવાનું.
જો જાણવાનું સર્વથા બંદ કરીશ તો એકલું સ્વ-પ્રકાશક જ્ઞાન થશે.
શાસ્ત્રિય ભાષા એવી છે કે પર્યાયાર્થિક ચક્ષુ સર્વથા બંદ કર્યા
તો એકલા ઉઘાડેલા (ખુલ્લા) ઉઘાડેલા (ખુલ્લા) દ્રવ્યાર્થિક ચક્ષુ વડે, એકલું જ્ઞાયક તત્વ જાણવામાં આવે છે.
તે ટાઈમ રાગ જાણવામાં આવતો નથી. કારણકે આત્મામાં રાગ છે નહીં.
જે આત્મામાં છે, તે જાણવામાં આવે છે. જે આત્મામાં રાગ નથી, તે જાણવામાં આવતુ નથી. ન્યાય સમજ્યા?
જાણવું બંદ થયું એનું કારણ શું? કે જ્ઞાયકમાં રાગ નથી. એટલે રાગ જાણવામાં આવ્યો નહીં.
એવી રીતે સ્વપ્રકાશક જ્ઞાનની અંદર અનુભૂતિ થાય છે.
પછી, બહાર આવે છે, રાગ પણ ઉત્પન્ન થાય છે.
યથાખ્યાત ચારિત્ર છે નહીં, નબળાઈ પણ છે, અને પર્યાયની યોગ્યતા પણ થોડી, થોડા સમય સુધી રહે છે.
જો જ્ઞાન રાગને જાણે, તો જાણેલો પ્રયોજનવાન એકલા રાગને જ્ઞાન જાણતું નથી.
પહેલા તો એકલા રાગને જાણતો હતો. અનુભવ પછી એકલા રાગને જ્ઞાન જાણતું નથી.
જે સમયે રાગ જ્યારે જાણવામાં આવે છે તેજ સમયે જ્ઞાયક જાણવામાં આવી રહ્યો છે.
તે સ્વપરપ્રકાશક જ્ઞાન, સ્વપરપ્રકાશક જ્ઞાન જાણવામાં આવે છે.
રાગ જાણવામાં નથી આવતો. કહેવાય છે કે રાગને જાણ્યો.
ફરીને, કે અનુભવમાં તો એકલો સ્વપ્રકાશક જ્ઞાન છે.
સ્વપ્રકાશક લક્ષણ થી આત્મા લક્ષિત થાય છે, આવી નિયમસાર શાસ્ત્રની શુદ્ધોપયોગ અધિકાર ની ૧૬૫ ગાથા છે, ઘેર જઈને જોઈ લેજો.
અને શ્રુતજ્ઞાન વડે કેવળ શુદ્ધાત્માને જાણે છે,એનું નામ નિશ્ચય શ્રુતકેવળી છે.
અને શુદ્ધનય દ્વારા જ શુદ્ધાત્મા નો અનુભવ થાય છે.
બધે ઠેકાણે આ સ્વપ્રકાશક નીકળે છે. સ્વપ્રકાશકપૂર્વક સ્વપરપ્રકાશક હોય છે.
સ્વપ્રકાશકનો જન્મ થતો નથી, તો સમ્યક પ્રકારથી સ્વપરપ્રકાશક પ્રમાણ ઉત્પન્ન થતો નથી.
તો જ્યારે રાગ જાણેલો પ્રયોજનવાન લખ્યું, તો ત્યાં પણ એ જ્ઞાનમાં આત્મા તો જાણવામાં આવી રહ્યો છે,
અને પ્લસ, પ્લસ રાગ પણ જાણવામાં આવે છે. પરંતુ એ રાગને જાણે છે એમ છે નહીં.
રાગ સબંધી અને આત્મા સબંધી એવી જ્ઞાનની પર્યાય સ્વપરપ્રકાશક પ્રગટ થાય છે. એ જ્ઞાનની પર્યાયને જ્ઞાન જાણે છે.
તો કહેવાય છે કે રાગને પણ જાણ્યું, ખરેખર તો જ્ઞાનને જાણે છે. આહાહા!
વિષય બદલાઈ ગયો. આહાહા!
પહેલા રાગને જાણતો હતો તો પણ રાગને જાણે એમ નથી, પણ ઉપચારથી કહેવાય છે નિમિત જોઈને!
નિમિત જોઈને એમ કહેવાય છે કે રાગ ને જાણે છે. ખરેખર તો એ જ્ઞાનની પર્યાયમાં દ્વિરુપતા હોય છે
સ્વપરપ્રકાશક જ્ઞાનની પર્યાયનું સામર્થ્ય, એ જ્ઞાનની પર્યાયનું સામર્થ્ય જાણવામાં આવે છે.
આહાહા! એવી સવિકલ્પ દશામાં જાણેલો પ્રયોજનવાન છે.
તો પહેલા તો, જ્યારે આ જ્ઞાન રાગને જાણવાનું બંદ કરે છે, તો જ્ઞાન અંતર્મુખ થઈને જ્ઞાયકને જાણી લે છે,
એનું નામ જીતેન્દ્રિય જીન કહેવાય છે. એ વાત શજમાં ચાલી હતી, ફરીથી અત્યારે પણ કહી.
હવે ભાવેન્દ્રિયનું જીતવું આમાં આવ્યું, એમ ઓગણપચાસ (૪૯) મીં ગાથામાં ભાવેન્દ્રિયનું જીતવું આવે છે.
એકત્રીસ (૩૧) છે ને, આ ઓગણપચાસમીં (૪૯) ગાથા છે. ઓગણપચાસ (૪૯) ગાથામાં ભાવેન્દ્રિયની વાત છે.
પોતાના સ્વભાવની દ્રષ્ટિ થી જોવામાં આવે તો , ત્રિકાળ સામાન્ય ચિદાનંદ આત્માની દ્રષ્ટિ થી જોવામાં આવે તો,
પર્યાયની દ્રષ્ટિ કરીને દ્રવ્ય સ્વભાવની તરફ વળીને જોવામાં આવે તો, આહાહા!
તેના એટલે આત્માના ક્ષાયોપશમિક ભાવનો પણ અભાવ હોવાથી ,આહાહા! ક્ષાયોપશમ ભાવ આત્મામાં છે નહીં.
ત્રિકાળી દ્રવ્યમાં ક્ષાયોપશમ ભાવ છે નહીં. હોવાથી ,પ્રશ્ન જ એવો છે.
પરમાર્થ જીવનું સ્વરૂપ પૂછ્યું છે અને એનું લક્ષણ શું છે?
હોવાથી, એ ભાવેન્દ્રિયના આલંબનથી પણ રસ નથી ચાખતો, માટે અરસ છે. ૪.
દ્રવ્યેન્દ્રિયના અવલંબનથી તો રસનું જ્ઞાન થતું નથી. રસનું જ્ઞાન નથી થતું.
પણ જ્યાં જીભ છે, દ્રવ્યેન્દ્રિય ત્યાં એનો ઉઘાડ પણ એક છે, ભાવેન્દ્રિય.
ભાવેન્દ્રિય - ક્ષયોપક્ષમ જ્ઞાન.
એ ક્ષયોપક્ષમ જ્ઞાનનો જ અભાવ છે એટલે આત્મા, ભાવેન્દ્રિય દ્વારા રસને જાણતો નથી.
રસને જાણવાનું સાધન દ્રવ્યેન્દ્રિય તો છે જ નહીં, પણ ભાવેન્દ્રિય પણ છે નહીં.
એ અતીન્દ્રિયજ્ઞાનથી આત્માને જાણતા-જાણતા રસને જાણી લે છે. આહાહા!
અનુભવ વગરનાને જરા મૂશ્કેલ તો લાગે સમજ્યાં? પણ વસ્તુસ્થિતિ તો આવી જ છે. આહાહા!
ભાવેન્દ્રિયના આલંબનથી પણ રસ નથી ચાખતો એટલે અરસ છે.
સકલ વિષયોના વિશેષોમાં સાધારણ એવી એક જ સંવેદનપરિણામરૂપ તેનો સ્વભાવ હોવાથી
તે કેવળ એક રસવેદનાપરિણામને પામીને રસ ચાખતો નથી એટલે અરસ છે.
એક-એક ઈંદ્રિયને જાણે રસને અને બીજા ભાવને ન જાણે એવો આત્માનો સ્વભાવ નથી.
યુગપત એક સમયમાં જ્યારે અતીન્દ્રિયજ્ઞાનથી આત્મા ને જાણ્યો તો એવો શ્રુતજ્ઞાનનો એક સ્વભાવ છે
અતીન્દ્રિય શ્રુતજ્ઞાનનો, આહાહા! ભાવશ્રુતજ્ઞાન નો એવો સ્વભાવ છે (કે) જેણે આત્માને જાણ્યો, એણે સર્વ જાણી લીધું.
પાંચ ઇન્દ્રિયના વિષયનું પણ એકને જ્ઞાન, એમ શ્રીમદ રાજચંદ્દજી એ કહ્યું છે,
પાંચ ઇન્દ્રિયના વિષયનું પણ, એક ને જ્ઞાન થઈ જાય છે.
ઈંદ્રિયજ્ઞાન નબળું છે, અતીન્દ્રિયજ્ઞાન બળવાન છે. એ તો કેવળજ્ઞાનનો અંશ, અવયવ છે. આહાહા!
એ શ્રુતજ્ઞાનમાં ભૂત, ભવિષ્ય, વર્તમાન ત્રણ કાળ, ત્રણ લોકના પદાર્થ એમાં પ્રતિભાસિત થાય છે.
એટલી (શ્રુતજ્ઞાનની ) તાકાત છે. ભલે ઉપયોગાત્મક ન હો, પ્રત્યક્ષ પરોક્ષનો તફાવત હો ભલે.
તો પણ સર્વ જ્ઞેય એ જ્ઞાનમાં પ્રતિભાસ થઈ ગયા. ભૂત, ભવિષ્ય, વર્તમાન.
ચમત્કારિક વાત છે, ભાવશ્રુતજ્ઞાનની વાત ચમત્કારિક છે. આહાહા!
સહન ન થાય એવી વાત છે, સહન સમજ્યાં? પચાવી ન સકે, (એવી વાત છે ). આહાહા!
હેં અચ્છા! પડકાર આવ્યો કે પચસે ખુલ્લા દિલથી કહી દયો આજે તો. આહાહા!
અહીનું પાણી પાચક છે. ભાઈસાહેબ બોલે છે કે, આહાહા! અહીનું પાણી પાચક છે.
તો શ્રુતજ્ઞાનની તાકાત એટલી છે કે ત્રણ કાળ ત્રણ લોક ભૂત, ભવિષ્ય, વર્તમાનના પદાર્થનું આ શ્રુતજ્ઞાનમાં પ્રતિભાસ થઈ રહ્યુ છે.
એમાં એક ૪૭ નય છે પ્રવાચનસારની, એમાં ૧૪ માં નમ્બરની દ્રવ્ય નય છે.
૧૪ મીં એક દ્રવ્ય નય છે. તો નયનો વિષય નિક્ષેપ હોય છે, શ્રુતજ્ઞાન છે ને.
તો એનો વિષય, જ્ઞેયનો એક ભાગ, એને નિક્ષેપ કહેવાય છે.
તો એ શ્રુતજ્ઞાનમાં ભૂતની પર્યાય, પોતાની અને પરની, ભવિષ્યની પર્યાય, પોતાની અને પરની, ક્યારેક-ક્યારેક પ્રત્યક્ષવત દેખાય છે.
જ્ઞાની ગંભીર છે કહેતો નથી કોઈને.
ખ્યાલમાં આવી ગયું ,ઓહો! આ તો અલ્પકાળ માં સિદ્ધ થવાનો છે.
આહાહા! આ તો ચક્રવર્તી થવાનો છે. આ જીવ તો તીર્થંકર થવાનો છે.
એવો શ્રુતજ્ઞાનમાં બીજા જીવનો પણ ખ્યાલ આવી જાય છે. આહાહા!
એવું બધુ વ્યાખ્યાન પણ છપાઈ ગયું છે. ગુરુદેવના વ્યાખ્યાનમાં છે, બધી વાત.
ગુરુદેવ ઉપર શ્રદ્ધા રાખવી જોઈએ જ્ઞાની ઉપર (શ્રદ્ધા રાખવી જોઈએ) આહાહા!
એવી શ્રુતજ્ઞાનની તાકાત, એક સમયના જ્ઞાનની તાકાત અને જ્ઞાનગુણની તાકાત,
અને ગુણી પરમાત્માની તાકાત, એની તો વાત શું કરીએ? ઓહોહો!
એક શ્રુતજ્ઞાનનો મહિમા આવે ને તો (પૂરા) આત્માની મહિમા આવી જાય, કેટલી શક્તિનો પિંડ છે સામર્થ્યવાન આત્મા.
તો એક સમયમાં લખે છે આચાર્ય ભગવાન,
સર્વ વિષયોના વિશેષોમાં સાધારણ એક જ્ઞાન ની અતીન્દ્રિયજ્ઞાનની પર્યાયમાં બધું જણાઈ (જાણવામાં આવી) જાય છે.
સંવેદન પરિણામરૂપ એનો સ્વભાવ હોવાથી એ ફક્ત એક રસને ચાખી, જાણતા નથી, બધાને જાણી લે છે.
પામીને રસને નથી ચાખતો, એટલે અરસ છે.
તેને સમસ્ત જ્ઞેયોનું જ્ઞાન થાય છે, સમસ્ત જ્ઞેયો લિખા. કયાં લિખા?
અનુભવીને સમસ્ત જ્ઞેયોનું જ્ઞાન થાય છે.
ઉપયોગાત્મક પ્રતિભાસ એ હમણાં નહીં લેવુ, ઉપયોગાત્મક નથી, ઉપયોગાત્મક તો કેવળજ્ઞાનમાં પ્રત્યક્ષ છે.
અને એને ઉપયોગાત્મક ક્યારેક-ક્યારેક થઈ જાય છે. તો ખ્યાલ આવી જાય છે.
એમ શ્રીમદ રાજચંદ્રજી અને વાંદરો બેઠા હતો, વાંદરો, વાંદરો, શું કહે છે?
વાંદરો, કહ્યું ઉતાવળ (જલ્દી) નહીં કર મોક્ષ જવા માટે. એટલેકે મોક્ષગામી તો તું છે.
વાંદરાને આહાહા! શ્રુતજ્ઞાન કોઈ અચિંનત્ય શ્રુતજ્ઞાનની આત્મજ્ઞાનની તાકાત છે.
તો આમાં લખ્યું છે તેને સમસ્ત જ્ઞેયોનું જ્ઞાન થાય છે , સમસ્ત સ્વપર બન્ને.
સકલ જ્ઞેયજ્ઞાયકના તાદાત્મ્યનો (-એકરૂપ થવાનો) નિષેધ હોવાથી રસના જ્ઞાનરૂપે પરિણમતાં
છતાં પણ પોતે રસરૂપે પરિણમતો નથી માટે અરસ છે.
રસનું જ્ઞાન થયું, પણ જ્ઞાન રસરૂપે થતું નથી, અરસ છે.
રસનું જ્ઞાન થયું તો જ્ઞાન ખાટ્ટુ થઈ ગયું, એવું છે નહીં.
રસનું જ્ઞાન એની સ્વચ્છતા છે, એ જ્ઞેય છે, અહી જ્ઞાન છે, રસનું જ્ઞાન થયું, તો પણ જ્ઞાન ખાટ્ટુ થતું નથી.
એટલેકે અરસરૂપ રહે છે. રસરૂપ થતું નથી.
રસનું જ્ઞાન થયુ તો પણ રસની સાથે,જ્ઞાન નું અનન્ય તાદાત્મ્ય સંબધ નહીં હોવાથી, નહીં હોવાથી, જ્ઞાન રસરૂપ થતું નથી.
આહાહા! માલ ભર્યો છે, માલામાલ છે આમાં તો. જેની જેટલી શક્તિ,એટલું એ સમયસારમાંથી કાઢી શકે છે.
એની ઉપર વ્યાખ્યાન નીકળી ચૂક્યા છે. ૧૧ ભાગ, ૧૧ ભાગ (નીકળી ચૂક્યા છે).
૩૧ પણ, ૪૯ ગાથા બધુ નીકળી ચૂક્યું છે. હવે અહી ભાવેન્દ્રિયનું જીતવું થઈ ગયું.
હવે આ ત્રીજો બોલ છે. ભાવેન્દ્રિયનો જે વિષય છે, એને જીતવાની વાત છે.
ગ્રાહ્ય-ગ્રાહક,ગ્રાહ્યગ્રાહકલક્ષણવાળા સંબંધની નિકટતા થી ગ્રાહ્ય અને ગ્રાહક, જ્ઞાતા અને જ્ઞેય
જ્ઞાતા જાણવાવાળો અને એ જણાય (જાણવામાં આવી) જાય છે, જ્ઞેય.
ગ્રાહ્યગ્રાહકલક્ષણવાળા, ગ્રાહ્ય, ગ્રાહક લક્ષણ તો આત્માનો છે અને ગ્રાહ્ય લક્ષણ જ્ઞેયનો છે.
જ્ઞેય અને જ્ઞાયક, જ્ઞાતા અને જ્ઞેય અહીં જ્ઞાતા છે અને એ જ્ઞેય છે.
એમ સંબંધની નિકટતાને લીધે નિકટ છે. જ્ઞાતા અને જ્ઞેય નિકટવર્તી છે, એક પદાર્થ નથી.
આહાહા! નિકટનો અર્થ બે જુદા જુદા છે, નિકટનો અર્થ શું? નિકટ શબ્દનો દ્યોતક છે જુદા જુદા.
નિકટતાને લીધે જેઓ પોતાના સંવેદન (અનુભવ) સાથે પરસ્પર એક જેવા થઈ ગયેલા દેખાય છે, દેખાય છે.
જ્ઞેય અને જ્ઞાન એક થતાં નથી, એક નિકટ છે ને. નિકટ છે તો એક જેવા દેખાય છે. આહાહા!
જેમ ક્રોધ અને જ્ઞાન, જ્ઞાન તો જ્ઞાયક છે અને ક્રોધ જ્ઞેય છે અત્યંત નિકટ દેખાય છે.
તો પણ એવી ભાવેન્દ્રિયો વડે ગ્રહણ કરાયેલા ,જે ઇંદ્રિયજ્ઞાનમાં જે પદાર્થ જ્ઞેય જાણવામાં આવ્યો,
અતિ નિકટ છે, એક જેવા લાગે છે તો આવતા જે ઇન્દ્રિયોના વિષયભૂત સ્પર્શાદિ પદાર્થોને,
ઇન્દ્રિયોનો જે વિષય છે સ્પર્શ, રસ, ગંધ, વર્ણ, શબ્દ, પાંચ ઈંદ્રિયનો વિષય,
વિષયભૂત સ્પર્શ આદિ પદાર્થોને પોતાની ચૈતન્ય ની શક્તિને સ્વયમેવ અનુભવમાં આવતી,આહાહા!
જ્ઞેય અને જ્ઞાતા અને જ્ઞાન, જ્ઞાતા, અને જ્ઞેય, જે નિકટવર્તી છે, એનો સંબંધ તોડે છે, આત્મા.
શું કહ્યું? આ જ્ઞાતા અને ક્રોધાદિ જ્ઞેય, દેહાદી જ્ઞેય, એવો નિકટવર્તી સંબંધ હોવા છતાં,
ચૈતન્ય શક્તિની સ્વયમેવ જ અનુભવમાં આવતી અસંગતા દ્વારા, આત્મા અસંગ છે.
આત્મા અસંગી હોવાથી એ ક્રોધનો સંગ એમા આવતો નથી. આહાહા!
આત્મા અસંગી છે, ઈંદ્રિયજ્ઞાન સંગવાળું છે. શું કહ્યું?
ઈંદ્રિયજ્ઞાન તો સંગવાળું છે. પણ ભગવાન આત્મા છે, એ તો અસંગી છે પરમાત્મા,
એવી ચૈતન્ય શક્તિની સ્વયમેવ, આહાહા! સ્વયમેવ શબ્દ બહુ આવ્યો છે. પોતાની મેળે.
સ્વયમેવ એટલે પોતાની મેળે. આહાહા!
અનુભવમાં આવતી એટલે જાણવામાં આવતી અસંગતા દ્વારા સર્વથા પોતાથી અલગ કરી. આહાહા!
જે જ્ઞાતા જ્ઞેયના સંબંધ થી જ્ઞેય જ્ઞાયકનો સંકરદોષ થતો હતો.
જ્ઞેય અને જ્ઞાયક જુદા જુદા હોવા છતાં ભેદજ્ઞાનનો અભાવ હોવાથી,
જ્ઞેય અને જ્ઞાયક એકમેક લાગતા હતાં-સંકરદોષ, એકત્વ, ખિચડી. આહાહા!
બે પદાર્થ સાથે મળે છે, તો ખિચડી નામ આવે છે ને.
મગની દાળનું નામ પણ ગયું અને ચોખાનું નામ પણ ગયું.
જ્ઞેય પણ ગયું અને જ્ઞાયક પણ ગયું અને મિથ્યાદ્રષ્ટી થઈ ગયો, ખિચડી થઈ ગઈ. આહાહા!
ખિચડીમાં પણ સ્વાદ તો જુદો જુદો છે. પરંતુ ખિચડીની લાલસાવાળો છે ને,
એને ચોખાનો સ્વાદ જુદો, અને મગની દાળ નો સ્વાદ જુદો, એવો ભેદ ખ્યાલમાં આવતો નથી. આહાહા!
એમ (અસંગતા ) દ્વારા સર્વથા પોતાથી અલગ કર્યો.
સર્વથા અહી ત્રણે વાર સર્વથા આવ્યું, દ્રવ્યેન્દ્રિય પણ સર્વથા જુદી ભાવેન્દ્રિય પણ સર્વથા જુદી જાણી,
ઇંદ્રિયજ્ઞાનનો જે વિષય, એ પણ સર્વથા જુદો જાણ્યો!
એ જુદો ક્યારે જાણવામાં આવે છે? કે જ્યારે ચૈતન્ય શક્તિ તરફ નજર જાય છે, હું તો અસંગી છું. આહાહા!
જ્ઞેય સાથે મારો કોઈ સંબંધ નથી. અસંગી પરમાત્મા છું. તો વિષયભૂત પદાર્થોનુ જીતવું થયું.
એ પ્રકારે જે મુનિ, મુનિની મુખ્યતાથી કાઉંસમાં કર્યું છે, બાકી તો મિથ્યાદ્રષ્ટિ માટે છે.
મુનિ શબ્દ આવ્યો તો કાઉંસમાં કર્યું. દ્રવ્યેન્દ્રિય કારણકે મુનિને ઇંદ્રિયજીત તો ૪ થાગુણસ્થાને હોય છે.
મુનિ માટે તો આ ભાવક ભાવને જીતવો અને ભાવકભાવનો ક્ષય થવો, એ ૩૨ અને ૩૩ ગાથા અલગ છે.
અહીં તો મિથ્યાદ્રષ્ટિને ઇંદ્રિયજ્ઞાન જીતવાથી મોહનો નાશ થાય છે, એ વાત છે.
તો દ્રવ્યેન્દ્રિય અને ભાવેન્દ્રિયો તથા ઇન્દ્રિયોના વિષયભૂત પદાર્થોને,
ત્રણેને જીતીને<\b>એટલે એનું લક્ષ છોડીને જીતવું એનો અર્થ શું?
કે પોતાપણુ માનતો હતો અને પોતાપણુ આવ્યું અતીન્દ્રિયજ્ઞાનમય પરમાત્મામાં, તો ઇંદ્રિયજ્ઞાનમાં પોતાપણુ છૂટી ગયું.
ઇંદ્રિયજ્ઞાનના વિષયમાં પણ પોતાપણુ છૂટી જાય છે.
ઇંદ્રિયજ્ઞાન રહી ગયું, દ્રવ્યેન્દ્રિય રહી ગઈ, એનો વિષય પણ ભલે રહો, પણ મમત્વની બુદ્ધિ છૂટી ગઈ,
મમત્વ છૂટી જાય છે. જીતવું શું? જીતીને જ્ઞેય જ્ઞાયકનો સંકર નામનો દોષ આવતો હતો.<\b>
જ્ઞેય અને જ્ઞાયક. જ્ઞાયક તો અતીન્દ્રિય જ્ઞાનમય આત્મા અને જ્ઞેયના ત્રણ વિભાગ,
દ્રવ્યેન્દ્રિય જ્ઞેય, ભાવેન્દ્રિય જ્ઞેય, અને ભાવેન્દ્રિયનો વિષય જ્ઞેય, ત્રણે જ્ઞેય.
અને એક જ્ઞાયક, એનું એકત્વ જ્ઞેય જ્ઞાયકનું સંકર દોષ થતો હતો, એકત્વ બુદ્ધિ, એકપણાની માન્યતા થતી હતી,
એને જીતીને જ્ઞેય જ્ઞાયક સંકર નામનો દોષ થતો હતો,એ બધું દૂર થવાથી,<\b>આહાહા! એકત્વ બુદ્ધિ છૂટી જાય છે.
આહાહા! જ્ઞાયક રહી જાય છે, જ્ઞાયકનું જ્ઞાન પણ રહી જાય છે, ઈંદ્રિયજ્ઞાન પણ રહી જાય છે,
દ્રવ્યેન્દ્રિય પણ રહે છે, થોડા સમય સુધી.
આહાહા! એ તો પોત પોતાના સ્વરૂપ માં છે, મારા સ્વરૂપમાં આવતી નથી.
તો બધું દૂર થવાથી એકત્વનું, એકત્વમાં ટંકોત્કિર્ણ,<\b> હું તો એક પરમાત્મા છું.
ટંકોત્કિર્ણ એટલે અનાદિ અનંત જેવો છું, એવો ને એવો હું રહ્યો એમાં કાંઈ વધ-ઘટ (વધવું કે ઘટવુ ) થતી નથી.
નિગોદમાં કોઈ શુદ્ધિ ઘટતી નથી, દ્રવ્યસવભાવની શુદ્ધતા ઘટતી નથી,
અને મોક્ષ હોય તો વધતી પણ નથી. આહાહા!
વધવું-ઘટવું એ મારો સ્વભાવ નથી. આહાહા! એ તો પર્યાયનો સ્વભાવ છે. અને પર્યાય મારુ સ્વરૂપ નથી.
એક ટંકોત્કિર્ણ અને જ્ઞાન સ્વભાવ દ્વારા<\b> જ્ઞાન સ્વભાવ દ્વારા, સર્વ અન્ય દ્રવ્યોથી,
સર્વ અન્ય દ્રવ્યોથી, પરમાર્થથી ભિન્ન, ખરેખર ભિન્ન એવા પોતાના આત્માનો અનુભવ કરે છે.<\b>આહાહા!
અધિક જાણે આત્માને, આવ્યું હતું ને! અધિક એટલે જુદો, સર્વ પરપદાર્થ ભાવકર્મ, દ્રવ્યકર્મ, નોકર્મ થી જુદો.
ભાવકર્મમાં ભાવેન્દ્રિય લઈ લેવી, ભાવકર્મમાં ભાવેન્દ્રિય લઈ લેવી.
કર્મધારા છે, જ્ઞાનધારા નથી. આહાહા!
આત્માનો અનુભવ કરે છે, એ નિશ્ચયથી જિતેન્દ્રિય જીન છે.<\b>
ચતુર્થ ગુણસ્થાનમાં હરણ, દેડકો, ગાય, ભેંસ, તિર્યંચ, જિતેન્દ્રિય જીન થઈ ગયો, લઘુનંદન થઈ ગયો પરમાત્માનો. આહાહા!
લોકોને સમ્યકદર્શનની કિંમત નથી. ચારીત્રના સ્વરૂપને જાણતા નથી.
સમ્યકદર્શનની કિંમત નથી અને યથાર્થ ચારિત્રનું સ્વરૂપ શું છે એ જાણતો નથી, કષાય ની મંદતાને ચારિત્ર માને છે.
કષાય ની મંદતા તો ધર્મ છે કે અધર્મ? અરે? અધર્મ ન કહો, વ્યવહાર ધર્મ કહો.
શું કહ્યું? વ્યવહાર ધર્મ કહો તો અમને ઠીક લાગે, સમજ્યાં?
વ્યવહાર ધર્મનું સ્વરૂપ અનુભવ પછી હોય છે.
વ્યવહાર ધર્મ નામ પામે છે અનુભવ પછી, પહેલા તો અધર્મ જ છે. આહાહા!
ધર્મનો વીતરાગભાવ એમાં છે નહીં. શુભભાવ શું વીતરાગ ભાવ છે?
જે બંધનું કારણ છે, તે મોક્ષનું કારણ હોય નહીં.
આશ્રવ તત્વ છે, સંવર તત્વ નથી. આહાહા! શુભરાગ છે ને, એ તો ભાઈ આશ્રવ તત્વ છે.
એમાં તો તો દુ:ખ જ દુ:ખ છે, એમાં કોઈ આનંદ આવતો નથી. આહાહા!
જે શુભભાવ છે ને, તે વીતરાગભાવ હોતો નથી. એમાં આનંદ આવતો નથી.
જુઓ! હવે એક દ્રષ્ટાંત આપું. ભગવાનની પૂજામાં બેસે, ભગવાનની પૂજામાં બેસે છે.
અડધો કલાક થયો, કલાક થયો, કોઈ બે કલાક બેસે, પછી કંટાળો આવે છે.
કંટાળો શું કામ આવે છે? ધર્મમાં કંટાળો આવતો નથી. આહાહા!
અધર્મ ભાવમાં દુખ જ છે એટલે કંટાળો આવે છે, છોડી દે છે. દુકાનમાં ચાલ્યો જાય છે.
દુકાનમાં કંટાળો આવે છે તો ટી . વી. માં ચાલ્યો જાય છે.
પરાશ્રિત ભાવમાં એકાંત દુખ છે ભાઈ અને સ્વાશ્રિત સંવર,નિર્જરામાં સુખ જ સુખ છે. આહાહા!
સમજાણું કાઈં? આહાહા! ઠીક છે! તું ધર્મ માને છે.
એક વખત એવું થયું કે એક ભાઈયે કહ્યું કે મને તો લાડુ ખાવામાં સુખ છે સમજ્યા?
તો અચ્છા! મારા ઘરે જમવા આવજે લાડુ ખાવામાં સુખ છે ને.
એમ તો બોલે કે લાડુ ખાવામાં સુખ નથી, તો માને જ નહીં, તો તો માને જ નહીં.
ઘરે જમવા બોલાવ્યો. લાડુ પીરસ્યો, એક લાડુ, બે લાડુ, ત્રણ લાડુ, આં .. નહીં નહીં.
કેમ લાડુ ખાવામાં સુખ છે તો ખાયા કરને!
તારા માટે સો લાડુ બનાવ્યા છે, તારા માટે સો લાડુ બનાવ્યા છે. બસ, બે લાડુમાં થકી ગયો તૂ?
પછી છોકરા એ કહ્યું કે મને સિનેમા જોવામાં બહુ સુખ લાગે છે.
અચ્છા! તો પિતાજી એ કહ્યું અચ્છા તો એક સાથે ત્રણ શો ની ટિકિટ લઈ લે. ત્રણ-ત્રણ નવ કલાકની. સમજી ગ્યાં?
ટિકિટ બસ મંગાવી, છોકરો ગયો. ત્રણ કલાકમાં પાછો આવ્યો કે પિતાજી મને તો કંટાળો આવી ગયો.
જો જોવામાં, સિનેમા જોવામાં, પિક્ચર જોવામાં સુખ હોય,
તો સુખ કોઈ છોડતું નથી અને દુખ સહન થતું નથી, એટલે પાછો આવે છે. આહાહા!
જ્ઞેયની સન્મુખતા થી ક્યારેય ત્રણ કાળમાં સુખ થતું નથી. નિમિત્તના લક્ષ થી સુખ થતું નથી.
શુદ્ધ આત્માના ઉપાદાનનાં લક્ષ થી સુખ થાય છે અને કંટાળો આવતો નથી.
સિદ્ધ ભગવાન કેમ નીચે નથી આવતાં? આહાહા! કે સ્વભાવિક ભાવમાં ક્યારેય દુખ હોતું નથી.
આહાહા! મુનિરાજ જંગલમાં સાધના કરે છે, બહુ પ્રતિકૂળતા હોય તો પણ સુખી છે, તો પણ સુખી છે.
કારણકે આત્મા આશ્રિત આનંદનું ભોજન કરે છે.
એટલા આનંદની મસ્તી થઈ જાય છે કે એક દિવસ,બે દિવસ,ત્રણ દિવસ, ચાર દિવસ ચાલ્યા જાય,
આહારની ઈચ્છા પણ નથી હોતી, આહારની (ઈચ્છા નથી હોતી) આહાહા! એનું નામ ચારિત્ર છે, તપ છે.
ઈચ્છા નિરોધ તપ છે. પરિણામ પર બળાત્કાર કરે છે જીવ, તો કર્તા બુદ્ધિ ડબલ થઈ જાય છે.
સહજનો ધંધો છે, આ તો. આહાહા! તો કહે તો તમે બધા બચાવ કરો છો.
બચાવની વાત નથી, એ સ્થિતિની વાત છે. તો જિતેન્દ્રિય જીન થયો.
જ્ઞાન સ્વભાવ અન્ય અચેતન પદાર્થમાં નથી.<\b>
અચેતન દ્રવ્યમાં તો જ્ઞાન નથી એટલે એના દ્વારા આત્મા સૌથી અધિક ભિન્ન જ છે
કેવો છે એ, જ્ઞાનસ્વભાવ કેવો છે?
વિશ્વના (સમસ્ત પદાર્થોની) ઉપર તરતો, (અર્થાત તેમને જાણતો છતાં, તે-રૂપ નહિ થતો),<\b>
જ્ઞેય જ્ઞાનમાં જાણે છે, જણાઈ (જાણવા માં આવી) જાય છે પણ જ્ઞેયરૂપ નહિ થતો,
જ્ઞાન જ્ઞાનરૂપ રહે છે જ્ઞેય જ્ઞેયરૂપ હોય છે.
જ્ઞાન એની જગ્યાએ છે, જ્ઞેય એની જગ્યાએ છે.
જ્ઞેય, જ્ઞાનની સન્મુખ નથી હોતું, જ્ઞેય આત્માના જ્ઞાનમાં આવતું નથી.
પોત પોતાની જગ્યામાં હોવાથી, જ્ઞાનની તાકાત તો કોઈ અપૂર્વ છે.
વિશ્વની ઉપર તરતો, પ્રત્યક્ષ ઉધોતપણાથી સદાય અંતરંગમાં પ્રકાશમાન, <\b>
સદાય અંતરંગમાં પ્રકાશમાન,<\b> સદાય હો, ભગવાન આત્મા,
અવિનશ્વર,<\b> પર્યાય નાશવાન છે, આત્મા અવિનાશી છે,
સ્વતઃ સિદ્ધ,<\b> આત્મા પરત્વ સિદ્ધ નથી, સ્વતઃ સિદ્ધ છે.
કોઈ કહે છે કે અગ્નિ, વાયુ (આદિ પાંચ ) નીકળે તો જીવ થઈ જાય.
એવા એવા ગપ્પા મારે છે, સ્વતઃ સિદ્ધ. બધા ગપ્પાં છે,
ગપ્પા મારવા વાળા પણ ઘણા અને હાં માં હાં મેળવવા વાળા મૂર્ખ પણ ઘણા છે.
ઝૂકવા વાળા પણ ઘણા છે, ઝુકાવવા વાળા પણ ઘણા છે.
હાં માં હાં કરે છે, એમ, શુભભાવ થી ધર્મ થાય છે ભાઈ. આહાહા! હાં માં હાં મેળવે છે.
શુભભાવ કષાય છે? હાં કષાય તો છે.
કષાય છે તો કષાય થી ધર્મ થાય છે કે વીતરાગ ભાવથી?
એ તો પાછો ફરે, પાછો ફરે એટલે શું? પોતાની શ્રદ્ધાને આહાહા! કે મારી ભૂલ થઈ ગઈ થોડી. આહાહા!